Giriş
İranî destanın ilk şafağında, altın çağdan ve kahramanların büyük savaşlarından önce, insanlığa uygarlığın temellerini veren iki kral yer alır. Bunlar, efsanevi Pişdadi soyunda dünyanın ikinci ve üçüncü hükümdarları olan Huşeng ve Tahmuras’tır; ilk ateşi yakan, ilk demiri döven, ilk hayvanları ehlileştiren ve yazı armağanını karanlığın güçlerinden zorla alan kültür kahramanlarıdır.
Huşeng, ateşi keşfeden ve onun onuruna bugün de kutlanan bir bayram kuran, taştan ilk metali ve ırmaklardan ilk suyu çıkaran kraldır. Oğlu Tahmuras ise büyük iblis bağlayıcısıdır; kargaşanın güçlerine boyun eğdiren, kötü ruh Ehrimen’in kendisine bir binek gibi binen ve yenilmiş iblisleri yazılı sözün sırrını kendisine öğretmeye zorlayan kraldır. Birlikte, yerleşik hayatın sanatlarını getirirler.
Öyküleri, geleneğin en eski katmanına aittir; insanın mağaradan kente yavaş yükselişinin, kurucu kralların eylemleri olarak hayal edilen mitolojik belleğidir. Kendilerinden sonra gelen Cemşid’in görkemine zemin hazırlar ve bütün İranî hayal gücünün en derin temalarından birini taşırlar: uygarlık, düzenin ve ışığın kargaşa ve karanlık güçlerine karşı zaferidir.
İçindekiler
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Huşeng ve Tahmuras Kimdi?
Huşeng (Avestçe Haoshyangha) ve oğlu Tahmuras (Avestçe Taxma Urupi), Şehnâme’de ve daha eski İranî gelenekte Pişdadi hanedanının ilk kültür kahramanı krallarıdır. Dünyanın ikinci kralı Huşeng, ateşi keşfeden, Sade bayramını kuran, demiri ilk işleyen, toprağı sulayan ve hukuku yerleştiren kişi olarak ünlüdür. Üçüncü kral Tahmuras ise iblisleri bağlayan anlamındaki Divbend adıyla anılır; iblisleri yenmiş, kötü ruha bir binek gibi binmiş ve iblisleri insanlığa yazı sanatını öğretmeye zorlamıştır.
Öne Çıkan Noktalar
Huşeng ve Tahmuras, efsanevi Pişdadi hanedanının ilk krallarıdır.
Huşeng ateşi keşfetmiş ve kış ortasındaki Sade bayramını kurmuştur.
Demiri ilk işleyen, kanallar kazan, tarım yapan ve yasalar koyan Huşeng’dir.
Divbend denen Tahmuras, iblisleri bağlamış ve kötü ruha binmiştir.
İblisler, yazı armağanını Tahmuras’a öğretmek zorunda bırakılmıştır.
Birlikte İranî mitlerin büyük kültür kahramanlarıdır.
Kısa Bilgiler
Adları: Huşeng (Avestçe Haoshyangha) ve Tahmuras (Avestçe Taxma Urupi)
Türleri: Pişdadi hanedanının ilk kültür kahramanı kralları
Huşeng: Dünyanın ikinci kralı; ilk kral Keyumers’in torunu
Tahmuras: Üçüncü kral; Huşeng’in oğlu, iblisleri bağlayan anlamındaki Divbend adıyla anılır
Huşeng’in keşifleri: Ateş, demir işleme, sulama, tarım ve hukuk
Huşeng’in bayramı: Bugün de kutlanan, kış ortasındaki ateş bayramı Sade
Tahmuras’ın eylemleri: İblisleri bağlamak ve yazı armağanını kazanmak
Hüküm süreleri: Huşeng 40 yıl, Tahmuras 30 yıl
Teması: Uygarlığın şafağı ve yerleşik hayatın sanatları
Belgelendiği metinler: Avesta ve Firdevsî’nin Şehname’si
Dünyanın İlk Kralları
İranî destan, savaşla değil, uygarlığın yavaşça tutuşmasıyla açılır. İlk kral, leopar postlarına bürünüp dağlarda yaşayan ilk insan Keyumers’ti; onun döneminde hayatın sanatlarının ilk kez başladığı söylenir. Ancak sevgili oğlu Siyamek, karanlığın iblisleri tarafından öldürüldü; bu, ilk ölüm ve insanlık ile kötülük güçleri arasındaki ilk savaştı. Onun intikamını almak ve uygarlık işini ileri taşımak, Keyumers’in torununa düştü. Bu torun Huşeng’di.
