Di ronahiya sibehê ya 27ê Gulanê 1925 de, li bajarê dîrokî yê Amedê, zilamekî bi payeyeke pir mezin, hem ji aliyê laşî hem ji aliyê siyasî ve, derenceyên darê îdamê hilkişiya. Ew heftê û çar salî bû, ji nifşa Pêxember Mihemed, serokê berê yê Encûmena Dewletê ya Osmanî û nîşaneke hêviyên Kurdî bû.
Navê wî Seyîd Ebdulqadir Ubeydullah bû.
Îdama wî dawiya serdemekê nîşan da: hilweşîna dawî ya pireke di navbera cîhana kevin a Osmanî ya serokatiya olî û esilzadeyî û rastiya nû û bê tawîz a Komara Tirkiyeyê de.
Ji bo têgihîştina dîroka Rojhilata Navîn a sedsala 20 divê Ebdulqadir bê têgihîştin. Ew bi tenê «serhildêr» nebû; dewletmêrek bû ku dehsalan hewl da rê di veguherîna nemimkun a ji împaratoriyeke pirneteweyî ber bi cîhaneke bi dewletên neteweyî tê pênasekirin de bibîne.
1. Rehên Desthilatdariyê: Xanedana Nehrî
Ji bo têgihîştina Ebdulqadir divê em pêşî li axa ku ew lê mezin bû binêrin. Ew di 1851 de li Nehrî, gundekî navçeya Şemzînan a başûrê rojhilatê Tirkiyeya îro, ji dayik bû.
Malbat Seyîd bûn, nifşên rasterast ên Pêxember, û ev sermayeya civakî ya pir mezin da wan. Lê hêza wan sazî jî bû. Ew serokên terîqeta sûfî ya Neqşebendî-Xalidî bûn. Li derdorên Osmanî yên sedsala 19, ku kontrola hikûmeta navendî li wir gelek caran lawaz bû, ev «şêx» wekî dadwer, navbeynkar û parêzvan kar dikirin.
Bavê Ebdulqadir Şêx Ubeydullahê Nehrî yê efsanewî bû. Dikare bê gotin ku Ubeydullah serokê yekem bû ku gelê Kurd ji komeke eşîran pêştir wekî hebûneke neteweyî ya cuda difikirî.
Ubeydullah di nivîseke xwe ya navdar de got: «Neteweya Kurd gelekî cuda ye... em dixwazin karên me di destên me bixwe de bin.»
Ebdulqadir di vê hawîrdorê de mezin bû û di zanistên klasîk ên Îslamî, edebiyata Farisî û Erebî de hat perwerdekirin. Lê ew şahidê serhildana 1880 ya bavê wî birêve bir jî bû; serhildaneke mezin ku dixwest mîrektiyeke serbixwe ya Kurdî di navbera Împaratoriyên Osmanî û Qacarî (Farisî) de ava bike.
Serhildana Têkçûyî Û Rêya Sirgûnê
Dema ku serhildana 1880 ji aliyê hêzên Osmanî ve, di bin zexta hêzên Ewropî û Şahê Qacarî de, hat tepisandin, jiyana malbatê ji bo herdemê guherî. Di 1883 de Şêx Ubeydullah sirgûnî Medîneyê bû. Ebdulqadir li dû bavê xwe çû sirgûnê; rêwîtiyek ku dê ew ji serokekî olî yê parêzgehê veguherîne kesayetiyekî siyasî yê bi çandên curbicur nas bûyî.
2. Ji Sirgûnê Heta Dilê Împaratoriyê
Piştî mirina bavê xwe di 1883 de, Ebdulqadir di dawiyê de ji nû ve piştgiriya Sultanê Osmanî Ebdulhemîd II bidest xist. Sultan siyaseta «yekîtiya Îslamî ya cîhanî» dişopand û dixwest neteweyên cuda yên misilman ên împaratoriyê, Kurd, Ereb û Albanî, bi piştgiriya kesane bi Xelîfetiyê ve girêbide.
