Giriş
Hvare-khshaeta, Zerdüştî ve İranî gelenekte ışıldayan Güneş’in yazatasıdır: Işığı hayat ve sıcaklık veren, yeryüzünü ve suları bereketlendirip arındıran, karanlığın güçlerini uzak tutan ölmez, parlak, hızlı atlı Güneş’in ilahi varlığı.
Bilge Rab Ahura Mazda’nın tasavvurunda, adı ışıldayan Güneş anlamına gelen Hvare-khshaeta, Bilge Rabbin dünyaya ışık ve sıcaklık vermek için yarattığı büyük göksel ışık kaynağı Güneş’e hükmeden ilahi varlıktır. Güneş’in doğuşu dünyanın yaşamı ve düzeni için zorunludur; ışığı yeryüzünü ve suları arındırır, karanlığın güçlerini geri püskürtür. Dolayısıyla Güneş, geleneğin günlük ibadetlerinde onurlandırılır ve övülür.
Zerdüşt geleneğinin diğer ilahi varlıkları gibi Hvare-khshaeta da İranî halkların eski ortak dinî ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı geleneğe aittir. Hvare-khshaeta’yı tanımak, ışığı hayat veren, dünyayı arındıran ve karanlığı uzak tutan, eski adı günümüze kadar güneş anlamındaki Khorshid sözcüğünde yaşayan ışıldayan göksel ışık kaynağı Güneş’e duyulan Zerdüştî saygıyla karşılaşmaktır.
İçindekiler
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Hvare-khshaeta Kimdir?
Işıldayan Güneş anlamındaki Hvare-khshaeta, Zerdüşt geleneğinde Güneş’e hükmeden yazata veya ilahi varlık, iyi yaratılışı ayakta tutmak için Ahura Mazda’nın yarattığı iyiliksever ilahi varlıklardan biridir. Kutsal gelenekte ölmez, parlak ve hızlı atlı, sanki hızlı atlar tarafından gökyüzünde çekilen diye betimlenen büyük göksel ışık kaynağı Güneş’in ilahi varlığıdır. Güneş, doğuşu dünyanın yaşamı ve düzeni için zorunlu olan ışık ve sıcaklık verici olarak onurlandırılır: Işığı hayat verir, yeryüzünü bereketlendirir, hasadı olgunlaştırır, yeryüzünü ve suları arındırır; karanlığın güçlerini ve devaları, cinleri geri püskürtür. Geleneğe göre Güneş doğmasaydı karanlığın güçleri dünyayı yok ederdi; dolayısıyla Güneş’in doğuşu, yaratılışın yaşamı ve düzeninin kendisiyle bağlantılıdır. Kutsal Yaştlar arasında Güneş’in kendi ilahisi vardır ve ayın bir günü ona adanmıştır. Işıldayan Güneş’in yazatası olarak Hvare-khshaeta, Zerdüştî tasavvurun göksel ışık kaynakları ve ilahi varlıkları arasında önemli bir yere, hayat veren ve dünyayı arındıran ışığın ilahi varlığı konumuna sahiptir.
Adın Anlamı
Hvare-khshaeta adı iki parçadan oluşur: Güneş anlamına gelen hvar ve ışıldayan, parlak veya görkemli anlamına gelen khshaeta. Birlikte ad, büyük göksel ışık kaynağının ilahi varlığına uygun bir ad olan ışıldayan Güneş, parlak veya görkemli Güneş demektir.
