Destpêk
Di 18ê sibatê ya 1229 de, serwerê Xiristiyan ê herî bi hêz ê Ewropayê bi Sultanê Eyûbî yê Misirê yê bi eslê Kurd re peymanek îmze kir — û Orşelîm bê tu şer dest guherand. Sultan el-Kamil, neviyê Selahedîn û mîrasgirê xanedana Kurd a Eyûbî, Orşelîm, Beytlehm û Naziret ji bo deh salan radestî Împaratorê Romayî yê Pîroz Frederickê II kir, di berdêla agirbest û hevpeymaniyeke leşkerî de. Ev kiryareke hesabkirina dîplomatîk a heyretengîz ji aliyê serwerekî bi eslê Kurd ve bû — û tiştê ku çar Şerên Xaçparêzan ên bi xwîn nekarîbûn pêk bînin bi dest xist.
Peymana Yafayê (1229) yek ji bûyerên herî bi nîqaş di dîroka Eyûbî de ye. Hin dîroknasên misilman el-Kamil ji bo radestkirina Bajarê Pîroz şermezar kirin, lê lêkolîna nûjen her ku diçe wê wek kiryareke stratejîk a pir jêhatî nas dike: tawîzeke demkî ku ji xanedana Eyûbî re dem kirî da ku desthilata xwe xurt bike û reqîbên navxweyî ji holê rake. Peyman kevneşopiya pêşketî ya dîplomatîk a dîwana Eyûbî ya Kurd-damezrandî nîşan dide — tercîhkirina danûstandin û hunera dewletî li hember şerê wêrankar.
Naverok
Peymana Yafayê (1229) çi bû?
Peymana Yafayê (1229), ku wek Peymana Yafayê û Tell el-Ecûl jî tê naskirin, peymaneke dîplomatîk bû ku di 18ê sibatê ya 1229 de di navbera Sultan el-Kamil ê xanedana Eyûbî û Împaratorê Romayî yê Pîroz Frederickê II de hat îmzekirin. Wê Şerê Şeşem ê Xaçparêzan bi dawî kir — bi awayekî berbiçav, bê şerekî mezin. Li gorî mercên wê, el-Kamil Orşelîm, Beytlehm, Naziret û korîdoreke axê ku Orşelîm bi peravê ve girê dida ji bo deh salan radestî Padîşahiya Orşelîmê kir. Di berdêlê de, Frederick agirbesteke deh-salî qebûl kir û soza piştgiriya leşkerî da el-Kamil li dijî hemû dijminan, di nav wan de Xiristiyanên din.
Ya giring ev e ku misilmanan gihîştina Herem eş-Şerîfê (Çiyayê Perestgehê/Herema Bi Rûmet) parast û qaziyekî misilman ji bo çavdêriya vê qada pîroz hat tayînkirin. Dîwarên Orşelîmê nediviyabû dîsa bihata avakirin û bajar di bingehê de bêparastin dihêşt. Ev qumareke hesabkirî ya el-Kamil bû — radestkirina demkî ya bajarekî ku her wiha nedikarî bihata parastin, di berdêla demeke bêhnvedanê ya stratejîk li hember gefên navxweyî yên pir xeternaktir de.
Xalên Sereke
• El-Kamil neviyê Selahedîn û serwerê xanedana Eyûbî ya Kurd-damezrandî bû — yek ji dewletên herî bi hêz di cîhana Îslamî ya serdema navîn de.
• Peymanê bi dîplomasiya eslê Kurd tiştê ku çar Şerên Xaçparêzan ên berê nekarîbûn bi zorê bi dest bixin pêk anî — radestkirina aştiyane ya Orşelîmê.
• Biryara el-Kamil stratejîk bû, ne lawaz — wî bajarekî ku nedikarî biparêze bi agirbestekê guherand ku dem da wî da ku reqîbên xwe yên navxweyî yên pir xeternaktir di malbata Eyûbî de têk bibe.
• Danûstandin bi guherandina diyariyan, kêfxweşî û gotûbêjên fikrî hatin meşandin — ev karakterê pêşketî yê dîwana Eyûbî û kevneşopiya wê ya dîplomatîk a Kurd nîşan dide.