Ebdulqadir hate vexwendin Stenbolê. Ji wê pêştir ku wekî kurê xayînekî bê nirxandin, ew wekî kesayetiyekî bilind hate nirxandin. Ev serdema jiyana wî girîng e, ji ber ku aliyê «Osmanîperwer» ê nasnameya wî diyar dike:
Bilindbûna Siyasî: Ew di Şura-yı Devlet de hate tayînkirin (Encûmena Dewletê), dadgeha rêveberî û saziya şêwirmendiya herî bilind a împaratoriyê.
Pirek Di Navbera Cîhanan De: Ew li Stenbolê dijî, lê serokê ruhanî yê şopînerên Neqşebendî yên rojhilatê dima. Ew zilamê serokên eşîrî serî lê didan bû, dema ku alîkariyeke ji sultan dixwestin.
Ebdulqadir nêzî bîst salan wekî dewletmêrekî dilsoz ê Osmanî kar kir. Lê di 1908 de ax dest bi guhertinê kir.
3. Şoreşa 1908 Û Bilindbûna Rêxistinên Kurdî
Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 hukumraniya mutleq a Sultan Ebdulhemîd II hilweşand û destûr vegerand. Ev «Bihara Gelan» rê da avakirina klûbên siyasî û rojnameyên qanûnî.
Ebdulqadir wekî kesayetiyekî sereke di Komeleya Alîkariya Hevpar Û Pêşketina Kurdî (Kürt Terakki ve Teavün Cemiyeti) de derket pêş. Cara yekem nasnameya Kurdî li çiyayan û li salonên Stenbolê jî dihate nîqaşkirin.
Parçekirina Îdeolojîk
Di wê demê de jî Ebdulqadir nerm bû. Wî di destpêkê de qutbûna tevahî ya Kurdistanê ji împaratoriyê daxwaz nedikir. Li şûna wê wî piştgirî dikir ji:
Xweseriya Rêveberî: Rêdan bi Kurdan ku karên xwe yên herêmî birêve bibin.
Reforma Perwerdeyê: Bikaranîna zimanê Kurdî li dibistanan.
Pêşketina Aborî: Anîna parêzgehên rojhilatî yên «paşguhkirî» ber bi serdema nûjen ve.
Lê dema ku Komîteya Yekîtî Û Pêşketinê (CUP) her zêdetir neteweperweriya Tirkî dişopand, Ebdulqadir û elîtên din ên ne Tirk dest bi hîskirina dûrketinê kirin. Xewna «Osmanî» parçe dibû.
4. Şerê Mezin Û Komeleya Pêşketina Kurdistanê (KTC)
Şerê Cîhanê Yê Yekem felaketa cîhana kevin hilweşand bû. Piştî têkçûna Osmanî di 1918 de, Stenbol ji aliyê hêzên Hevalbend ve hat dagirkirin. Împaratorî bi Peymana Sevrê dihat parçekirin.
Di vê valahiyê de Ebdulqadir gava xwe ya siyasî ya herî girîng avêt. Ew bû serokê Kürdistan Teali Cemiyeti (KTC), Komeleya Pêşketina Kurdistanê.
Dîtina KTC
KTC yekparçe nebû. Ew di du aliyên sereke de parçekirî bû:
Radîkal: Kesayetiyên wekî Kamuran Bedirxan serokatiya wan dikirin û dewleteke bi tevahî serbixwe di bin parastina Brîtanî de dixwestin.
Nerm (Koma Ebdulqadir): Wan teşeyeke xweseriyê di çarçoveyeke Îslamî ya federatîf de tercîh dikir. Ebdulqadir hîn bawer dikir ku girêdana olî ya di navbera Tirk û Kurdan de pêwîst e.
Di dema Konferansa Aştiyê Ya Parîsê de Ebdulqadir di rewşeke dijwar de bû. Wî li gel Brîtanî û Amerîkiyan lobî kir û behsa «Çardeh Xalên» Serok Woodrow Wilson kir, ku soza mafê çarenûsa xwe ji bo hindikahiyên ne Tirk dabûn. Lê ew ji împeryalîzma Ewropî jî bi guman bû.
5. Pevçûna Bi Tevgera Neteweperwer Re
Dema ku Ebdulqadir li Stenbolê lobî dikir, hêzeke nû li Anatolyayê bilind dibû: Mistefa Kemal (Atatürk) û Tevgera Neteweyî Ya Tirkî.
