Destpêk
Zakho (bi kurdî: Zaxo) bajarekî li dûrtirîn bakurê rojavayê Herêma Kurdistana Iraqê ye, li ser Çemê Xabûrê Biçûk tenê çend kîlometre ji sînorê Tirkiyeyê. Ew deriyê sereke yê di navbera Kurdistana Iraqê û Tirkiyeyê de ye, bajarekî pirçalak ê bazirganî û sînor ku bi pira xwe ya kevirî ya kevnar, Pira Delal, navdar e. Zaxo ku ji demeke dirêj ve cihê hevdîtina kurd, cihû û xiristiyanan e, îro navendeke bazirganî ya bi lez mezin dibe li Parêzgeha Dihokê ye.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî ye ku bajar û bajarokên herêmê danasîn dike — ew li ku ne, kî wan kontrol dike, kî li wan dijî û çima ji çîroka kurdî re girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Zakho (Zaxo)
Navê kurdî: Zaxo
Welat: Iraq — Herêma Kurdistanê, Parêzgeha Dihokê
Nifûs: Nêzî 260,000–350,000 li bajar û navçeyê
Gel: Bi piraniyeke mezin kurd; rehên dîrokî yên cihû û xiristiyanên aşûrî
Cih: Li ser Çemê Xabûrê Biçûk, çend km ji sînorê Tirkiyeyê
Rewş: Di çarçoveya HHKê de; bi PDKê re hevpeyman
Bi van navdar e: Pira Delal û deriyê sînor ê Îbrahîm Xelîl
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Zaxo li dûrtirîn bakurê rojavayê Herêma Kurdistana Iraqê, li Parêzgeha Dihokê, nêzî 50 kîlometre li bakurê bajarê Dihokê û tenê çend kîlometre ji sînorê Tirkiyeyê ye. Çemê Xabûrê Biçûk di nav bajêr re derbas dibe, piştre ber bi rojava ve diherike û beşeke sînorê Iraq–Tirkiyeyê pêk tîne, û piştre dikeve Dîcleyê. Tê gotin ku niştecihbûna destpêkê li giraveke biçûk a çem mezin bû. Zaxo di nav çiyayên nizm de li nêzî 440 metreyan, li sînorê stratejîk ê sêalî li nêzî cihê hevgihîştina Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê ye, ku bi sedsalan rola wê wek bajarê bazirganî diyar kiriye.
Gel û Nifûs
Texmînên nifûsa Zaxoyê ji nêzî 260,000 heta 350,000 li bajar û navçeya dorê ne, ku bi mezinahiyeke gelek ji belkî 30,000 di 1950 de zêde bûye, dema kurd ji seranserê Iraqê li wir niştecih bûn. Nifûs îro bi piraniyeke mezin kurd e, lê Zaxo di dîrokê de yek ji girîngtirîn navendên cihûyên kurdîaxêv bû — carinan “Qudsa Kurdistanê” dihat gotin — heta ku ew komel di nîvê sedsala bîstem de koçî Îsraîlê kir, û ji demeke dirêj ve xiristiyanên aşûrî jî li wir hebûne. Kişandina aboriya wê ya sînorî hîn karkeran ji cihên din ên Iraqê û derveyî wê dikişîne.
Dîrok
Zaxo bajarekî kevn e ku rehên wê heta kevnariyê diçin; rêwî û lêkolîner ew bi niştecihbûnên kevnar ên herêmê ve girêdane, û pir û keleha wê rabirdûyeke stratejîk a dirêj nîşan didin. Di serdema mîrektiyên kurdî de ew di çarçoveya bandora mîrektiya Behdînanê ya li Amêdiyê de bû, û keleha Zaxoyê wek navenda parêzgarê xizmet dikir. Di bin osmaniyan de ew wek beşeke herêma Mûsilê dihat rêvebirin, û di dirêjahiya sedsala bîstem de di dîroka firehtir a Kurdistana Iraqê de hevpar bû — di nav wan de pêlên derbideriyê ku nifûsa wê zêde kirin. Ji salên 1990î ve ew di çarçoveya Herêma Kurdistanê de tê rêvebirin.
Pira Delal
Nîşaneya herî navdar a Zaxoyê Pira Delal e — “pira xweşik” — pireke kevirî ya kevnar a kemerî ku li dilê bajêr Xabûrê derbas dike. Ew ji kevirê kilsî yê zêrîn ê hatî neqişandin hatiye avakirin, nêzî 115 metre dirêj e û nêzî 16 metre ji avê bilind dibe; tê bawerkirin ku rehên wê romî ne, bi avakirina ji nû ya piştre ya serdema ebasiyan re. Pir bi efsaneyên herêmî ve hatiye pêçan, di nav wan de çîroka qehremanjineke bi navê Delal, û kurd ji seranserê herêmê serdana wê dikin wek sembola xweşikî, mîrat û aşitiyê. Ew nîşaneya bajêr e, ku carinan “Zaxoya Delal” tê gotin.