Agahiyên Kurt
Navê peymanê: Peymana Yafayê (1229) / Peymana Yafayê û Tell el-Ecûl Dîrok: 18ê sibatê ya 1229 Alî: Sultan el-Kamil (Eyûbî, bi eslê Kurd) û Frederickê II (Împaratorê Romayî yê Pîroz) Cure: Agirbesteke deh-salî bi tawîzên erdî Mercên sereke: Orşelîm, Beytlehm û Naziret deh salan radestî Xiristiyanan tên kirin; misilman gihîştina Herem eş-Şerîfê diparêzin; dîwarên Orşelîmê ji nû ve nayên avakirin; Frederick soza alîkariya leşkerî dide el-Kamil Nakokiya bi dawî kirî: Şerê Şeşem ê Xaçparêzan (1228–1229) Xanedan: Eyûbî (Kurd-damezrandî ji aliyê Selahedîn ve), serweriya 1171–1260 Encam: Orşelîm heta 1244 di destê Xiristiyanan de
Çarçoveya dîrokî: xanedanek di bin zextê de
Heta salên 1220an, Împaratoriya Eyûbî ya ku Selahedîn ava kiribû perçe bûbû nav mîrektiyên reqîb ku şaxên cuda yên malbata Kurd a Eyûbî bi rê ve dibirin. El-Kamil, ku Misir bi rê ve dibir, bi koalîsyoneke xeternak re rû bi rû bû: birayê wî bixwe el-Muezzem, mîrê Şamê, bi Tirkên Xwarezmî yên dijwar re hevpeyman bûbû da ku axên el-Kamil li bakurê Iraq û Sûriyeyê tehdît bike. Têkoşîna navxweyî ya desthilatê ya Eyûbiyan ji Xaçparêzan pir mezintir gef li mayîna el-Kamil dikir.
Di heman demê de, Frederickê II di 1228 de gihîşt Şamê û pêşengiya Şerê Şeşem ê Xaçparêzan dikir. Berevajî rêberên berê yên Şerên Xaçparêzan, Frederick dîplomatekî pêşketî bû ku Erebî diaxivî, çanda Îslamî pesin dikir û danûstandin li ser xwînrijandinê tercîh dikir. El-Kamil hevalekî heman fikrî dît — serwerek ku wek wî fêm dikir ku dîplomasî dikare ji şer bêtir bi dest bixe. Her du serweran qet bi rû bi rû hevdîtin nekir, lê bi rêya nûneran mehan danûstandinên veşartî kirin, bi guherandina diyariyan û gotûbêjên zanyarî re.
Mercên peymanê: dîplomasî li hember şer
Mercên peymanê bi baldarî hatibûn hevsengkirin da ku tiştên ku herî pir hewceyê her aliyekî bûn bidinê. Frederick Orşelîm, Beytlehm, Naziret, Toron û Sayda wergirt — bi qasî ku li cîhana Xiristiyan serkeftinê ragihîne. El-Kamil Herem eş-Şerîf di bin çavdêriya misilman de parast, dîwarên Orşelîmê neavakirî hişt (bi vê yekê bajar ji aliyê stratejîk ve bêparastin û ji ber vê yekê ji bo Xaçparêzan bi nirxê leşkerî yê sînordar kir) û soza leşkerî ya Frederick li dijî hemû dijminan — di nav wan de Xiristiyanên din — garantî kir.
Peyman li her du aliyan pir bêpopuler bû. Rexnegirên misilman el-Kamil bi xiyaneta li ummetê tawanbar kirin ji ber radestkirina bajarê sêyem ê herî pîroz ê Îslamê. Rexnegirên Xiristiyan — di nav wan de Papa bixwe — Frederick şermezar kirin ji ber ku bi misilmanan re danûstandin dikir li şûna ku bi wan re şer bike û ji ber neavakirina dîwarên Orşelîmê. Dema Frederick ji Ekayê derket, Latînên hêrsbûyî paşmayiyên heywanên serjêkirî li wî avêtin. Lê her du rêberan tiştek fêm dikir ku rexnegirên wan fêm nedikirin: peyman bi tevahî xizmeta berjewendiyên wan ên stratejîk dikir.
Stratejiya el-Kamil: pratîkbûna Kurd
Lêkolîna nûjen her ku diçe biryara el-Kamil wek kiryareke stratejîk a pir jêhatî dibîne, li şûna teslîmbûnê. Dîwarên Orşelîmê di 1219 de ji aliyê el-Muezzem ve hatibûn wêrankirin bi armanca eşkere ya ku Xaçparêz wê wek keleh bi kar neynin. Bê dîwar, bajar ji aliyê leşkerî ve bê nirx bû. El-Kamil bajarekî bêparastin da di berdêla hevpeymanekî bi hêz ê Ewropayî li dijî dijminên xwe yên rastîn de: xizmên xwe yên Eyûbî û leşkerên mûçexwar ên Xwarezmî ku axên wî yên bakur tehdît dikirin.
Stratejî ser ket. El-Muezzem di 1227 de mir û el-Kamil dema bêhnvedanê ya ku peymanê da bi kar anî da ku Şamê kontrol bike û desthilata xwe li tevahiya Împaratoriya Eyûbî xurt bike. Orşelîm dê di 1244 de vegeriya destê misilmanan, dema hêzên Xwarezmî bajar girtin — bi vê yekê tawîza deh-salî ya el-Kamil bi tam awayê ku wî plan kiribû demkî kir.
Ev cureya dîplomasiya pratîkî û hesabkirî taybetmendiya kevneşopiya siyasî ya Kurd e. Ji Eyûbiyan heta Merwaniyan, serwerên Kurd gelek caran danûstandina stratejîk li ser şerê îdeolojîk hilbijartin — ew fêm dikirin ku mayîn û serwerî hewcedarî nermiyê ne, ne dogmaya hişk.