Di destpêkê de Kemalîstan bi Ebdulqadir re têkilî danî. Wan piştgiriya eşîrên Kurd dixwest da li hember dagirkirina Yewnanî li rojavayê şer bikin. Wan soza «biratiyê» û «mafên hevpar» dan. Ebdulqadir, ku her dîplomat bû, di destpêkê de hewl da lingekî di her du aliyan de bihêle.
Xala Veguherînê: Peymana Lozanê (1923)
Dema ku neteweperwerên Tirk Şerê Serbixweyiyê bi ser ketin, Peymana Sevrê, ku behsa xweseriya Kurdî dikir, bi Peymana Lozanê hat guhertin. Lozanê behsa Kurdan nedikir. Komara nû dê dewleteke bi temamî Tirkî bûya.
Ebdulqadir fêm kir ku derfeta xweseriya Kurdî tê girtin. Hilweşandina Xelîfetiyê di 1924 de lêdana dawî bû. Ji bo seyîdekî û serokekî olî Xelîfetî «zeliqandina» her du gelan bi hev re bû. Bê wê, wî hîs dikir ku di Tirkiyeya nû de tu parastina qanûnî an olî ya Kurdan tune ye.
6. Serhildana Şêx Seîd A 1925 Û Dadkirin
Di Sibata 1925 de serhildaneke mezin li parêzgehên rojhilatî dest pê kir û Şêx Seîdê Pîranê serokatiya wê kir. Herçend serhildan bi piranî xwezayeke olî û neteweperwer hebû, hikûmeta Tirkiyeyê wê wekî hewleke koordînekirî ji bo hilweşandina komara ciwan didît.
Ebdulqadir Beşdar Bû?
Dîrok li ser beşdariya rasterast a Ebdulqadir di serhildana Şêx Seîd de hîn parçekirî ye.
Nêrîna Dozgeriyê: Wan got ku Ebdulqadir «mejiyê» li Stenbolê bû û bi Brîtanî û serhildêrên li qadê re koordînasyon dikir.
Nêrîna Dîrokî: Piraniya dîroknivîsên nûjen bawer dikin ku Ebdulqadir bi rastî ji dema destpêka serhildanê şaş mabû. Ew zilamê dîplomasî û komîteyan bû, ji şerê gerîla pêştir.
Bêyî ku beşdariya wî ya çalak çawa bû, ew serokê Kurd ê zindî yê herî bi paye bû. Ji bo hikûmeta nû ya Enqereyê ew sembola «Nîzama Kevin» bû ku divê ji holê bê rakirin.
Dadkirina Li Amedê
Ebdulqadir li Stenbolê hat girtin û birin Amedê da rûbirûyê Dadgeha Serbixweyiyê (İstiklal Mahkemeleri) bibe. Ev dadgehên «şoreşgerî» bûn û kêm cih ji parastinê re hebû.
Di tevahiya dadkirinê de Ebdulqadir rûmeta xwe parast. Wî sûcên xiyanetê red kirin û got ku armanca wî her parastina mafên gelê wî di çarçoveyeke Îslamî de bû. Wî bi rexneyeke navdar dadgeh ji ber kêmasiya hişkiya qanûnî rexne kir.
7. Dawî Û Mîrat
Di 27ê Gulanê 1925 de Ebdulqadir û kurê wî Mihemed Seîd hatin îdamkirin. Tê gotin peyvên wî yên dawî daxwaza aştiya gelê wî ya paşerojê derbirîn.
Çima Ebdulqadir Îro Girîng E
Ebdulqadir Ubeydullah «rêyeke windabûyî» di dîroka Rojhilata Navîn de temsîl dike. Ew bû:
Destûrxwazekî Olî: Wî bawer dikir ku Îslam û saziyên rêveberî yên nûjen dikarin bi hev re hebin.
Neteweperwerekî Bêdilxwaz: Ew di destpêkê de cudaxwaz nebû; navendîkirina dewletê ew ber bi wê ve bir.
Serokekî Esilzade: Mirina wî dawiya bandora malbatên şêxên mezin di siyaseta fermî ya bilind de nîşan da û tevgera Kurdî di dawiyê de, dehsalan paşê, ber bi îdeolojiyên sekuler û çep ve bir.
