Voorbij het schild: wat de Amerikaanse terugtrekking van 2026…

Inleiding

Meer dan tien jaar vormde de aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Noordoost-Syrië de ultieme afschrikking: een veiligheidsparaplu waaronder de Syrische Koerden een ongekende mate van autonomie konden opbouwen in de regio die zij Rojava noemden. Het was een experiment zoals het Midden-Oosten nooit had gezien: een seculier, multi-etnisch bestuur met gendergelijkheid dat uit het puin van de burgeroorlog oprees, gedragen door de stille maar overweldigende militaire macht van de Verenigde Staten.

Maar op 16 april 2026 hebben de laatste Amerikaanse militairen officieel de Syrische bodem verlaten. Alle Amerikaanse bases, van Al-Tanf in het zuidoosten tot het enorme complex Qasrak in Hasakah, zijn aan de Syrische regering overgedragen. Voor het Koerdische volk is het schild verdwenen.

Wie zich de chaotische, hartverscheurende beelden van de terugtrekkingspoging in 2019 herinnert, met Koerdische burgers die vertrekkende Amerikaanse voertuigen met rotte groenten bekogelden en SDF-strijders die verbijsterd bij verlaten controleposten stonden, zou deze laatste uittocht als een complete ramp kunnen zien. Geopolitiek is echter zelden zo zwart-wit. Na de val van het Assad-regime eind 2024 maakt dit vertrek deel uit van een gestructureerde overgang die door de VS is bemiddeld. Is de terugtrekking dus werkelijk slecht voor de Koerden? Het is een tweesnijdend zwaard. Uiteindelijk hangt het ervan af of je hun militaire onafhankelijkheid op korte termijn of hun politieke overleving op lange termijn zwaarder laat wegen. We ontleden de nieuwe werkelijkheid ter plaatse.

1. Het einde van de Rojava-droom

Het meest directe slachtoffer van het Amerikaanse vertrek is de Koerdische autonomie zoals die bekend was. Jarenlang fungeerde de Amerikaanse aanwezigheid als harde afschrikking ter bescherming van de Syrische Democratische Strijdkrachten. Zonder die steun moesten de Koerden enorme concessies doen om alleen al te overleven. Op grond van de akkoorden van januari 2026 tussen de SDF en de nieuwe regering in Damascus hebben de Koerdische strijdkrachten ermee ingestemd hun onafhankelijke militaire structuren te ontbinden en in het nieuwe Syrische nationale leger op te gaan. Zij droegen ook de controle over belangrijke economische levensaders over, vooral de Al-Omar-olievelden in Deir ez-Zor, evenals belangrijke stedelijke centra zoals Hasakah en Qamishli.

Dit waren geen kleine concessies. De Al-Omar-olievelden vormden een belangrijke inkomstenbron voor het Autonoom Bestuur van Noord- en Oost-Syrië (AANES). Hasakah en Qamishli vormden zijn bestuurlijke kerngebied. De overdracht was de prijs voor een plaats aan tafel en een garantie dat Syrische regeringstroepen niet simpelweg met tanks het overgebleven Koerdische gebied zouden binnenrijden.

Het is goed te herinneren hoe deze situatie ontstond. In januari 2026 begonnen door Turkije gesteunde Syrische regeringstroepen een offensief in Rojava en drongen zij de SDF terug uit grote delen van het gebied dat deze sinds 2012 hadden beheerst. De SDF riepen in alle Koerdische gebieden op tot algemene mobilisatie. Na weken van hevige gevechten en Amerikaanse diplomatieke druk werd op 29 januari een staakt-het-vuren ondertekend. De gebiedsverliezen waren echter werkelijk en aanzienlijk. Rojava, dat zich ooit over Raqqa, Deir ez-Zor en een groot deel van Hasakah uitstrekte, is sterk verkleind. De droom van een aaneengesloten, zichzelf besturende Koerdische regio in Noord-Syrië, waarvoor een generatie Koerden vocht en stierf, is feitelijk afgesloten.

2. Een nieuw soort schild tegen Turkije?

Historisch vormde de aanwezigheid van Amerikaanse troepen de enige barrière tussen door Koerden beheerste gebieden en een grootschalige Turkse invasie. Ankara beschouwde de SDF en hun militaire kern, de YPG, al lang als verlengstukken van de PKK, die door Turkije, de VS en de EU als terroristische organisatie is aangemerkt. Turkse grensoverschrijdende operaties in 2018 en 2019 lieten zien hoe snel Ankara zou optreden wanneer de Amerikaanse afschrikking zelfs maar gedeeltelijk wegviel.