Geleneğin Pişdadi hanedanı adını verdiği soy, gerçekte Huşeng’le başlar. Hanedan adını, “ilk yasayı koyan” veya “adaleti ilk dağıtan” gibi bir anlama gelen eski unvanı Pişdad’dan alır. Huşeng ve kendisinden sonra gelen oğlu Tahmuras, dünyanın büyük kuruluş çağına aittir; bu çağda hükümdarlık henüz sonraki saltanatların görkemine ve trajedisine dönüşerek katılaşmamış, destanın hayal dünyasında yerleşik insan hayatının en temel armağanları hâlâ birer birer keşfedilmektedir.
Huşeng ve Ateşin Keşfi
Huşeng’in bütün eylemleri arasında en ünlüsü ateşin keşfidir; gelenek bunu, bütünüyle rastlantısal bir anın kutsal bir açığa çıkışa dönüşmesi olarak anlatır. Bir gün kral, büyük, koyu renkli bir yılan gördü ve ona bir taş fırlattı. Iskaladı; taş başka bir taşa çarptı. İkisi de çakmaktaşıydı ve çarpışmadan çıkan parlak kıvılcımlar bir alev yaktı. Yılan kaçtı; ancak ateş dünyaya gelmişti. Huşeng, kendisine kutsal bir şeyin açığa çıkarıldığını hemen gördü; alevde Tanrı’nın ilahi yüceliğini tanıyarak şükretti ve halkına onu onurlandırmayı öğretti.
Bu armağanı anmak için Huşeng, karanlık, don ve soğuk mevsimine karşı ışığı ve sıcaklığı kutlamak üzere kışın tam ortasında düzenlenen büyük bir ateş bayramı, Sade şölenini kurdu. Dikkat çekici biçimde Sade bugün de kutlanır; İranî halklar onun şenlik ateşlerini bin yılı aşkın süredir yakmaktadır. Bütün İranî dünya boyunca varlığını sürdüren aynı köklü ateş saygısı ailesine, Newroz’un bahar şenlik ateşlerinde yanan aynı canlı alev sevgisine aittir. Huşeng’i, insanlığa ateşe hükmetme gücünü ilk veren kral olarak sonsuza kadar belirler.
Uygarlık Getiren Huşeng
Ateş, Huşeng’in armağanlarının yalnızca başlangıcıydı. Gelenek onu ilk büyük uygarlık kurucusu, yerleşik hayatın temel zanaatlarının döneminde doğduğu kral olarak gösterir. Kayadan demiri ilk çıkaran ve demircilik sanatını kuran oydu; baltalar, testereler ve aletler yapıyordu. Kürt hayal gücünün Demirci Kawa figüründe çok sevdiği aynı metal ve ocak ustalığıydı bu. İnsanlık, elindeki demir aletlerle dünyayı daha önce hiç olmadığı gibi şekillendirebilirdi.
Halkına, kuru toprağı sulamak için ırmaklardan kanallar ve su yollarıyla su çekmeyi; böylece ekip biçmeyi ve yalnızca avcılık yerine tarımla yaşamayı öğretti. Öküzü, eşeği ve koyunu evcilleştirerek hayvanları insanın kullanımına sundu. İnsanların yerleşik yuvalarda yaşayabilmesi için ev yapmayı da öğretti. Bütün bunların üzerine hukuk ve adaleti yerleştirdi; geleneğe göre kırk yıl boyunca bilge ve iyiliksever bir düzenle hükmetti. Destan, Huşeng’de göçebelikten yerleşikliğe, yabani hayattan kentin düzenli sanatlarına uzanan büyük sıçrayışın tamamını hatırlar.