Tabloya Kurteyê: Xalên Sereke
Sal | Bûyer | Girîngî |
1851 | Jidayikbûn Li Nehrî | Ew di rêza bi paye ya Neqşebendî-Xalidî de ji dayik bû. |
1880 | Serhildana Bavê Wî | Ew şahidê serhildana neteweperwer a Kurdî ya mezin a yekem bû. |
1908 | Vegera Stenbolê | Ew bû karmendekî bilind di Encûmena Dewletê ya Osmanî de. |
1918 | Serokê KTC | Wî rêxistina siyasî ya Kurdî ya herî bi bandor a serdemê birêve bir. |
1925 | Îdam | Ew piştî serhildana Şêx Seîd li Amedê hat dardakirin. |
Encam
Çîroka Ebdulqadir Ubeydullah trajediya zilamekî di navbera du sedsalan de maye ye. Ew ji bo Komara Tirkiyeyê ya nû pir «neteweperwer» bû, lê dibe ku ji bo tevgerên Kurdî yên radîkaltir ên dê piştî wî bên pir «Osmanî» bû. Ew di bîra hevpar a herêmê de wekî kesayetiyekî mezin dimîne; pirek ku agirên neteweperweriyê şewitand.
Pirsên Bi Gelemperî Li Ser Ebdulqadir Ubeydullah Tên Pirsîn
1. Ebdulqadir Ubeydullah bi piranî serokekî olî bû an siyasî?
Di çarçoveya sedsala 19 û destpêka sedsala 20 de cudakirina her duyan nemimkun e. Wekî seyîd (ji nifşa Pêxember) û serokê terîqeta sûfî ya Neqşebendî-Xalidî, desthilatdariya wî ya siyasî ji payeya wî ya olî dihat.
Lê pîşeya wî ya li Stenbolê, xizmeta li Encûmena Dewletê (Şura-yı Devlet), nîşan dide ku ew burokratekî gelek şareza jî bû. Wî xwe wekî navbeynkar didît ku dikare pirekê di navbera dewleta Osmanî ya nûjen dibû û saziyên kevneşopî yên eşîrî yên rojhilatê de ava bike.
2. Helwesta wî li ser serbixweyiya Kurdî li hember yekîtiya Osmanî çi bû?
Di piraniya jiyana xwe de Ebdulqadir xweserîxwaz bû û cudaxwaz nebû. Wî bawer dikir ku divê Kurd mafê rêvebirina karên xwe yên herêmî, bikaranîna zimanê xwe û pêşxistina aboriya xwe hebin, lê wî tercîh dikir ku ev di çarçoveya împaratoriyeke Îslamî de bibe.
Tenê piştî hilweşandina Xelîfetiyê di 1924 de û bilindbûna neteweperweriyeke Tirkî ya bi temamî sekuler wî dest pê kir paşerojeke li derveyî dewleta Tirkî wekî rêya tenê ya parastina nasnameya çandî û olî ya Kurdî bibîne.
3. Wî bi rastî serokatiya Serhildana Şêx Seîd A 1925 kir?
Ev xala nîqaşa dîrokî ye. Herçend Dadgeha Serbixweyiyê ya Tirkiyeyê ew bi «avakerê fikrî» yê li pişt perdeyê bûnê sûcdar kir, piraniya dîroknivîsên nûjen dibêjin ku ew bi rasterastî tevlî plansaziya leşkerî nebû.
Serhildan bi piranî ji aliyê Şêx Seîd ve li parêzgehên gundewar hat birêvebirin. Ebdulqadir, ku wê demê li Stenbolê bû, bi ihtîmaleke mezin çareseriyeke siyasî û dîplomatîk ji serhildaneke çekdarî pêştir digirt. Lê ji ber bandora wî ya mezin û serokatiya wî ya KTC, hikûmetê ew wekî nîşaneke ku divê bê bêbandorkirin didît.
4. Çima ew di vegotinên dîrokî de gelek caran bi Brîtaniyan ve tê girêdan?