Bu anlam, ilahi varlığın niteliğinin merkezindedir; çünkü Hvare-khshaeta ışıldayan Güneş, ışığı hayat veren ve dünyayı arındıran parlak, görkemli göksel ışık kaynağıdır. Güneş anlamındaki hvar unsuru, diğer eski akraba dillerdeki güneş sözcükleriyle ilişkili kadim bir sözcüktür; ataları oluşturan Hint-İran halklarının Güneş’e saygısının derin eskiliğini yansıtır. Ad, Kürtler ve daha geniş İranî dünya için özellikle önemlidir; çünkü yüzyıllar içinde Hvare-khshaeta sonraki Farsçada kısalarak Khwarshed, sonra Khorshid biçimine dönüştü. Bu, günümüze kadar Farsçada güneşin sıradan sözcüğü ve İranî dünya boyunca tanıdık bir ad olarak kalan, ışıldayan Güneş’in eski ilahi varlığının yaşayan yankısıdır. Böylece adın anlamı, ilahi varlığın öz niteliğini, ışıldayan ve görkemli Güneş’i, ışığı hayat veren ve dünyayı arındıran parlak göksel ışık kaynağını açığa çıkarır. Adın anlamını ve Khorshid sözcüğündeki yaşayan yankısını kavramak, İranî gelenekte ışıldayan Güneş’e süregelen saygıyı kavramaktır.
Öne Çıkan Noktalar
Hvare-khshaeta, ışıldayan Güneş’in Zerdüştî yazatasıdır.
Ad, ışıldayan, parlak veya görkemli Güneş anlamına gelir.
Güneş ölmez, parlak ve hızlı atlı diye betimlenir.
Işığı hayat verir, yeryüzünü ve suları bereketlendirip arındırır.
Güneş karanlığın güçlerini ve cinleri geri püskürtür.
Ad, güneş sözcüğü olan Khwarshed ve Khorshid biçiminde yaşamayı sürdürür.
Kısa Bilgiler
Adı: Hvare-khshaeta (ışıldayan Güneş); sonraki biçimleri Khwarshed, Khorshid
Anlamı: Işıldayan, parlak veya görkemli Güneş
Rolü: Güneş’e hükmeden yazata
Betimlenişi: Ölmez, parlak, hızlı atlı
Işığının verdiği: Yaşam, sıcaklık, bereket ve arınma
Arındırdığı: Yeryüzü ve sular
Geri püskürttüğü: Karanlığın güçleri ve devalar (cinler)
Kutsal ilahisi: Khwarshed (Güneş) Yaştı; günlük Güneş yakarışı
Takvimdeki yeri: Ayın 11. günü Güneş’e adanmıştır
Mirası: Ortak İranî dinî ve mitolojik gelenek
Hızlı Atlı Güneş
Hvare-khshaeta, ölmez, parlak, hızlı atlı Güneş, gökyüzünde çekilen ışıldayan göksel ışık kaynağı, Güneş’e eski saygının canlı ve güzel imgesi olarak onurlandırılır.
Kutsal gelenekte Güneş, güzel sıfatlarla ölmez, parlak, hızlı atlı Güneş, sanki hızlı atlar tarafından çekilir gibi gökleri geçen, sürekli hareket eden ve sürekli parlayan ışıldayan ışık kaynağı diye betimlenir. Gökyüzünde hareket eden ışıldayan ışık kaynağı, hızlı atlı Güneş imgesi, Güneş’in heybetini, güzelliğini ve göklerdeki yorulmaz seyrini ifade eden kadim ve canlı bir imgedir. Güneş ölmez ve sürekli parlar; ışığı her gün yenilenen değişmez göksel ışık kaynağı, gökyüzünün ışıldayan görkemidir. Hızlı atlı, ölmez, parlak Güneş’in bu canlı imgesi, eski İranî geleneğin büyük göksel ışık kaynağına, ilahi varlık olarak onurlandırılan, ışığı ve güzelliği için övülen ışıldayan Güneş’e derin saygısını yansıtır. Hızlı atlı Güneş imgesi, geleneğin en güzel ve en unutulmaz imgelerinden biridir: Gökleri geçen ışıldayan ışık kaynağı, gökyüzünün ölmez ve sürekli parlayan görkemi. Hvare-khshaeta, yorulmaz seyri dünyaya ışık getiren ışıldayan göksel ışık kaynağı, ölmez, parlak, hızlı atlı Güneş olarak onurlandırılır ve övülür.