Zaxoya Îro
Îro Zaxo bajarekî geş ê bazirganî û sînor e, di çarçoveya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de tê rêvebirin û bi PDKê re hevpeyman e ku li Parêzgeha Dihokê serdest e. Aboriya wê li ser bazirganiya derveyî sînor ava ye: deriyê Îbrahîm Xelîl ê nêzîk deriyê sereke yê di navbera Herêma Kurdistanê û Tirkiyeyê de ye, ku hejmarên pir mezin ên kamyon û tiştan tê re derbas dibin û sînor dikin yek ji damarên herî girîng ên aborî ya Herêma Kurdistana Iraqê. Zanîngeha Zaxoyê, ku di 2010 de hat damezrandin, yek ji zanîngehên dewletî yên herêmê ye, û bajar hîn bi pîrozbahiyên zindî yên Newrozê her biharê tê naskirin.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnarî — Niştecihbûnek li kêleka Xabûrê mezin dibe; Pira Delal rehên serdema romî hene.
Serdema mîrektiyan — Zaxo di mîrektiya Behdînanê de ye; keleha wê navenda parêzgarê ye.
Ji 1864 û pê ve — Di bin osmaniyan û piştî wan de wek beşeke herêma Mûsilê tê rêvebirin.
Nîvê sedsala 20em — Komela dîrokî ya kurd-cihû koçî Îsraîlê dike.
1950–92 — Dema kurd ji seranserê Iraqê niştecih dibin nifûs bi lez zêde dibe.
Salên 1990î — Zaxo dikeve bin kontrola Hikûmeta Herêma Kurdistanê.
2010 — Zanîngeha Zaxoyê tê damezrandin.
Nîqaş û Nakokî
Wek bajarê sînor, Zaxo nêzî çend aloziyan e. Sînorê çiyayî li bakur û rojhilatê bajêr gelek caran operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê li dijî PKKê dîtiye, bi êrîşên hewayî û baregehên li ser axa kurdî ku hin wek binpêkirina serweriyê dibînin û yên din bi şerê firehtir ê Tirkiye–PKKê ve girê didin; sivîl û bûyereke topbarana kujer a 2022 li nêzî herêmê bala navneteweyî kişandin. Wek tevahî Dihokê, Zaxo bi awayekî bihêz di qada PDKê de ye, beşek ji dabeşbûna firehtir a PDK–YNK ku Kurdistana Iraqê diyar dike. Bîranînên windahiyê jî hene — berî her tiştî derketina komela cihû ya kevnar a bajêr — û nîqaş li ser çawa mîrata Zaxoyê di nav mezinbûna lezgîn a bazirganî de were parastin. Ev nasandin van nêrînên pêşbirkî dixe ber çavan, wan nagihîne çareseriyê.
Girîngî ji Kurdan re
Ji bo kurdan, Zaxo hem derî hem sembol e. Ew deriyê mezin ê bakur e di navbera Kurdistana Iraqê û cîhana firehtir de bi rêya Tirkiyeyê, bajarekî ku geşbûna wê bazirganî û armancên Herêma Kurdistanê nîşan dide. Di heman demê de Pira Delal û bîra komelên wê yên kevn ên kurd-cihû û xiristiyan Zaxoyê dikin cihê mîrateke kûr û hevjiyanê. Tevliheviya wê ya zindîtiya sînor û kevirê kevnar cihekî taybet di çîroka nû ya kurdî de dide wê.
Cih û Mijarên Têkildar
Amêdî, navenda dîrokî ya mîrektiya Behdînanê ku carekê Zaxo rêve dibir.
Ev Mîrektiya Behdînanê, mîrektiya kurdî ya vê herêmê. Dihok, deriyê sînor ê Îbrahîm Xelîl û Herêma Kurdistana Iraqê ya firehtir.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Zaxo li ku ye?
Zaxo li dûrtirîn bakurê rojavayê Herêma Kurdistana Iraqê, li Parêzgeha Dihokê, li ser Çemê Xabûrê Biçûk tenê çend kîlometre ji sînorê Tirkiyeyê ye.
Zaxo bi çi navdar e?
Zaxo bi Pira Delal, pireke kevirî ya kevnar a kemerî li ser Xabûrê, û bi deriyê Îbrahîm Xelîl ê nêzîk, deriyê sereke yê sînorê di navbera Kurdistana Iraqê û Tirkiyeyê de, navdar e.
Kî li Zaxoyê dijî?
Zaxo îro bi piraniyeke mezin kurd e. Ew di dîrokê de navendeke mezin a cihûyên kurdîaxêv bû — carinan “Qudsa Kurdistanê” dihat gotin — û ji demeke dirêj ve xiristiyanên aşûrî jî li wir hebûne.
Zaxo di bin kontrola kê de ye?
Zaxo di çarçoveya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de tê rêvebirin û li Parêzgeha Dihokê ya di bin serdestiya PDKê de ye, li nêzî qada sînorî ya bi operasyonên Tirkiyeyê li dijî PKKê bandor lê tê kirin.