Destpêk: Rêwîtiyeke Aşpêjiyê ber bi Kurdistanê
Gava em li xwarina Rojhilata Navîn difikirin, xwarinên wek beqlawa, kebab û dolmayê gelek caran tên bîra me. Van xwarinên bi tam dil û tama mirovên li seranserê cîhanê girtiye. Lê rehên wan gelek caran bi şaşî bi çandên din ve tên girêdan û di tomarên dîrokê û sînorên guherbar ên împaratoriyan de winda dibin. Ev gotara blogê dest bi rêwîtiyeke vedîtina mîrasa Kurdî ya van xwarinên hezkirî dike ku rehên kûr heye; dîrokeke ku bi qasî xwarinan bi xwe dewlemend û bi tam e. Em ê vekolin ka axa kevnar a Kurdistanê, dergûşa şaristaniyê, çawa van kevneşopiyên aşpêjiyê afirand û çawa bi demê re aşpêjiyên cîran daxwaza xwedîtiya wan kirine.
Beqlawa: Çîrokeke Şîrîn a Dîroka Qatqat
Şîrîniya şîrîn, bi fêkiyên hişk û pelpelî ya ku wek beqlawa tê naskirin sînoran derbas dike. Her çend ew gelek caran bi aşpêjiyên Tirkî û Yewnanî ve tê girêdan jî, rehên wê dikarin heta Mezopotamiyaya kevnar bên şopandin. Tê bawerkirin ku Aşûriyan di sedsala 8an a berî zayînê de guhertoya yekem a beqlawayê çêkirine; nanekî sade yê qatqat bi fêkiyên hişk ên hûrkirî û hingivê. Forma nûjen a beqlawayê, bi qatên hevîrê yên bi tenahiya kaxezê, di metbexên Împaratoriya Osmanî de hat kamilkirin. Lê gelê Kurd, ku bi hezarên salan li herêma Mezopotamiyayê jiyaye, kevneşopiyeke xwe ya dirêj a çêkirina vê şîrîniya bi tam heye. Guhertoya Kurdî gelek caran têkeleke taybet a fêkiyên hişk ên herêmî û şerbeteke bi biharatan herêmî dihewîne; delîla aşpêjiya cûrbecûr û zindî ya Kurdistanê.
Kebab: Ji Tenê Goştê Birandî Wêdetir
Kebab, xwarina kolanan a pir taybet a Rojhilata Navîn, dîrokeke bi qasî kedîkirina heywanan kevn heye. Kiryara birandina goştê li ser şîşan bi hezarên salan beşeke kevneşopiya aşpêjiyê ya herêmê bûye. Her çend aşpêjiyên Tirkî û Îranî bi kebabên xwe navdar in jî, gelê Kurd, bi mîrasa xwe ya koçerî û şivantiyê, ev xwarin bi sedsalan amadekiriye. Kebabên Kurdî bi tamên xwe yên taybet tên naskirin ku ji bikaranîna giyayên bixweş û biharatan herêmî tên. Goşt, ku gelek caran yê berx yan mirîşkê ye, di têkeleke mast, pîvaz û têkeleke taybet a madeyên tamdayî de tê razandin û encama wê xwarineke hem nerm û avdar hem bixweş e.
Dolma: Pîrozbahiya Xwarinên Bi Tam ên Tijkirî
Dolma, hunera tijkirina sebze û pelan bi têkeleke bi tam a birinc, goşt û giyayên bixweş, kevneşopiyeke aşpêjiyê ye ku li seranserê Rojhilata Navîn û Deryaya Navîn hevpar e. Her çend peyva «dolma» di zimanên Tirkî de rehên xwe heye û tê wateya «tijkirî» jî, kiryara tijkirina sebzeyan pir kevntir e. Tê zanîn ku Mezopotamiyayên kevnar sebze bi têkelên cûrbecûr tije dikirin. Gelê Kurd kevneşopiyeke dewlemend a çêkirina dolmayê heye û her herêm rêçeteya xwe ya taybet heye. Dolmaya Kurdî gelek caran bi bikaranîna sebzeyên cûrbecûr, wek kundir, balîcan û îsotan, û têkeleke hundir tê naskirin ku bi têkeleke giyayên bixweş û biharatan herêmî tê tamdan.
Kellepaça (Paçe): Xwarineke bi Rehên Kevnar
Kellepaça, xwarineke têrker ku ji serî û lingên pezê tê çêkirin, xwarina kesên dilnazik nîne. Ev xwarina kevneşopî li Iraq, Îran û herêmên Kurdî hevpar e. Rehên wê dikarin heta kiryara kevnar a xwarina heywanê ji poz heta dûvikê bên şopandin; delîla şarezayiya gelên Mezopotamiyayê ya sûdwergirtina ji her tiştî. Her çend ew gelek caran wek xwarineke taybet a Iraqî yan Îranî tê dîtin jî, kellepaça xwarineke kevneşopî ya Kurdî jî ye ku bi kûrahî di adetên şivantiyê yên gelê Kurd de cih girtiye. Guhertoya Kurdî ya vê xwarinê gelek caran bi saetan bi hêdîbûnê tê pijandin û encama wê aveke goştê ya dewlemend û bi tam e ku hem têrker hem rehetker e.
Encam: Mîraseke Aşpêjiyê ya Vegerandî
Kevneşopiyên aşpêjiyê yên gelê Kurd delîla dîroka wan a dewlemend û kevnar in. Xwarinên ku gelek caran bi şaşî bi aşpêjiyên din ve tên girêdan, di rastiyê de beşek ji mîraseke aşpêjiyê ya zindî û cûrbecûr in ku di nav nifşan de hatiye veguhastin. Bi vegerandina rehên Kurdî yên van xwarinan, em ne tenê beşdariyên gelê Kurd di aşpêjiyê de pîroz dikin, lê mîrasa wan a çandî ya mayînde jî nas dikin. Cara bê ku hûn tameke perçeyeke beqlawayê yan kebabeke nerm û avdar diceribînin, dîroka negoti ya li pişt van xwarinên bi tam bi bîr bînin; dîrokeke ku bi qasî xwarinê bi xwe dewlemend û bi tam e.