Wie waren de Ajjoebiden van Hasankeyf?
De Ajjoebiden van Hasankeyf waren de laatste overlevende tak van de door Saladin gestichte Koerdische Ajjoebidische dynastie. Vanuit hun bolwerk Hasankeyf, Hisn Kayfa, een oude vestingstad aan de Tigris in het huidige Zuidoost-Turkije, bestuurde deze zijtak van 1232 tot het begin van de zestiende eeuw een klein maar opmerkelijk duurzaam vorstendom. Het overleefde de grote Ajjoebidische sultanaten van Egypte en Syrië met meer dan tweeënhalve eeuw.
Kernpunten
• De Ajjoebiden van Hasankeyf vormden een zijtak van Saladins Koerdische Ajjoebidische dynastie.
• Zij regeerden vanuit Hasankeyf, Hisn Kayfa, een versterkte stad aan de Tigris in de huidige provincie Batman in Zuidoost-Turkije.
• De Ajjoebidische sultan al-Kamil nam Hisn Kayfa in 1232 van de Artuqiden in en stichtte zo het vorstendom.
• Het overleefde als vazal van de Mongolen en vervolgens de Aq Qoyunlu, lang nadat het voornaamste Ajjoebidische rijk was gevallen.
• Het was wereldwijd de laatste Ajjoebidische dynastie en hield stand tot het begin van de zestiende eeuw, doorgaans gedateerd op ca. 1524.
Feiten in het kort
Naam: De Ajjoebiden van Hasankeyf, Hisn Kayfa
Type: Koerdisch vorstendom; zijtak van de Ajjoebidische dynastie
Centrum: Hasankeyf, Hisn Kayfa, aan de Tigris in de huidige provincie Batman, Turkije
Gesticht: 1232, Ajjoebidische verovering op de Artuqiden
Einde: Begin 16e eeuw, doorgaans gedateerd op ca. 1524
Hoofddynastie: De Ajjoebiden, gesticht door de Koerdische Saladin
Opperheren: Eerst onafhankelijk, daarna onder opperheerschappij van de Mongoolse Ilkhaniden en de Aq Qoyunlu
Bijzonderheid: De laatste overlevende Ajjoebidische dynastie
Bekend om: De brug van Hasankeyf, de grottenstad en de monumenten aan de Tigris, grotendeels overstroomd door de Ilısu-dam in 2020
Inhoudsopgave
Wie waren de Ajjoebiden van Hasankeyf?
Hisn Kayfa: de vesting aan de Tigris
De Ajjoebidische verovering (1232)
Een zijtak van het huis van Saladin
Het einde van de laatste Ajjoebiden
Plaats in de Koerdische geschiedenis
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Hisn Kayfa: de vesting aan de Tigris
Hasankeyf, in het middeleeuwse Arabisch bekend als Hisn Kayfa, is een van de oudste onafgebroken bewoonde plaatsen ter wereld. Het ligt aan een indrukwekkende bocht van de Tigris in de huidige provincie Batman in Zuidoost-Turkije. Een hoge rotscitadel, dooraderd met duizenden door mensen uitgehouwen grotten, rijst boven de rivier uit. Millennialang beheerste deze plek een onmisbare oversteek van de Tigris tussen Diyarbakır en de Jazira.
Vóór de Ajjoebiden was Hisn Kayfa een centrum van de Artuqiden, de Turkmeense dynastie die in de twaalfde eeuw een groot deel van de regio Diyarbakır bestuurde. De Artuqiden bouwden de grote brug over de Tigris bij Hasankeyf, in haar tijd een van de grootste stenen bruggen ter wereld. De enorme, vervallen pijlers bleven tot in de moderne tijd staan. De stad die de Ajjoebiden zouden erven was al oud, welvarend en van onschatbare strategische waarde.
De Ajjoebidische verovering (1232)
In 1232 veroverde de Ajjoebidische sultan al-Kamil Muhammad, een neef van Saladin en zoon van al-Adil I, Hisn Kayfa op de Artuqiden en nam de stad op in het Ajjoebidische Rijk. De verovering voegde de vesting toe aan de groep Ajjoebidische heerlijkheden die al in de Jazira en de regio Diyarbakır waren gevestigd.
