Askerî unvanıyla Serheng (Albay) Almas Xan olarak da tanınan Almas Xanê Kenûleyî (1706–1777), Zend Hanedanı’nın hüküm sürdüğü dönemde, Batı İran’ın Kirmanşah bölgesindeki Kenûle (Kanouleʻei) köyünden bir Kürt şairdi. En çok, kendi zamanına kadar Kürt topluluklarında sözlü olarak aktarılan destansı şiirler bütünü olan Kürt Şehnâmesi’ni yazıya geçirmesiyle tanınır. Güney ve doğu Kürt dünyasının klasik edebiyat dili olan Goraniceyle yazmıştır.
İçindekiler
Almas Xanê Kenûleyî Kimdi?
Almas Xan, 1706’da bugünkü Batı İran’da, Kirmanşah yakınlarındaki Kenûle köyünde doğdu. On sekizinci yüzyılın büyük bölümünde İran’ı Şiraz’dan yöneten Zend Hanedanı döneminde yaşadı. Askerî unvanı Serheng, şairlik kariyerinin yanında subay rütbesine sahip olduğunu gösterir. 1777’de yine Kirmanşah bölgesinde hayatını kaybetti.
Goraniceyle, bazı bağlamlarda Guranice veya Hewramice de denilen, Orta Çağ’dan on sekizinci yüzyıla kadar güney ve doğu Kürt şiirinin başlıca edebiyat dili olan kuzeybatı İran diliyle yazdı. Goranice yazması, onu Mele Perîşan ve Xana Qubadî gibi önceki şairleri de kapsayan uzun bir geleneğin içine yerleştirdi.
Kürt Şehnâmesi
Almas Xan’ın Kürt edebiyatına en önemli katkısı Kürt Şehnâmesi’dir. Goranice destansı şiirlerden oluşan bu bütün, Firdevsî’nin Farsça Şehnâme’siyle aynı kahramanlık mitolojisinden yararlanır; fakat ondan önemli ölçüde ayrılır. Kürt Şehnâmesi, Farsça asılda bulunmayan kişilikler de dâhil olmak üzere, belirgin biçimde Kürt sözlü geleneğine ait kahramanları ve hikâyeleri korur. Ölçüsü heceye dayanır; Fars şiirinden çok Kürt şiirinin tipik kalıplarını izler.
Bu destansı şiirler, Almas Xan onları yazıya geçirmeden önce kuşaklar boyunca Kürt topluluklarında sözlü olarak dolaşmıştı. Halk geleneğinde bunları yazıya aktarma işi ona atfedilir. Ancak bilimsel araştırmalar, yazılı bir eserler bütünü olarak Kürt Şehnâmesi’nin farklı dönemlerde ve yerlerde yaşamış birden fazla yazarın katkılarına dayandığını ortaya koymuştur. Onun rolü, geleneğin tek yaratıcısı olmak değil, daha geniş bir gelenek içinde önemli bir derleyici ve yazar olmaktı.
Kürt Şehnâmesi’nin el yazmaları Berlin, Londra ve Paris’teki millî kütüphanelerde korunmaktadır. Bu durum, geleneğin yüzyıllar boyunca çektiği uluslararası bilimsel ilgiye tanıklık eder.
Diğer Eserleri
Şehnâme’nin yanı sıra Almas Xan, el yazması geleneğinde kendisine atfedilen mizahi bir eser olan Gurba wa Mush (“Kedi ve Fare”) şiiriyle de ilişkilendirilir. Bu eser, destansı çalışmalarının yanında daha hafif bir anlatımı temsil eder ve şiir üretiminin genişliğine işaret eder.
Tarihsel Bağlam
On sekizinci yüzyıl, klasik Gorani edebiyatı üretiminin doruk noktasıydı. Almas Xan’ın çağdaşları ve ona yakın dönemlerde yaşayan isimler arasında, Şirin ile Hüsrev’i Goranice yazan Xana Qubadî (1700–1759) ve Fars klasiklerini Gorani destan biçimine aktaran çok sayıda isimsiz çevirmen ve uyarlamacı yer alıyordu. Zend Hanedanı dönemi, siyasi çalkantılarına rağmen Batı İran ve Irak Kürdistanı’nda bölgesel edebiyat kültürü açısından verimli bir dönemdi.
Mirası
Almas Xanê Kenûleyî, esas olarak Kürt Şehnâmesi’nin yazılı olarak korunmasıyla ilişkilendirilen kişi olarak hatırlanır. Çalışmaları, Kürt kahramanlık sözlü geleneğinin önemli bir kolunun el yazması biçiminde yaşamasını ve sonraki okurlara ve araştırmacılara aktarılmasını sağlamıştır. Kirmanşah bölgesindeki Gorani edebiyat geleneğinin klasik doruğunu temsil eder.
Sık Sorulan Sorular
Kürt Şehnâmesi nedir?
Kürt Şehnâmesi, Firdevsî’nin Farsça Şehnâme’sinden önceye uzanan kahramanlık sözlü geleneğinden yararlanan, Kürtçenin Gorani lehçesiyle yazılmış destansı şiirler derlemesidir. Farsça asılda bulunmayan Kürt kahramanlarını ve hikâyelerini içerir; ölçüsü Kürt hece kalıplarını izler. Almas Xanê Kenûleyî, onu on sekizinci yüzyılda yazıya geçirmekle en çok ilişkilendirilen şairdir.
Almas Xan hangi dilde yazıyordu?
Orta Çağ ve erken modern dönemde Kürt şiirinin büyük bir bölümünün klasik edebiyat dili olarak kullanılan bir kuzeybatı İran dili olan Goraniceyle (Guranice) yazıyordu. Bu, Mele Perîşan ve Xana Qubadî gibi önceki Gorani şairlerinin kullandığı dille aynıdır.
Ne zaman ve nerede yaşadı?
1706’da Batı İran’da, Kirmanşah yakınlarındaki Kenûle köyünde doğdu ve 1777’de hayatını kaybetti. Zend Hanedanı döneminde yaşadı.
Kaynaklar
S.A. Hosseini Abbariki, “Almas Xanê Kenûleyî’nin Şiiri, Edebî Eserleri ve Yaşamı Üzerine Bir İnceleme (Almas Xanê Kenûleyî El Yazmalarına Dayanarak),” Journal of Kurdish Literature, cilt 3, sayı 1, 2017, s. 75–112.
Encyclopædia Iranica, “Kürt Yazılı Edebiyatı” — Gorani edebiyatı üretimi ve Kürt Şehnâmesi geleneği için bağlam sunar.
Wikipedia, “Almas Xanê Kenûleyî” ve “Kürt Şehnâmesi.”