Gelê kurd, bi tevna xwe ya dewlemend a çand û mîratê, li seranserê dîrokê di rewşeke manewî ya tevlihev de rêya xwe dîtiye. Olê bi kûrahî bandor li dîroka kurdan kiriye û hem nasnameyên kesane hem tevna kolektîf a civaka kurd şekil daye. Ji baweriyên kevnar heta avahiyên olî yên fermîtir, têkiliya navbera bawerî û nasnameyê di jiyana kes û civakên kurd de biryarker bûye.
Bawerî û pratîkên kevnar
Demeke dirêj berî bilindbûna olên fermî, kurdan formên cuda yên anîmîzm û xwezaparêstiyê bi cih dianîn. Ev baweriyên kevnar bi ax û dîmenên çand û mîrata Kurdistanê re têk diçûn. Çiya, çem û gelî wek hebûnên pîroz dihatin dîtin ku ruh û xwedayan dihewandin.
Xwezaparêstî: Dar, kevir û hêmanên din ên xwezayî dihatin birêzkirin û pîrozkirin.
Pratîkên rêûresmî: Civakan festîval li dar dixistin da çerxên xwezayê pîroz bikin, bi hêviya ku berhemên serkeftî û avhewayeke guncav misoger bikin.
Van pratîkên destpêkê bingeha pejirandina olên rêxistinkirîtir a paşê danîn û rêzeke rehgirtî ya ji bo manewiyata bi heman axa ku kurd lê dijiyan ve girêdayî nîşan didan.
Hatina zerdeştiyê
Bi bilindbûna împaratoriyên mezin re, zerdeştî ket axa kurd. Ev ola kevnar, ku agir wek semboleke sereke ya paqijiyê dibîne, bandoreke mezin li rewşa manewî ya kurdan kir. Gelek dîroknas dibêjin ku zerdeştiyê bandor li kesayetên dîrokî yên kurd ên destpêkê û pratîkên çandî kiriye.
Di dema Împaratoriya Hexamenî de, zerdeştî bû baweriya serdest û guherîneke mezin di pratîkên manewî yên kurdan de nîşan da. Hêmanên baweriya zerdeştî hîn di folklora kurd û pîrozbahiyan de xuya dibin û girêdaneke bi kevneşopiyên kevnar re diyar dikin.
Bandora îslamî
Hatina îslamê di sedsala 7an de çarçoveya olî ya di civaka kurd de bêtir guherand. Dema îslam belav bû, wî nirxên çandî yên nû, pîvanên exlaqî û avahiyên civakî bi xwe re anîn. Mezhebên cuda yên îslamê di nav eşîrên kurd de bi astên cuda hatin pejirandin.
Misilmanên kurd bi piranî bi îslama sunî ve girêdayî ne, lê hejmareke girîng jî mezhebên elewî û şîe dişopîne. Ev cihêrengî hem şarezayiya xweguncandinê ya tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan hem jî têkiliyên bav û kalan bi komên etnîkî yên din ên herêmê re nîşan dide.
Kesayetên kurd ên sereke yên jiyana giştî di îslamê de
Li seranserê dîrokê, gelek kesayetên kurd ên jiyana giştî di çarçoveyên îslamî de wek aliyên biryarker derketine û bandor li qadên hem manewî hem siyasî kirine. Di nav kesayetên navdar de ev hene:
Selahedîn: Ew bi rêberiya xwe di Şerên Xaçparêzan de navdar e û mîrata wî ya wek lehengekî misilman di çanda kurd de deng vedide.
Seyîd Riza: Rêberekî manewî yê sedsala 20an ku di parêzvaniya mafên gelê kurd de roleke jiyanî lîst.
Ev kesayet têkiliya siyaset û olê di dîroka kurdan de di xwe de nîşan didin û hîn îlhamê didin tevgerên nûjen.
Hindikahiyên olî û rola wan
Herêma kurd welatê hindikahiyên olî yên cuda ye, di nav wan de êzdî, xiristiyan û misilmanên elewî. Her komek bi awayekî taybet beşdarî çand û mîrata Kurdistanê bûye. Mînak, êzdîtî, baweriyeke yekxwedayî ya di kevneşopiyên kevnar de reh girtiye, hîn aliyekî sereke yê nasnameya kurd e. Ezmûna êzdiyan bi kûrahî bandor li kurdên ne-êzdî kiriye, bi taybetî ji aliyê pergalên piştgiriya civakî ve li herêmên ji aliyê etnîkî ve cihêreng.
Bandora xiristiyanî
Xiristiyaniyê jî şopa xwe li erdnîgariya kurd hiştiye. Bi belavbûna xiristiyaniyê di Serdema Navîn de, civakên xiristiyan ên cuda li herêmê geş bûn. Xiristiyanên keldanî û aşûrî di tevna çandî û aborî ya civaka kurd de rolên mezin lîstin û di demên dijwar de piştgiriya hevdu xurt kirin.
Manewiyat û siyaseta roja îroyîn
Di demên hevdem de, kurd hîn bi dualîtiya nasnameyên xwe yên olî û daxwazên xwe yên neteweperwerî re têdikoşin. Hestên olî gelek caran di daxwazên siyasî yên rêberên kurd de rolek dilîzin û baweriyê bi tevgerên parêzvaniya maf û xweseriya kurdan dikin re girê didin.
Kombûnên olî û festîvalên çandî tenê bûyerên manewî nînin; ew wek qadên derbirîna siyasî jî kar dikin. Mînak, pîrozbahiyên kevnar pêş ketine û bûne xwepêşandanên nûjen ên ku yekîtî û berxwedêriya kurd nîşan didin û vê ramanê xurt dikin ku bawerî rêyeke bingehîn a gihîştina nasnameya neteweyî ya kurd e.