İblisleri Bağlayan Tahmuras
Huşeng’in oğlu ve halefi Tahmuras, farklı ve daha karanlık bir işe girişti: iblislerin kendilerini yenmeye. Eski adı güçlü veya cesur anlamını taşır; büyük unvanı ise divi bağlayan anlamındaki Divbend’dir. Çünkü kargaşa ve kötülük iblisleri Divlere savaş açmış, gücü ve bilgeliğiyle onları boyun eğdirmiştir. Babasının insanlığa uygarlığın araçlarını verdiği yerde Tahmuras, onu yok etmeye çalışan güçlere hükmederek uygarlığın üzerinde durabileceği zeminin kendisini güvence altına almıştır.
Saltanatının en çarpıcı imgesi, kötü ruhun kendisinin ehlileştirilmesidir. Gelenekte Tahmuras, karanlık ilkesinin kendisi olan Ehrimen’i yenmiş, onu bir bineğe dönüştürmüş ve sırtında bütün yeryüzünü dolaşmıştır. Bu, İranî hayal gücünün büyük simgelerinden biridir: insanlığın kralı kötülük ruhuna ehlileştirilmiş bir binek gibi biner; karanlığın güçleri, düzenli dünyanın ağırlığını taşımaya zorlanır. En azından bir süreliğine kargaşanın kendisi hizmet etmek zorunda kalmıştır.
Yazı Armağanı
Tahmuras’ın iblislere karşı zaferinden, insanlığın en büyük armağanlarından biri doğdu. Geleneğe göre kral iblisler ordusunu yendiğinde onlar, hayatlarını bağışlaması için yalvardı. Özgürlükleri karşılığında, insanlıktan sakladıkları bir sırrı ona öğretmeyi teklif ettiler. Bu sır yazıydı. İblisler Tahmuras’a birçok dilde ve birçok yazıyla harf sanatını öğretti. Böylece destanın belleğinde, öğrenimin ve kayıt tutmanın temelinin kendisi olan yazılı söz, yenilmiş karanlık güçlerinin fidyesi olarak insanlığa geldi.
Yazı kadar değerli bir armağanın iblisler arasında doğması, özgürce verilmek yerine zorla kazanılması çarpıcı ve düşündürücü bir mittir. Tahmuras’ın saltanatı başka sanatlar da getirdi: gelenek, yün eğirmeyi, kumaş ve halı dokumayı, koyun kırkmayı, sürüleri korumak için köpekleri eğitmeyi, av için yırtıcı kuşları ehlileştirmeyi ve hayvanları yük hayvanı olarak koşmayı ona bağlar. Babası gibi, pratik sanatları getiren biriydi; ancak en büyük armağanı, iblislerin kendilerinden zorla aldığı armağandı.
Uygarlığın Şafağı
Huşeng ve Tahmuras her şeyden önce kültür kahramanlarıdır; öyküleri, insanlığın uygarlığa yükselmesini sağlayan büyük adımların mitolojik belleğidir. Ateş ve metal işleme, tarım ve sulama, hayvanların evcilleştirilmesi, dokumacılık, ev yapımı, hukuk ve sonunda yazının kendisi: Şehnâme’nin hayal dünyasında bu büyük ve aşamalı başarıların her biri, kurucu bir kralın eylemlerinde toplanıp kişileştirilir; böylece insan kültürünün uzun yükselişinin bütünü bir öykü olarak anlatılır.