Işık, Yaşam ve Arınma
Hvare-khshaeta’nın büyük armağanı, hayat ve sıcaklık veren, yeryüzünü bereketlendirip hasadı olgunlaştıran, yeryüzünü ve suları arındırarak bütün dünyanın yaşamını sürdüren ve onu temizleyen Güneş ışığıdır.
Zerdüştî tasavvurda Güneş’in ışığı ve sıcaklığı, iyi yaratılışın büyük armağanları arasındadır; çünkü Güneş bütün canlılara hayat ve sıcaklık verir, bitkiler büyüsün ve hasat olgunlaşsın diye yeryüzünü bereketlendirir, dünyanın yaşamını sürdürür. Güneş aynı zamanda arındırır: Işığı yeryüzünü ve suları, akan dereleri ve geniş okyanusları temizleyip arındırır, kirliliği ve bozulmayı dışarı atar; böylece Güneş iyi yaratılışın büyük arındırıcısıdır. Gelenekte Güneş doğup sıcaklığı yayıldığında göksel güçler onun ışığını ve görkemini toplayıp yeryüzüne döker, dünyayı bereketlendirir ve arındırır. Güneş’in bu arındırıcı ve hayat verici gücü, Hvare-khshaeta’yı saf ve hayat verici olan ışık ve ateşe duyulan daha geniş Zerdüştî saygıyla, kutsal ateş Atar’a duyulan saygıya benzer biçimde bağlar; Güneş de ateş de ışığın ışıldayan ve arındırıcı tecellileridir. Hayat veren ve dünyayı arındıran Güneş ışığı, ışığı iyi yaratılışın yaşamını sürdüren ve onu temizleyen ışıldayan ışık kaynağı Hvare-khshaeta’nın büyük armağanıdır. Güneş en çok hayat verici ve arındırıcı ışığı veren, ışığı dünyanın yaşamını sürdüren ve onu arındıran ışıldayan ilahi varlık olarak onurlandırılır ve övülür.
Karanlığa Karşı Güneş
Hvare-khshaeta’nın hayati bir yönü, Güneş’in doğuşunun karanlığın güçlerini ve cinleri geri püskürtmesidir; böylece Güneş, kötülüğe karşı mücadelede dünyanın yaşamı ve düzeninin kendisiyle bağlantılıdır.
Zerdüştî tasavvurda dünya, iyi yaratılış ile karanlığın ve kötülüğün güçleri, yıkıcı ruh Ehrimen’in devaları veya cinleri arasındaki mücadelenin alanıdır. Güneş, ışıldayan ışığıyla iyinin tarafında büyük bir güçtür; çünkü doğuşu, karanlık ve geceyle bağlantılı karanlığı ve cinleri geri püskürtür. Gelenek, Güneş doğmasaydı karanlığın güçlerinin dünyadaki her şeyi yok edeceğini savunur; dolayısıyla Güneş’in günlük doğuşu yaratılışın yaşamı ve düzeni için zorunlu, ışığın karanlığa karşı her gün yenilenen zaferidir. Bu bakımdan Güneş, hakikat ve iyi düzen Aşa Vahişta’yla bağlantılıdır; çünkü Güneş’in ışığı, karanlığın ve kötülüğün kargaşasına karşı dünyanın iyi düzenini ayakta tutar. Dolayısıyla Güneş’in karanlığı ve cinleri geri püskürtme rolü, ışığı dünyanın yaşamı ve düzeni, ışığın karanlığa zaferi için zorunlu ışıldayan ışık kaynağı Hvare-khshaeta’nın hayati bir yönüdür. Güneş, iyi ve kötünün mücadelesine ilişkin Zerdüştî tasavvurda hayati yerini, karanlığı geri püskürten, ışığın zaferini her gün yenileyen ışıldayan güç olarak alır.
İbadette ve Takvimde Güneş
Güneş, ışıldayan göksel ışık kaynağına duyulan derin saygıyı yansıtacak biçimde, Zerdüşt geleneğinin günlük ibadetlerinde ve kutsal takvimde onurlandırılır ve övülür.