Hisn Kayfa werd vervolgens de zetel van een tak van de Ajjoebidische familie, die de stad als eigen vorstendom bezat. Niemand die aan de verovering deelnam had kunnen vermoeden dat deze afgelegen vesting aan de Tigris uiteindelijk elk ander Ajjoebidisch gebied zou overleven en de dynastie van Saladin tot in de zestiende eeuw zou voortzetten.
Een zijtak van het huis van Saladin
Het Ajjoebidische rijk was minder een gecentraliseerde staat dan een familieconfederatie, met takken van Saladins huis die Egypte, Damascus, Aleppo, Hama, Homs en een reeks heerlijkheden in de Jazira bestuurden. Vooral de regio Diyarbakır telde vele Ajjoebidische vorsten, onder wie al-Awhad Ayyub, al-Ashraf Musa en al-Muzaffar Ghazi van Mayyafariqin.
De lijn van Hisn Kayfa behoorde tot deze Ajjoebidische wereld van de Jazira. Net als hun verwanten waren zij Koerden van oorsprong, afstammelingen van de familie van Ayyub en Shirkuh die Saladin tot grootheid als rijksdynastie had verheven. Zij bestuurden hun vorstendom van bergen en rivieren als een erfelijk familiebezit. De precieze afstamming van de tak van Hisn Kayfa en de volledige opvolgingsreeks van zijn emirs worden niet consequent in de bronnen vastgelegd. Gedetailleerde genealogieën moeten daarom voorzichtig worden behandeld.
De val van het rijk overleven
Het midden van de dertiende eeuw vernietigde het Ajjoebidische rijk. In 1250 grepen de mammelukken de macht in Egypte; in 1260 stormden de Mongolen door Syrië en beëindigden zij het Ajjoebidische sultanaat van Damascus. Het grote drama van de val van de dynastie wordt verteld in ons verslag van de latere Ajjoebidische oorlogen. Toch overleefde het kleine Ajjoebidische vorstendom Hisn Kayfa te midden van deze catastrofe.
Weggeborgen in het goed verdedigbare bergland van de Tigris, ver van de machtscentra van mammelukken en Mongolen, hielden de Ajjoebiden van Hisn Kayfa stand door zich te onderwerpen aan wie de regio beheerste. Zij aanvaardden het oppergezag van de Mongoolse Ilkhaniden en hun opvolgers, betaalden schatting en bogen mee met de politieke wind, terwijl hun erfelijke heerschappij intact bleef. De kracht van deze lijn kwam te liggen in overleven, niet in roem.
Onder de Aq Qoyunlu
In de vijftiende eeuw waren de Aq Qoyunlu de dominante macht in de regio. Deze Turkmeense confederatie bestuurde vanuit haar centrum Diyarbakır grote delen van Oost-Anatolië, de Jazira en West-Iran. De Ajjoebiden van Hasankeyf bleven plaatselijke heren onder opperheerschappij van de Aq Qoyunlu. Hun kleine vorstendom hield stand in de schaduw van een veel grotere Turkmeense staat.
Een opvallend monument uit deze tijd bestaat nog altijd: het grafmonument van Zeynel Bey, een cilindervormig mausoleum met turkooizen tegels, gebouwd voor een zoon van de Aq Qoyunlu-heerser Uzun Hasan. Het herinnert eraan hoe diep Hasankeyf met zijn Turkmeense opperheren verweven was geraakt, terwijl de Ajjoebidische dynastie zich nog vastklampte aan haar positie.
Het einde van de laatste Ajjoebiden
Het einde kwam met de grote zestiende-eeuwse strijd tussen Ottomanen en Safaviden om de heerschappij over de Koerdische landen. Tijdens de onrust na de Ottomaanse overwinning bij Chaldiran in 1514 en de daaropvolgende opname van de regio Diyarbakır in het Ottomaanse Rijk werd het oude vorstendom Hasankeyf uiteindelijk opgeheven.
De val van de Ajjoebiden van Hisn Kayfa, doorgaans gedateerd rond 1524, sloot een opmerkelijk hoofdstuk af: dit was de allerlaatste Ajjoebidische dynastie die verdween, bijna drieënhalve eeuw nadat Saladin het huis had gesticht en meer dan 250 jaar nadat het voornaamste rijk was gevallen. Hasankeyf ging daarna verder als een Ottomaanse stad.