Bütün bunların içinden, İranî dünya görüşünün en derin temalarından biri geçer: uygarlık, düzenin ve ışığın kargaşa ve karanlığa karşı zaferidir. Huşeng’in ateşi geceyi geri iter; yasaları düzensizliği geri iter. Tahmuras’ın iblisleri yenmesi ise kötülük güçlerinin kendisini geri iter, hatta onları insanlığın ilerlemesine hizmet etmeye zorlar. Bu anlayışta yerleşik hayatın sanatları yalnızca yararlı değildir; kutsaldır, iyi yaratılışı onu yok edecek güçlere karşı ayakta tutma işinin parçasıdır. Destan bu iki kralda, inşa etmenin, demir dövmenin, toprağı işlemenin ve yazmanın kendisinin karanlığa karşı bir tür zafer olduğunu hatırlar.
Pişdadi Soyu
Huşeng ve Tahmuras, İranî kralların ilk büyük soyu olan Pişdadi hanedanının en başına yakın bir yerde durur. İlk kral Keyumers’ten sonra Huşeng, Huşeng’den sonra oğlu Tahmuras, Tahmuras’tan sonra ise göz kamaştıran Cemşid gelmiştir. Onun döneminde dünya, gururu kendisini düşürüp yılan tiran Dehhak’a yol açmadan önce, barış ve bolluğun altın çağına ulaşmıştır.
Böylece kültür kahramanı krallar, sonraki destanın tamamının üzerine kurulduğu temelleri atar. Ateş, demir, hukuk ve yazı armağanları, Cemşid’in görkeme yükselttiği, Dehhak’ın zorbalığının tehdit ettiği ve sonunda kahraman kral Feridun’un yeniden kazandırdığı mirastır. Huşeng ve Tahmuras’ın sessiz, kurucu çalışmaları olmadan, kahramanlık çağının büyük dramlarının yaşanabileceği uygar bir dünya bulunmazdı. Onlar, fırtınadan önce şafaktaki sabırlı kuruculardır.
Huşeng, Tahmuras ve Kürtler
İranî destanın kurucu kralları olan Huşeng ve Tahmuras, Kürtlerin de aralarında bulunduğu bütün İranî halkların ortak mirasına aittir. Ateşin keşfi ve dünyanın ehlileştirilmesiyle bütün Pişdadi şafağı, Kürtlerin kendi sevdikleri efsaneleriyle birlikte taşıdığı ortak İranî mirasın bir parçasıdır. Newroz şenlik ateşlerinde ve Kürtlerin canlı aleve duyduğu derin saygıda onurlandırılan Huşeng’in ateş armağanı, dağlardaki ateşin her zaman yaşam ve özgürlük işareti olduğu bir halka doğrudan seslenir.
Bu mirasın her zaman olduğu gibi, Huşeng ve Tahmuras’ı yalnızca Kürtlere özgü kişiler olarak sahiplenmek yanlış olur. Bütün bir halklar ailesinin ortak mirasıdırlar; en kapsamlı biçimleri Firdevsî’nin Farsça destanındadır. Ancak Kürtler, bu kurucu kralları kendi daha geniş dünyalarının efsaneleri arasında haklı olarak sayabilir: ateşi, zanaatı ve hukuku getiren; armağanları İranî halkların paylaştığı uygarlığın tamamının temelini oluşturan ve hatıraları hâlâ kış ortasını ve baharı ısıtan krallardır.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Huşeng, Nevruz’u mu, Sade’yi mi kurdu? Kaynaklarda güçlü biçimde yer alan geleneğe göre Huşeng, ateşi keşfetmesini kutlayan, kış ortasındaki ateş bayramı Sade’yi kurmuştur. Büyük bahar bayramı Nevruz ise destanda Huşeng’le değil, daha sonraki kral Cemşid’le ilişkilendirilir. İkisi birbirine karıştırılmamalıdır: Sade kışın kalbindeki ateş şöleni, Nevruz baharın başındaki yenilenme şölenidir.
Dünyanın ilk kralı kimdi? Firdevsî’nin meşhur ettiği anlatıda ilk kral Keyumers’tir; Huşeng onun torunu ve halefidir. Ancak en eski kaynaklarda konu karmaşıktır: en eski ilahilerde ilk kralların ve kahramanların listeleri gerçekte Huşeng’in kendisiyle başlar. Bu da Keyumers ondan önceye yerleştirilmeden önce, bir zamanlar dünyanın ilk kralı olarak hatırlandığını düşündürür. Köklü gelenekteki birbirine rakip birkaç ilk kral figüründen biridir.