Demrêza bûyerên sereke
1218–1221 — Şerê Pêncem ê Xaçparêzan Misir hedef digire; el-Kamil bi serkeftin diparêze.
1219 — El-Muezzem dîwarên Orşelîmê wêran dike da ku Xaçparêz wan bi dest nexin.
1227 — El-Muezzem, birayê reqîb ê el-Kamil, dimire.
Îlona 1228 — Frederickê II digihîje Ekayê; danûstandinên veşartî dest pê dikin.
18ê sibatê ya 1229 — Peymana Yafayê tê îmzekirin; Orşelîm ji bo deh salan tê radestkirin.
1229 — El-Kamil kontrola Şamê digire; desthilata Eyûbî xurt dike.
1238 — El-Kamil dimire; dema deh-salî ya peymanê ber bi dawiyê ve diçe.
1244 — Hêzên Xwarezmî Orşelîm ji bo Îslamê dîsa digirin; ew ji wê demê ve misilman dimîne.
Mîras û giringî ji bo dîroka Kurd
Peymana Yafayê (1229) ji bo dîroka Kurd giring e ji ber ku dehsalan piştî mirina Selahedîn pêşketina berdewam a hunera dewletî ya Eyûbî ya bi eslê Kurd nîşan dide. El-Kamil, her çend di dîroka populer de kêm wek kesayeteke Kurd tê naskirin, neviyê Selahedîn û mîrasgirê xanedaneke Kurd bû. Jêhatiyên wî yên dîplomatîk — şiyana wî ya danûstandinê bi serwerê Xiristiyan ê herî bi hêz ê cîhanê re, garantîkirina bi tam tawîzên ku hewceyê wan bû û bikaranîna windahiyeke demkî wek destkeftiyeke stratejîk a demdirêj — şahidiya kevneşopiya siyasî ya Kurd in.
Peyman mijareke dubarebûyî di dîroka Kurd û Eyûbî de jî nîşan dide: tengasiya di navbera yekgirtina navxweyî û gefên derve de. Dijminên herî mezin ên el-Kamil ne Xaçparêz, lê xizmên wî bixwe bûn. Împaratoriya Eyûbî, wek gelek projeyên siyasî yên Kurd, ne bi dagirkirina derve, lê bi perçebûna navxweyî lawaz bû. Kevneşopiya siyasî ya Kurd her dem rêberên takekesî yên jêhatî — Selahedîn, el-Kamil, Nesr ed-Dewle — derxistine holê, lê bi dijwariya berdewamiya sazûmanî re têkoşiye.
Her çi be, Peymana Yafayê nîşaneyeke berbiçav a tiştê ku rêberiya bi eslê Kurd dikaribû li qada cîhanê bi dest bixe dimîne: çareseriyeke aştiyane ya şerekî olî, bi danûstandinên di navbera wekhevan de, ku xizmeta berjewendiyên demdirêj ên xanedana Eyûbî û cîhana Îslamî dikir.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Peymana Yafayê (1229) çi bû?
Agirbesteke deh-salî bû ku di 18ê sibatê ya 1229 de di navbera Sultanê Eyûbî el-Kamil (neviyê Selahedîn) û Împaratorê Romayî yê Pîroz Frederickê II de hat îmzekirin. El-Kamil Orşelîm, Beytlehm û Naziret radestî Xiristiyanan kir di berdêla hevpeymaniyeke leşkerî û agirbestê de. Misilmanan gihîştina Herem eş-Şerîfê parast.
El-Kamil Kurd bû?
El-Kamil neviyê Selahedîn û endamê xanedana Eyûbî bû ku malbateke Kurd ji eşîra Rewadî/Hedbanî ya Tikrîtê ava kiribû. Xanedana Eyûbî ji eslê Kurd bû, her çend heta dema el-Kamil dîwan ji aliyê çandî ve pirreng bû.
Çima el-Kamil Orşelîm da?
Dîwarên Orşelîmê di 1219 de hatibûn wêrankirin û bajar ji aliyê leşkerî ve bêparastin bû. Gefa rastîn a el-Kamil ji mîrên reqîb ên Eyûbî û leşkerên mûçexwar ên Xwarezmî dihat. Wî bajarekî ji aliyê stratejîk ve bê nirx bi hevpeymaniyeke leşkerî ya Ewropayî guherand ku dem da wî da ku desthilatê xurt bike. Orşelîm di 1244 de vegeriya destê misilmanan.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Wikipedia — Peymana Yafayê (1229)
Abu-Munshar, M.Y., Sultan el-Kamil, Împarator Frederickê II û radestkirina Orşelîmê (Sultan al-Kamil, Emperor Frederick II and the Submission of Jerusalem), International Journal of Social Science and Humanity, 2013.
Riley-Smith, J., Şerên Xaçparêzan: dîrokek (The Crusades: A History), Bloomsbury, 2014.