Het duidelijke slechte nieuws is dat deze afschrikking nu verdwenen is. Er is echter een belangrijke lichtzijde die gemakkelijk over het hoofd wordt gezien. Door formeel in het nieuwe Syrische nationale leger op te gaan, zijn Koerdische strijders geen staatloze militie meer die in een juridisch grijs gebied opereert. Zij zijn nu, tenminste op papier, militairen van de Syrische Arabische Republiek. Als Turkije hen nu wil treffen, bombardeert het meer dan een separatistische militie: het valt het leger van een soevereine staat aan. Dat onderscheid weegt enorm in het internationaal recht en voor de diplomatieke gevolgen. Iedere Turkse operatie zou nu veel grotere politieke risico’s meebrengen en een rechtvaardiging vereisen die veel moeilijker te fabriceren is.

Toch kan de machtspolitiek niet worden genegeerd. De nieuwe Syrische regering onder Ahmad al-Sharaa kwam met aanzienlijke Turkse steun aan de macht. Of Damascus werkelijk als beschermend schild voor Koerdische strijders tegen Ankara zal optreden of simpelweg zal wegkijken, blijft een van de cruciaalste open vragen van de periode na de terugtrekking. De retoriek van de Turkse president Erdoğan bleef dubbelzinnig. Hij stelt dat de vijanden van Koerden en Turken dezelfde zijn, terwijl hij tegelijk binnenlands een vredesproces met de PKK voert. De Koerdische positie binnen Syrië blijft precair.

3. Het dreigende spook van ISIS

Misschien is het ernstigste gevaar van de Amerikaanse terugtrekking helemaal niet politiek, maar de hernieuwde dreiging van ISIS. Op het hoogtepunt van de territoriale nederlaag van ISIS in 2019 hielden de SDF meer dan 10.000 ISIS-gedetineerden vast in kampen en gevangenissen in heel Noordoost-Syrië. Een van de belangrijkste voorwaarden waarop de VS vóór voltooiing van hun terugtrekking aandrongen, was de overbrenging van duizenden van deze gevangenen naar voorzieningen in Irak. Die overdracht is inmiddels grotendeels voltooid.

Gevangenentransporten beëindigen echter geen opstandige beweging. ISIS verdween nooit, maar ging slechts ondergronds. Zonder Amerikaanse luchtsteun, de nauwkeurige uitwisseling van inlichtingen die met Amerikaanse speciale eenheden gepaard ging en de logistieke ruggengraat die operaties tegen ISIS jarenlang droeg, staat het pas geïntegreerde Syrische leger nu voor een geduchte uitdaging. Er zijn al berichten over opnieuw actieve slapende cellen en afzonderlijke aanslagen. De door Koerdische Peshmerga getrainde eenheden die een groot deel van de doeltreffendste SDF-strijdmacht vormen, zijn door gevechten gehard. Zij moeten deze dreiging echter beheersen zonder de luchtdekking en inlichtingen waarop zij eerder vertrouwden.

Analisten die de organisatie volgen, merken op dat ISIS juist zulke overgangen in het verleden benutte om zich te herstellen en uit te breiden: momenten van politieke onzekerheid, militaire reorganisatie en verminderd toezicht. De periode tussen het Amerikaanse vertrek en het volledig operationeel worden van het vermogen van het nieuwe Syrische leger om terrorisme te bestrijden, vormt een werkelijke kwetsbaarheid. Het is geen paniekzaaierij om te stellen dat wat hier in de komende twaalf maanden gebeurt de ontwikkeling van de hele regio kan bepalen.

4. Een pragmatisch vertrek

Ondanks de risico’s en verliezen valt aan de huidige Koerdische stemming vooral de betrekkelijke afwezigheid op van de rauwe wanhoop die de terugtrekking van 2019 kenmerkte. Toen Trump in oktober 2019 met slechts enkele uren waarschuwing het vertrek van Amerikaanse troepen beval, waren de beelden van verlating direct en aangrijpend. Turkije trok binnen enkele dagen op. De SDF vochten om te overleven. Het gevoel van verraad was volledig en onvoorwaardelijk.

Ditmaal is de structuur anders. De VS bleven lang genoeg om een werkelijk akkoord tot stand te brengen. De Amerikaanse speciale gezant Tom Barrack en CENTCOM-bevelhebber admiraal Brad Cooper hielden meerdere onderhandelingsronden in Erbil en Damascus om de Koerden een plaats aan tafel te verzekeren. De Koerdische SDF-bevelhebber Mazloum Abdi en AANES-hoofd buitenlandse betrekkingen Ilham Ehmed waren partijen bij de januariakkoorden, geen slachtoffers ervan. Koerdische vertegenwoordigers worden nu in het Syrische politieke overgangsbestuur opgenomen. Voor het eerst verruilen zij hun belegerde, internationaal niet-erkende autonome hoek van het land voor een legitieme, formele stem in het bestuur van heel Syrië.

