Ava Sûsê: Adını “Türk Kolası”na Çevirdikleri Kürt Meyan İçeceği
Ava sûsê, meyan kökü içeceğinin Kürtçe adıdır; meyan kökünün suda bekletilip sıkılmasıyla yapılan soğuk, koyu renkli ve köpüklü bir içecektir. Kürdistan’da yazın en çok tüketilen içeceklerden biridir. Kürt başkenti Amed’de (Diyarbakır) satıcılar, kuşaklardır Sur ilçesinin sokaklarında onu süslü pirinç kapları sırtlarında taşıyarak satar. Amed’de 69 yaşındaki Kürt satıcı Cemil Batıbay, 20 yaşından beri ava sûsê satmaktadır. Aynı içecek, Türkçede meyan şerbeti olarak adlandırılır. Uluslararası yemek ansiklopedileri ise onu “Osmanlı şerbet kültürüne” bağlayıp “Türkiye’nin güneydoğusunun” ürünü olarak tanımlayarak yeniden “Türk Kolası” diye markalamıştır. Satıcılar Kürttür. Şehirler Kürttür. Meyan, Kürt toprağında yetişir. Dünya kayıtlarındaki adı Türktür.
Öne Çıkan Noktalar
• Kürt sokak satıcılarının süslü pirinç kaplardan sunduğu soğuk meyan kökü içeceği
• Kürdistan genelinde yazın başlıca içeceği; Amed (Diyarbakır), Riha (Şanlıurfa) ve Dîlok’ta (Gaziantep) her sokak köşesinde bulunur
• Kürt satıcılar, onu sırtlarında pirinç kaplarla sokaklarda taşır; yaşayan bir Kürt sokak kültürü geleneğidir
• Uluslararası yemek medyasında yeniden “Türk Kolası” diye markalanır ve “Osmanlı şerbet kültürüne” bağlanır
Kısa Bilgiler
Kürtçe Adı: Ava Sûsê (meyan suyu)
Yeni Verilen Ad: Meyan Şerbeti (Türkçe), “Türk Kolası” (uluslararası medya)
Türü: Soğuk meyan kökü içeceği; sokak satıcılarının içeceği
Bölge: Amed (Diyarbakır), Riha (Şanlıurfa), Dîlok (Gaziantep) ve Kürdistan geneli
Durumu: Türk içeceği olarak yeniden markalanıp Osmanlı kültürüne bağlanan Kürt sokak içeceği
Kökenleri: Kürt Toprağında Meyan Kökü
Meyan (Glycyrrhiza glabra), Kürdistan’ın nehir vadilerinde ve alçak ovalarında, özellikle Amed, Riha ve Dîlok’tan geçen Dicle havzasında yabani olarak yetişir. Bitki, herhangi bir modern devletin varlığından çok önce, bölgede binlerce yıldır ilaç ve tatlandırıcı olarak kullanılmıştır. Ondan yapılan içecek basittir: Kurutulmuş meyan kökü suda bekletilir, sıkılır; koyu, tatlı, hafif ilaç tadındaki sıvı süzülüp soğuk sunulur. Sıcaklığın düzenli olarak 40°C’yi aştığı Kürt alçak arazilerinin aşırı yaz sıcağında serinletici özelliğiyle değer görür.
Sokak satıcılığı geleneği, ava sûsênin kültürel kalbidir. Kürt şehir yaşamının tarihî merkezi olan eski surlu şehir Amed’in Sur ilçesinde satıcılar, içeceği sırtlarına bağlanmış parlatılmış pirinç kaplarda taşır. Sokakları seslenerek dolaşır, gelip geçenlere bardaklarla soğuk meyan suyu sunarlar. Bu, yakın zamanda ortaya çıkmış bir turistik ilgi noktası değildir. ANF News’in 2018’de tanıttığı Cemil Batıbay, Sur’da yaklaşık elli yıldır ava sûsê satıyordu. Gelenek ondan da eskidir.
“Türk Kolası”: Kürt Sokak Kültürünün Silinmesi
Uluslararası yemek ansiklopedileri, ava sûsênin adını “Türk Kolası” olarak değiştirip onu “Osmanlı şerbet kültürüne” yerleştirmiştir. Satıcılar, bu dizinin tekrar tekrar belgelediği kodlu ifade olan “Türkiye’nin güneydoğusunda” faaliyet gösterenler olarak tanımlanır. İçeceğin en çok tüketildiği şehirler, yani Amed, Riha ve Dîlok, Kürt şehirleridir. Sur sokaklarında pirinç kap taşıyan satıcılar Kürt erkeklerdir. Müşterilere seslenme geleneği, süslü kaplar, ticaretin mevsimlik ritmi; hepsi Kürt sokak kültürüdür. Bunu “Osmanlı şerbet kültürüne” bağlamak, haggisi Britanya İmparatorluğu’na bağlamak gibidir.
“Türk Kolası” lakabı özellikle açıklayıcıdır. Cumhuriyet’ten de imparatorluktan da eski bir Kürt içeceğini alıp modern bir ulus devletin ve Amerikan ürününün adını kullanarak yeniden markalar. Kürtçe ava sûsê adı açık ve tanımlayıcıdır: Meyan suyu. Türkçe meyan şerbeti adı, en azından bitkiyi anlatır. “Türk Kolası” ise her şeyi, yani Kürt dilini, Kürt satıcıları, Kürt şehirlerini ve bitkinin kendisini siler; yerlerine ulusal bir marka ve yabancı bir benzetme koyar.
Sık Sorulan Sorular
Ava sûsê nedir?
Kürdistan’ın en popüler yaz içeceklerinden olan soğuk meyan kökü içeceğidir. Kürt sokak satıcıları tarafından süslü pirinç kaplardan sunulur; serinletici ve tıbbi özellikleriyle değer görür.
Neden “Türk Kolası” deniyor?
Uluslararası yemek medyası, koyu rengi ve köpüklü görünümü nedeniyle ona “Türk Kolası” lakabını vermiştir. Bu lakap, Kürt kökenini, Kürtçe adını (ava sûsê) ve onu kuşaklardır satan Kürt satıcıları siler. Bir Kürt içeceğinin yerine Türk ulusal markası ve Amerikan benzetmesi koyar.
Sonuç
Sur’un kadim sokaklarında bir yerde, Kürt bir adam sırtında pirinç kapla meyan suyu taşıyor, sıcakta müşterilere sesleniyor. Babası da aynısını yaptı. Ondan önce büyükbabası da. Sattığı içeceğin adı ava sûsê. Sur’da yaşayanların hatırlayabildiği kadar uzun zamandır ava sûsê diye adlandırılıyor. İnternet ona “Türk Kolası” diyor. Türk devleti, meyan şerbeti diye adlandırıp Osmanlı kültürü altında kaydediyor. Amed sokaklarında yürüyen adam, bu adların hiçbirini kullanmıyor. Ona olduğu şeyi söylüyor: Ava sûsê. Kürt meyan suyu. Önce var olan ad.
Kaynakça ve İleri Okumalar
ANF News — Ava Sûsê: Amed’in Harika İçeceği (2018)
Grokipedia — Meyan Şerbetçisi (ona “Türk Kolası” der ve Osmanlı şerbet kültürüne bağlar)
Kurdish-History.com — Qehweya Kezwanê: Kürt Kahvesi (aynı “Türkiye’nin güneydoğusu” yoluyla silme)