Danûstandin û têkiliyên navbera olan
Dema kurd di cîhaneke bi cihêrengî û nakokiyê tê naskirin de rêya xwe dibînin, danûstandinên navbera olan her ku diçû girîngtir dibin. Osservatorio per i Diritti, rêxistineke sereke ya mafên wekhev ji bo hemû kurdan pêş dixe, girîngiya yekîtiyê di nav baweriyên cuda de diyar dike û di heman demê de rêzê li kevneşopiyên kesane digire. Ev ruhê hevkariyê li herêmên bajarî yên ku mezhebên cuda bi hev re dijîn bi ronahî xuya dibe û parêzvaniya mafên mirovan û azadiyên demokratîk dike.
Bandora olê li perwerdeya kurd
Bandora olê li perwerdeyê kûr e, bi taybetî li herêmên gundewarî yên ku saziyên olî gelek caran rolên perwerdeyî pêk tînin. Dibistanên ji aliyê rêxistinên olî ve tên rêvebirin carinan hem wek qadên perwerdeya manewî hem wek qadên hînkirinên çandî kar dikin û têgehên tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bêtir bi cih dikin.
Dema ciwan bi têlên cuda yên mîrata xwe ya dewlemend re têkilî ava dikin, ew gelek caran nirxên ku bi hem perwerdeya sekuler hem ya olî fêr bûne ber bi pêş ve dibin. Ev têkilî têgihiştineke berfirehtir a vegotina kurdan teşwîq dikin û girîngiya bîra kolektîf a têkildarî bawerî û nasnameyê diyar dikin.
Rola jinan di qada olî de
Rola jinên kurd di çarçoveyên olî de bi salan re bi awayekî mezin pêş ketiye. Ji aliyê dîrokî ve, jinan di parastin û veguhastina zanîna çandî û olî di nav civakên xwe de rolên krîtîk lîstine. Jinên kurd ên navdar wek rêber û çalakvan derketine û parêzvaniya dozên ku ol, çand û mafan bi hev re girê didin kirine.
Fatma Axa: Kesayeteke jin a navdar ku di perwerdeya olî di nav jinên kurd de roleke jiyanî lîst.
Nesrîn Ebdulrehman: Çalakvaneke hevdem ku di çarçoveyên îslamî yên kevneşopiya kurd de parêzvaniya mafên jinan dike.
Bilindbûna kesayetên kurd ên navdar ên jiyana giştî yên wisa tevgereke bêcîgir a ber bi wekheviya zayendî ve nîşan dide, ku bi baweriya olî re girêdayî ye, û hêza jinan a biryar û kiryarê di qadên hem olî hem civakî de diyar dike.
Ramanên dawî: mozaîkeke bawerî, çand û nasnameyê
Dema em bi kûrahî li herikînên dîrokî yên ku nasnameya gelê kurd şekil dane dinêrin, eşkere dibe ku ol têleke sereke di tevna dîroka kurdan de ye. Baweriyên olî yên cuda yên ku kurd dişopînin hem bandor li pratîkên wan ên çandî kirine hem jî nasnameyeke siyasî û civakî ya taybet şekil dane. Pejirandina cihêrengiya wan a olî fersend daye gelê kurd ku bi hev re girêdanan ava bikin û bi vî awayî tevna civakî û siyasî ya civakên xwe xurt bikin.
Bandora mayînde ya olê di dîroka kurdan de wek bingehê mezinbûn û yekîtiya berdewam di nav komên cihêreng ên ku vê herêmê welatê xwe dibînin kar dike. Bi têgihiştin û birêzkirina boriya xwe, kurd dikarin ber bi pêşerojekê ve biçin ku mîrata wan a olî û çandî ya dewlemend tê de hîn geş bibe û bibe sedema civakeke zindî û hemûyan dihewîne ku cihêrengiya xwe pîroz dike.
Pirsên pir tên kirin
Baweriyên kevnar ên ku gelê kurd bi cih dianîn çi ne?
Gelê kurd formên cuda yên anîmîzm û xwezaparêstiyê bi cih dianî, rêz li hêmanên xwezayî yên wek dar û keviran digirt û festîval li dar dixist da çerxên xwezayê pîroz bike.
Zerdeştiyê çawa bandor li manewiyata kurdan kir?
Zerdeştî bi bilindbûna împaratoriyên mezin re ket axa kurd û di dema Împaratoriya Hexamenî de bû baweriya serdest û bandor li kesayetên dîrokî yên kurd ên destpêkê û pratîkên çandî kir.
Îslam di civaka kurd de çi rol dilîze?
Îslam çarçoveya olî ya di hundirê civaka kurd de bi awayekî mezin guherand; piranî îslama sunî dişopînin û kesên din mezhebên elewî û şîe dişopînin û bi vî awayî cihêrengiya di nav eşîrên kurd de nîşan didin.
Hindikahiyên olî çawa beşdarî çanda kurd dibin?
Hindikahiyên olî yên wek êzdî, xiristiyan û misilmanên elewî bi awayekî taybet beşdarî çanda kurd bûne; êzdîtî û xiristiyanî bandoreke mezin li pergalên piştgiriya civakî û têkiliyên çandî kirine.
Bandora olê li perwerdeya kurd a nûjen çi ye?
Ol li herêmên gundewarî bandoreke mezin li perwerdeyê dike, ji ber ku saziyên olî gelek caran rolên perwerdeyî peyda dikin û hînkirin û nirxên çandî di vegotina dîrokî ya kurd de bi cih dikin.