Dat neemt het verdriet niet weg. Veel Koerden die voor Rojava vochten en bloedden, voelen dat wat in meer dan tien jaar van offers werd opgebouwd in enkele weken is prijsgegeven. Een jonge Koerdische lerares in Qamishli, Shakmos, die door NPR-verslaggevers ter plaatse werd geïnterviewd, draagt nog altijd een hanger in de vorm van Koerdistan en laat een jurk in de kleuren van de Koerdische vlag maken. ‘Ik denk dat de toekomst van Rojava rooskleurig is’, zei zij. ‘Vroeger waren we als Koerden niet verenigd. Nu wel.’ Dat gevoel, weerbarstig, pragmatisch en hoopvol, is wellicht de nauwkeurigste beschrijving van de huidige positie van het Koerdische volk.

5. De kern: een nieuw, ingewikkeld hoofdstuk

Is de Amerikaanse terugtrekking dus slecht voor de Syrische Koerden? Op korte termijn is zij onmiskenbaar riskant. Zij verloren hun machtigste bondgenoot en droegen territoriale en economische drukmiddelen over aan een kwetsbare, pas gevormde regering in Damascus, wier inzet voor Koerdische rechten nog moet worden beproefd. De Turkse dreiging is niet verdwenen. De ISIS-dreiging evenmin. En de beloften van januari 2026 zijn slechts zo sterk als de bereidheid in Damascus om ze na te komen.

Op lange termijn zijn de meeste serieuze analisten het er echter over eens dat een door de VS gesteunde microstaat nooit een permanente of duurzame regeling zou worden. De Amerikaanse aanwezigheid in Syrië was altijd voorwaardelijk: afhankelijk van politieke wil in Washington, het uitblijven van een breder conflict en de verdraagzaamheid van Turkije. Vroeg of laat zou een afrekening volgen. De vraag was altijd of de Koerden dan aan tafel zouden staan of eronder vastgepind zouden liggen.

Door hun militaire onafhankelijkheid te verruilen voor een erkende, legitieme plaats in het nieuwe Syrië hebben de Koerden misschien hun overleving op lange termijn in een wereld na Assad veiliggesteld. Het is niet de overleving waarvan zij droomden, niet Rojava zoals zij het voor zich zagen, maar wel overleving, met een stem, vertegenwoordiging en de schoorvoetende erkenning van de internationale gemeenschap. Het Amerikaanse schild is weg. Voor de Syrische Koerden is echter juist een nieuw, zeer ingewikkeld hoofdstuk begonnen.

Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen

2012 — De Syrische burgeroorlog begint. Koerdische strijdkrachten (YPG) nemen het noordoosten van Syrië over wanneer het Assad-regime zich terugtrekt en stichten de autonome regio die later Rojava wordt genoemd.

2014–2019 — De VS sturen troepen naar Noordoost-Syrië om in de oorlog tegen ISIS met de SDF samen te werken. Met Amerikaanse luchtdekking en steun van speciale eenheden verslaan de SDF het territoriale kalifaat van ISIS.

Oktober 2019 — Trump kondigt een plotselinge terugtrekking van Amerikaanse troepen aan. Turkije begint Operatie Vredesbron en neemt grote delen van door Koerden beheerst gebied in. De VS draaien hun koers onder internationale druk gedeeltelijk terug.

December 2024 — Het Assad-regime valt. Door Turkije gesteunde Syrische oppositietroepen nemen Damascus in. Onder Ahmad al-Sharaa wordt een nieuwe interim-regering gevormd, wat het politieke landschap fundamenteel verandert.

Januari 2026 — Door Turkije gesteunde Syrische regeringstroepen beginnen een groot offensief in Rojava. De SDF roepen op tot algemene mobilisatie. Na weken van hevige gevechten en door de VS bemiddelde diplomatie ondertekenen de SDF en Damascus op 29 januari een staakt-het-vuren en integratieakkoord. De SDF staan Raqqa, Deir ez-Zor en belangrijke delen van Hasakah af. Koerdische strijdkrachten blijven aanwezig in het gouvernement Hasakah en Kobani.

Februari 2026 — De VS beginnen hun gefaseerde terugtrekking uit Syrië. De bases Al-Tanf en Shaddadi worden ontruimd en aan de Syrische regering overgedragen.