De monumenten van Hasankeyf
Eeuwen van heerschappij door Artuqiden, Ajjoebiden, Aq Qoyunlu en Ottomanen lieten Hasankeyf achter met een van de rijkste historische stadslandschappen van de regio. Tot de schatten behoorden de kolossale pijlers van de middeleeuwse Tigrisbrug; de rotscitadel met haar uitgestrekte grottenstad; moskeeën aan de rivier zoals de El Rızk-moskee; middeleeuwse graven, waaronder het betegelde mausoleum van Zeynel Bey; en resten van paleizen die in en op de rotswanden waren gebouwd.
Samen legden deze monumenten een gelaagde geschiedenis van duizenden jaren vast: Romeins, Byzantijns, Artuqidisch, Ajjoebidisch, Aq Qoyunlu en Ottomaans. Zij maakten Hasankeyf tot een van de belangrijkste erfgoedlocaties van heel Koerdistan en Anatolië.
Hasankeyf nu: de Ilısu-dam
In een tragisch modern slothoofdstuk werd een groot deel van het historische Hasankeyf opzettelijk onder water gezet. De Ilısu-dam, stroomafwaarts in de Tigris gebouwd, schiep een stuwmeer dat de oude stad en grote delen van haar archeologische landschap bedekte toen het water in 2019–2020 steeg. De overstroming was jarenlang onderwerp van internationaal protest en juridische procedures.
Verschillende van de beroemdste monumenten, waaronder het graf van Zeynel Bey en de El Rızk-moskee, werden daadwerkelijk opgetild en op enorme transportvoertuigen verplaatst naar een nieuw cultuurpark op hoger terrein. De grottenstad en veel andere resten verdwenen onder het meer. Zo kwam de zetel van de laatste Ajjoebidische dynastie in onze eigen tijd grotendeels onder water te liggen, een verlies dat tot ver buiten Koerdistan wordt betreurd.
Tijdlijn
12e eeuw — Hisn Kayfa bloeit onder de Artuqiden, die de grote Tigrisbrug bouwen. 1232 — De Ajjoebidische sultan al-Kamil verovert Hisn Kayfa op de Artuqiden en sticht het Ajjoebidische vorstendom. 1250 — De mammelukken werpen de Ajjoebiden in Egypte omver. 1260 — De Mongolen vernietigen het Ajjoebidische sultanaat van Syrië; Hisn Kayfa overleeft als afgelegen vazal. 15e eeuw — De Ajjoebiden van Hasankeyf regeren onder opperheerschappij van de Aq Qoyunlu; het graf van Zeynel Bey wordt gebouwd. 1514 — De Ottomaanse overwinning bij Chaldiran verandert de Koerdische landen. Ca. 1524 — Het vorstendom wordt opgeheven, de laatste Ajjoebidische dynastie die valt; Hasankeyf wordt een Ottomaanse stad. 2019–2020 — Het stuwmeer van de Ilısu-dam overstroomt het historische Hasankeyf; belangrijke monumenten worden verplaatst.
Heersers en sleutelfiguren
De figuur die met de meeste zekerheid aan de stichting van het vorstendom verbonden is, is de Ajjoebidische sultan al-Kamil Muhammad, die Hisn Kayfa in 1232 veroverde. Daarna bestuurde een erfelijke lijn van Ajjoebidische emirs de stad bijna drie eeuwen. Maar de volledige opvolging en de regeringsjaren van deze plaatselijke heersers zijn in de beschikbare bronnen onvolledig bewaard. Lezers moeten gedetailleerde lijsten van de Ajjoebidische emirs van Hisn Kayfa met gepaste voorzichtigheid behandelen. Zeker is dat de dynastie generatie na generatie standhield tot het begin van de zestiende eeuw.
Debatten en onzekerheden
Op twee terreinen is voorzichtigheid geboden. Ten eerste is de interne geschiedenis van het vorstendom, de namen, volgorde en data van zijn emirs over bijna 300 jaar, slechts gedeeltelijk gedocumenteerd en veel minder rijk beschreven dan die van de grote Ajjoebidische hoven van Egypte en Syrië. Ten tweede geven de bronnen uiteenlopende precieze einddata van de dynastie. Een datering rond 1524, tijdens de Ottomaans-Safavidische strijd om de regio, wordt het meest aangehaald, maar het opnameproces verliep geleidelijk.
