Elmas Xanê Kenuleyî (1706–1777), ku bi sernavê xwe yê leşkerî Serheng (kolonel) Elmas Xan jî tê naskirin, helbestvanekî Kurd ê gundê Kenule (Kanouleʻei) li herêma Kirmaşan a rojavayê Îranê di serdema desthilatdariya xanedana Zend de bû. Ew herî zêde bi nivîsandina Şahnameya Kurdî tê naskirin — komeke helbestên destanî ku heta serdema wî di nav civakên Kurd de bi devkî dihatin veguhastin. Wî bi zaravaya Goranî nivîsî, zimanê edebî yê klasîk ê cîhana Kurd a başûr û rojhilat.
Naverok
Elmas Xanê Kenuleyî kî bû?
Elmas Xan di 1706 de li gundê Kenule yê nêzî Kirmaşanê, li rojavayê Îrana îro, ji dayik bû. Ew di bin xanedana Zend de jiya ku di piraniya sedsala hejdehan de Îran ji Şîrazê rêve dibir. Sernavê wî yê leşkerî, Serheng, nîşan dide ku li kêleka xebata xwe ya helbestî xwedî payeya efseriyê bû. Ew di 1777 de, dîsa li herêma Kirmaşan, koça dawî kir.
Wî bi Goranî nivîsî (ku di hin rewşan de Guranî an Hewramî jî tê binavkirin), zimanê Îranî yê bakurê rojava ku ji Serdema Navîn heta sedsala hejdehan zimanê sereke yê edebî yê helbesta Kurdî ya başûr û rojhilat bû. Nivîsandina bi Goranî ew xist nav kevneşopiyeke dirêj ku helbestvanên berê wekî Mela Perîşan û Xanay Qubadî jî tê de bûn.
Şahnameya Kurdî
Beşdariya herî girîng a Elmas Xan li edebiyata Kurdî Şahnameya Kurdî ye — komeke helbestên destanî yên Goranî ku ji heman mîtolojiya qehremaniyê ya Şahnameya Farisî ya Firdewsi sûd digirin, lê bi awayekî girîng ji wê cuda ne. Şahnameya Kurdî qehreman û çîrokên kevneşopiyeke devkî ya taybetî Kurdî diparêze, di nav wan de kesayetiyên ku di orîjînala Farisî de tune ne. Wezna wê kîteyî ye û şêweyên taybetî wezna Kurdî, li şûna ya Farisî, dişopîne.
Van helbestên destanî bi nifşan di civakên Kurd de bi devkî digeriyan beriya ku Elmas Xan wan binivîse. Di kevneşopiya gel de, kiryara nivîsandina wan bi wî ve tê girêdan, her çend lêkolîna zanistî diyar kiriye ku Şahnameya Kurdî wekî berhevokeke nivîskî ji beşdariyên gelek nivîskaran ên dem û cihên cuda sûd digire. Rola wî ya berhevkar û nivîskarekî sereke di nav kevneşopiyeke berfirehtir de bû, ne ya afirînerê wê yê yekane.
Destnivîsên Şahnameya Kurdî li pirtûkxaneyên neteweyî yên Berlîn, London û Parîsê tên parastin û şahidiya eleqeya zanistî ya navneteweyî ya ku ev kevneşopî bi sedsalan kişandiye dikin.
Berhemên din
Elmas Xan ji Şahnameyê pê ve, bi helbesta Gurba wa Mush ("Pisîk û Mişk") ve jî tê girêdan; ev berhemeke mîzahî ye ku di kevneşopiya destnivîsan de bi wî ve tê girêdan. Ew li kêleka xebata wî ya destanî şêwazeke siviktir nîşan dide û berfirehiya berhemên wî yên helbestî diyar dike.
Rewşa dîrokî
Sedsala hejdehan lûtkeya hilberîna edebî ya klasîk a Goranî bû. Di nav hevdem û kesên nêzî serdema Elmas Xan de Xanay Qubadî (1700–1759), ku Şîrîn û Xesrew bi Goranî nivîsî, û gelek wergêr û guncînerên bênav hebûn ku berhemên klasîk ên Farisî xistin şêweya destanî ya Goranî. Serdema xanedana Zend, tevî aloziya xwe ya siyasî, ji bo çanda edebî ya herêmî ya rojavayê Îranê û Kurdistana Iraqê serdemeke berhemdar bû.
Mîrat
Elmas Xanê Kenuleyî bi piranî wekî kesayetiya girêdayî parastina nivîskî ya Şahnameya Kurdî tê bîranîn. Xebata wî piştrast kir ku şaxeke sereke ya kevneşopiya devkî ya qehremaniyê ya Kurdî di şêweya destnivîsan de bimîne û derbasî xwendevan û alimên paşerojê bibe. Ew lûtkeya klasîk a kevneşopiya edebî ya Goranî li herêma Kirmaşan nîşan dide.
Pirsên pir tên pirsîn
Şahnameya Kurdî çi ye?
Şahnameya Kurdî berhevokeke helbestên destanî yên zaravaya Goranî ya Kurdî ye ku ji kevneşopiya devkî ya qehremaniyê ya beriya Şahnameya Farisî ya Firdewsi sûd digire. Ew qehreman û çîrokên Kurdî yên ku di orîjînala Farisî de nayên dîtin dihewîne û wezna wê şêweyên kîteyî yên Kurdî dişopîne. Elmas Xanê Kenuleyî helbestvanê herî girêdayî nivîsandina wê di sedsala hejdehan de ye.
Elmas Xan bi çi zimanî nivîsand?
Wî bi Goranî (Guranî) nivîsî, zimanekî Îranî yê bakurê rojava ku di Serdema Navîn û destpêka serdema nûjen de ji bo piraniya helbesta Kurdî wekî zimanê edebî yê klasîk dihat bikaranîn. Ev heman zimanê ku helbestvanên berê yên Goranî wekî Mela Perîşan û Xanay Qubadî bi kar anîne ye.
Ew kengî û li ku jiya?
Ew di 1706 de li gundê Kenule yê nêzî Kirmaşanê, li rojavayê Îranê, ji dayik bû û di 1777 de koça dawî kir. Ew di bin xanedana Zend de jiya.
Çavkanî
S.A. Hosseini Abbariki, “Lêkolîna helbest, berhemên edebî û jiyana Elmas Xanê Kenuleyî (li ser bingeha destnivîsên Elmas Xanê Kenuleyî),” Kovara Edebiyata Kurdî, cild 3, hejmar 1, 2017, r. 75–112.
Encyclopædia Iranica, “Edebiyata nivîskî ya Kurdî” — rewşa hilberîna edebî ya Goranî û kevneşopiya Şahnameya Kurdî pêşkêş dike.
Wikipedia, “Elmas Xanê Kenuleyî” û “Şahnameya Kurdî.”