Huşeng ve Tahmuras tarihsel krallar mıydı? Hayır; tarihsel hükümdarlar değil, efsanevi kültür kahramanlarıdır. Eski Avesta’da zaten Haoshyangha ve Taxma Urupi olarak yer alırlar; ortak Hint-İran geçmişine ait mitolojik çağın kişileridirler. Öyküleri, tarihlendirilebilen saltanatların kaydı olmaktan çok, insan uygarlığının yükselişinin kurucu kralların eylemleri olarak anlatılan şiirsel belleğidir.
İlgili Konular
Cemşid: Onlardan sonra gelen ve dünyayı altın çağa yükselten görkemli kral
Dehhak: Karanlığı Cemşid’in düşüşünün ardından gelen yılan tiran
Feridun: Dehhak’ı devirip ışığı geri getiren kahraman kral
Divler: Tahmuras’ın bağlayıp hizmet etmeye zorladığı iblisler
Ehrimen: Tahmuras’ın bir binek gibi bindiği kötü ruh
Şehnâme: Öykülerini koruyan Krallar Kitabı
Sık Sorulan Sorular
Huşeng ve Tahmuras kimdi?
İranî destanda Pişdadi hanedanının ilk kültür kahramanı krallarıydılar. Dünyanın ikinci kralı Huşeng ateşi keşfetmiş ve uygarlığın sanatlarını kurmuş; üçüncü kral olan oğlu Tahmuras ise iblisleri yenerek yazı armağanını kazanan iblis bağlayıcısı olmuştur.
Huşeng ateşi nasıl keşfetti?
Gelenek, Huşeng’in koyu renkli bir yılana taş attığını ama ıskaladığını anlatır; taş başka bir çakmaktaşına çarpmış ve kıvılcımlar bir alev yakmıştır. Yılan kaçmış, ancak ateş keşfedilmiştir. Huşeng bu armağan için şükretmiş ve onu onurlandırmak üzere Sade bayramını kurmuştur.
Tahmuras’a neden iblisleri bağlayan denir?
Tahmuras, iblislere savaş açıp onları boyun eğdirdiği için divi bağlayan anlamındaki Divbend unvanını taşır. En ünlü eyleminde kötü ruh Ehrimen’i yenmiş, onu bir bineğe dönüştürmüş ve sırtında dünyayı dolaşmıştır; bu, insanlığın kargaşa güçlerine hükmetmesinin simgesidir.
Yazı insanlığa nasıl geldi?
Gelenekte Tahmuras iblisleri yendiğinde, onlar hayatları için yalvarmış ve karşılığında insanlıktan gizledikleri bir sırrı ona öğretmiştir: birçok yazı ve dilde yazma sanatı. Böylece yazılı söz, yenilmiş iblislerin fidyesi olarak insanlığa gelmiştir.
Sade bayramı nedir?
Sade, efsaneye göre ateşin keşfini kutlamak için Huşeng tarafından kurulmuş eski bir kış ortası ateş bayramıdır. Kışın karanlığına ve soğuğuna karşı ışığı ve sıcaklığı onurlandırır; bin yılı aşkın süre sonra bugün de İranî halklar tarafından kutlanır.
Huşeng ve Tahmuras Fars mı, Kürt müydü?
Bu mirasın geri kalanı gibi, Kürtler ve Farslar dâhil bütün İranî halklara ortaklaşa aittirler. En kapsamlı biçimleri Farsça Şehnâme’dedir; ancak herhangi bir tek halkın mülkiyeti olmaktan çok, bütün bir halklar ailesinin ortak mirasıdırlar.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Eski İran kültüründe ateş - Vikipedi
Pişdadi Hanedanı - the-persians.co.uk