Plaats in de Koerdische geschiedenis
De Ajjoebiden van Hasankeyf nemen in de Koerdische geschiedenis een bijzondere plaats in als laatste levende overblijfsel van de grootste Koerdische dynastie van de middeleeuwse wereld. Het Ajjoebidische rijk van Saladin had zich ooit van Jemen tot de Jazira uitgestrekt. In Hisn Kayfa overleefde een deel van dat rijk, en van zijn Koerdische heersershuis, tot in het tijdperk van de Ottomanen en Safaviden.
Hun verhaal is ook een vertelling over hoe Koerdische macht in de bergen standhield: door het geduldige overleven van een vestingvorstendom dat kruisvaarders, Mongolen, mammelukken en Turkmeense confederaties overleefde, in plaats van door de grootsheid van belangrijke hoofdsteden. Dat de zetel van de laatste Ajjoebiden in de eenentwintigste eeuw onder een stuwmeer verloren zou gaan, geeft hun lange geschiedenis een bijzonder aangrijpend einde.
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Verken verwante geschiedenis op Kurdish-History.com: het Ajjoebidische Rijk van Saladin, Saladin zelf, al-Adil I, de Ajjoebidische heren van de Jazira al-Awhad Ayyub en al-Muzaffar Ghazi en de latere Ajjoebidische oorlogen.
Veelgestelde vragen
Waren de Ajjoebiden van Hasankeyf Koerdisch?
Ja. Zij vormden een tak van de Ajjoebidische dynastie die Saladin stichtte en wiens familie Koerdisch was. Net als de rest van het Ajjoebidische huis was de lijn van Hasankeyf Koerdisch van oorsprong.
Waar ligt Hasankeyf?
Hasankeyf, het middeleeuwse Hisn Kayfa, ligt aan de Tigris in de huidige provincie Batman in Zuidoost-Turkije, tussen Diyarbakır en de Jazira. Een groot deel van de historische stad werd in 2019–2020 door het stuwmeer van de Ilısu-dam overstroomd.
Waarom waren de Ajjoebiden van Hasankeyf belangrijk?
Zij waren de laatste overlevende Ajjoebidische dynastie. Terwijl de grote Ajjoebidische sultanaten van Egypte en Syrië in 1250 en 1260 vielen, hield de tak van Hasankeyf tot het begin van de zestiende eeuw stand. Zo zette zij het huis van Saladin voort tot ver na het einde van het rijk dat het had gesticht.
Wanneer begon en eindigde het vorstendom?
Het begon in 1232, toen de Ajjoebidische sultan al-Kamil Hisn Kayfa op de Artuqiden veroverde, en eindigde aan het begin van de zestiende eeuw, doorgaans gedateerd rond 1524, tijdens de Ottomaans-Safavidische strijd om de Koerdische landen.
Wat gebeurde er met de monumenten van Hasankeyf?
Het historische Hasankeyf bezat een rijkdom aan monumenten, waaronder een grote middeleeuwse Tigrisbrug, een grottenstad, moskeeën en graven. Toen het stuwmeer van de Ilısu-dam de stad rond 2020 overstroomde, werden verschillende belangrijke monumenten, zoals het graf van Zeynel Bey, naar hoger terrein verplaatst, terwijl veel van de rest onder water kwam te staan.
Hoe zijn zij verwant aan Saladin?
De tak werd gesticht toen al-Kamil, Saladins neef en zoon van al-Adil I, Hisn Kayfa in 1232 veroverde. De emirs van Hasankeyf behoorden dus tot de bredere Ajjoebidische familie die van Saladins verwanten afstamde.
Bronnen en verdere literatuur
R. Stephen Humphreys, From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 («Van Saladin tot de Mongolen: de Ajjoebiden van Damascus»), SUNY Press, 1977.
Encyclopaedia of Islam, artikelen over «Hisn Kayfa» en de Ajjoebidische dynastie.
Hedendaagse berichtgeving en documentatie over de Ilısu-dam en de overstroming van Hasankeyf (2019–2020).
Kurdish-History.com — verwante literatuur over het Ajjoebidische Rijk van Saladin en de latere Ajjoebidische oorlogen.