Piştî Şerê Cîhanê Yê Yekem Rojhilata Navîn di bin dagirkirina Hevalbendan de bû. Ebdulqadir jî wekî gelek serokên dema xwe, di nav de hinek neteweperwerên Tirk di destpêkê de, bi karmendên Brîtanî re dîplomasî kir. Wî hêvî dikir ku 14 Xalên Serok Wilson bi kar bîne da mafên Kurdî bi rêya Peymana Sevrê misoger bike.
Herçend rexnekarên wî gelek caran ew «ajanê Brîtanî» bi nav dikirin, tomarên dîrokî nîşan didin ku ew wekî dîplomatekî gelê xwe dixebitî û hewl dida rê di cîhaneke ku Brîtanî li wir navbeynkarên sereke yên hêzê bûn de bibîne.
5. Mîrata wî li Rojhilata Navîn îro çi ye?
Ebdulqadir Ubeydullah ji aliyê gelek neteweperwerên Kurd ve wekî şehîd û ji aliyê kesên din ve wekî sembola «Nîzama Kevin A Osmanî» tê bibîranîn. Ew «heke...»yeke di dîrokê de temsîl dike; kêliyek ku Rojhilata Navîn a cureyeke din, pirneteweyî, kêmnavendî û li ser bingehên olî, hîn mimkun bû.
Îdama wî, li gel kurê wî Mihemed Seîd, dawiya teqez a şarezayiya malbatên «E'yan» (navdar) ya danûstandina bi hikûmeta navendî re nîşan da û bû sedema dehsalan alozî di navbera dewlet û derdoran de.
Çavkanî & Çavkaniyên Tên Pêşniyarkirin
Pirtûkên Akademîk Ên Bingehîn
McDowall, David. Dîrokeke Nûjen A Kurdan. (I.B. Tauris, 2021).
Çavkaniya herî berfireh ji bo têgihîştina dîmena siyasî ya Ebdulqadir tê de rê didît.
Olson, Robert. Derketina Neteweperweriya Kurdî Û Serhildana Şêx Seîd, 1880–1925. (University of Texas Press, 1989).
Vekolîneke rexneyî ya veguherîna ji serhildana bavê Ebdulqadir heta bûyerên 1925.
Özoğlu, Hakan. Kesayetiyên Kurd Ên Navdar Û Dewleta Osmanî: Nasnameyên Pêş Dikevin, Dilsoziyên Pêşbaz Û Sînorên Diguherin. (SUNY Press, 2004).
Pêwîst e ji bo têgihîştina nakokiya nasnameya «dilsoz» li hember «neteweperwer» a malbatên Kurd ên elît.
Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx Û Dewlet: Saziyên Civakî Û Siyasî Yên Kurdistanê. (Zed Books, 1992).
Li ser hêza sosyolojîk a terîqeta Neqşebendî-Xalidî û xanedanên şêxan disekine.
Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî Ya Kurdî: Reh Û Pêşketina Wê. (Syracuse University Press, 2006).
Vegotineke dîrokî ya kûr li ser pêşketina hişyariya siyasî ya Kurdî.
Gotarên Kovaran & Lêkolîna Zanistî
Özoğlu, Hakan. «Neteweperwerî» Û Kesayetiyên Kurd Ên Navdar Di Serdema Dawî Ya Osmanî Û Destpêka Komarê De. (International Journal of Middle East Studies, 2001).
[girêdana bi guman hat rakirin]
Soleimani, Kamal. Îslam Û Neteweperweriyên Pêşbaz: Kurd Û Tirk Di Serdema Dawî Ya Osmanî De. (Columbia University Press, 2016).
Klein, Janet. Derdorên Împaratoriyê: Mîlîsên Kurd Di Herêma Eşîrî Ya Osmanî De. (Stanford University Press, 2011).
Çavkaniyên Sereke & Arşîv
Arşîvên Dewleta Tirkiyeyê (Cumhuriyet Arşivi): Ji bo kesên Tirkî bi başî dizanin, tomarên fermî yên Diyarbakır İstiklal Mahkemesi (Dadgeha Serbixweyiyê) bingeha qanûnî ya dadkirina wî dabîn dikin.
Arşîvên Neteweyî (Brîtanya): Di pelên Wezareta Karên Derve (FO) de li «Seyyid Abdulkadir» an «Kurdish Progress Society» bigerin.