23 februari 2026 — Het tweede Amerikaanse konvooi begint zich terug te trekken van de basis Qasrak in Hasakah, de grootste Amerikaanse installatie in Syrië. Uitrusting wordt naar de Koerdistanregio van Irak overgebracht.

16 april 2026 — De laatste Amerikaanse troepen verlaten de Syrische bodem. Syrië meldt dat het de volledige controle heeft overgenomen over alle voormalige Amerikaanse bases op zijn grondgebied. De tienjarige Amerikaanse militaire aanwezigheid in Syrië eindigt officieel.

April 2026 — Droneaanvallen van de Iraanse Revolutionaire Garde (IRGC) op Iraans-Koerdische ballingschapsgroepen in de Koerdistanregio van Irak nemen toe. Koerdische SDF-vertegenwoordigers beginnen formeel in Syrische politieke en militaire structuren op te gaan.

Vragen en antwoorden

Hoe verschilt de Amerikaanse terugtrekking van 2026 van die van 2019?

De terugtrekking van 2019 was abrupt, eenzijdig en ongecoördineerd. Zij werd vrijwel zonder waarschuwing aangekondigd en onmiddellijk door Turkije benut om een militair offensief te beginnen. De terugtrekking van 2026 is een gestructureerd, gefaseerd vertrek na een bemiddeld staakt-het-vuren tussen de SDF en Damascus. Koerdische onderhandelaars namen aan de akkoorden deel, waardoor de Koerden een formeel politiek belang in de uitkomst hebben en niet simpelweg worden achtergelaten. Het contrast is scherp: in 2019 stonden de Koerden in de kou; in 2026 hielpen zij de overgangsvoorwaarden opstellen, hoe pijnlijk die ook zijn.

Zal Turkije de terugtrekking aangrijpen om Koerdische strijdkrachten in Syrië aan te vallen?

Het risico is ernstig, maar de afweging is veranderd. Koerdische strijders zijn nu formeel in het Syrische nationale leger geïntegreerd. Iedere Turkse aanval zou daardoor een aanval op een Syrische staatsinstelling vormen, met veel grotere diplomatieke en juridische gevolgen dan aanvallen op een autonome militie. Turkije heeft ook een binnenlands vredesproces met de PKK lopen, wat iedere grootschalige militaire actie ingewikkelder maakt. Tegelijk is Ankara’s staat van dienst tegenover Koerdische strijdkrachten in Syrië somber en neemt de afwezigheid van Amerikaanse troepen het krachtigste eerdere afschrikmiddel weg. Waakzaamheid is essentieel.

Wat gebeurde er met de ISIS-gevangenen die de SDF vasthielden?

Een belangrijke voorwaarde voor de Amerikaanse terugtrekking was de overbrenging van duizenden ISIS-gedetineerden uit door de SDF beheerde kampen en gevangenissen in Noordoost-Syrië naar voorzieningen in Irak. Deze overdracht is grotendeels voltooid. De bredere dreiging van ISIS is echter niet weggenomen. Analisten waarschuwen dat slapende cellen in de regio al opnieuw actief worden en dat de overgangsperiode, met minder uitwisseling van inlichtingen en zonder Amerikaanse luchtsteun, een fase van verhoogde kwetsbaarheid vormt.

Welk grondgebied beheersen Syrische Koerden nog?

Volgens de akkoorden van januari 2026 behouden Koerdische strijdkrachten een betekenisvolle aanwezigheid in het gouvernement Hasakah en de stad Kobani in het gouvernement Aleppo. Zij droegen Raqqa en Deir ez-Zor aan de Syrische regering over, samen met belangrijke olie-infrastructuur. Het autonome bestuur dat ooit een uitgestrekt deel van Noord-Syrië bestuurde, is in staatsstructuren opgegaan, hoewel over Koerdische politieke vertegenwoordiging daarin wordt onderhandeld.

Is er hoop voor Koerdische rechten op lange termijn in het nieuwe Syrië?

Ja, voorzichtig. Voor het eerst zijn Koerdische vertegenwoordigers formeel betrokken bij het politieke overgangsbestuur van Syrië. De Koerdische talen, cultuur en politieke identiteit zijn zichtbaarder en veerkrachtiger dan op enig moment onder Assad. De januariakkoorden bevatten bepalingen voor Koerdische politieke deelname. Of Damascus die in de praktijk nakomt, is de bepalende vraag. De internationale gemeenschap, waaronder de EU en de VS, heeft laten weten de nieuwe Syrische regering op minderheidsrechten aan te spreken, hoewel het gewicht van die druk nog moet blijken.