Güneş’e saygı, Zerdüşt geleneğinin dinî yaşamının içine örülmüştür. İlahi varlıklara ilahiler olan kutsal Yaştlar arasında Güneş’in kendi ilahisi vardır; ışıldayan ışık kaynağına bağlılıkla okunan, Güneş’i öven günlük bir yakarış da bulunur. Burada bu kutsal ilahilerin sözlerini yeniden yayımlamak yerine, geleneğin kutsal söyleyişlerine gösterilmesi gereken saygıyla onları anıyor ve onurlandırıyoruz. Kutsal takvimde ayın bir günü, on birinci gün, Güneş’e adanmıştır ve onun koruması altındadır; böylece Güneş, günlerin döngüsünde onurlandırılır. Işığı hayat veren ve dünyayı arındıran ışıldayan ışık kaynağı olarak Güneş’in övülmesi, geleneğin günlük ibadetinin, saygı ve şükranla ışığa yönelmesinin parçasıdır. Güneş’in ibadette ve takvimde bu onurlandırılması, Zerdüşt geleneğinin ışıldayan göksel ışık kaynağına, günlük dualarda ve günlerin kutsal döngüsünde övülüp onurlandırılan Güneş’e derin saygısını yansıtır. Hvare-khshaeta’ya saygı, iyi yaratılışın büyük ışık kaynakları ve ilahi varlıklarından biri olarak onurlandırılan ışıldayan Güneş’e saygı, geleneğin ibadetinde ve takviminde ifade edilir ve korunur.
Simgesellik ve Anlam
Hvare-khshaeta, her şeyden önce ışığı hayat veren, dünyayı bereketlendirip arındıran ve karanlığı geri püskürten büyük göksel ışık kaynağı, ışıldayan Güneş’e duyulan Zerdüştî saygıyı temsil eder. Güneş’in ilahi varlığı olarak ışığın hayat verici ve arındırıcı gücünü, karanlığa karşı zaferini temsil eder.
Hvare-khshaeta ayrıca Güneş’in güzelliğini ve heybetini, gökleri geçen ölmez, parlak, hızlı atlı ışık kaynağını, İranî halkların Güneş’e ve ışığa derin ve kadim saygısını temsil eder. Bu bakımdan ışığın Zerdüştî tasavvurdaki merkezî yerini, iyi yaratılışın yaşamını sürdüren ve onu arındıran parlaklığı temsil eder. Bütün bunlarla Hvare-khshaeta, İranî dinî geleneğin büyük ışık kaynakları ve ilahi varlıkları arasındadır; Güneş’in hayat veren ve arındıran ışığını, ışığın karanlığa zaferini, ışıldayan ışık kaynağına kadim saygıyı temsil eder. Eski adı günümüze kadar Khorshid sözcüğünde yaşayan, Ay Mah gibi diğer göksel ışık kaynakları yanında onurlandırılan ışıldayan Güneş, Kürtlerin İranî geleneğin diğer mirasçılarıyla paylaştığı dinî mirasın sevilen kişiliklerinden biridir. Işıldayan Güneş’e saygı, İranî dinî tasavvurun en eski ve kalıcı özellikleri arasındadır.
Hvare-khshaeta ve Kürtler
Zerdüşt geleneğinin diğer ilahi varlıkları gibi Hvare-khshaeta da İranî halkların eski ortak dinî ve mitolojik mirasına, İranî bir halk olan Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı geleneğe aittir. Işıldayan Güneş’e saygı, bütün bölgenin derin mirasının parçasıdır.
Kürtler açısından Güneş’e kadim İranî saygı, kültür ve maneviyat dünyalarının derin arka planının parçasıdır; ışığa yönelmede ve Güneş’i onurlandırmada bölgenin yaşayan geleneklerinde yankılanır. Güneş’in ilahi varlığının eski adı Hvare-khshaeta, güneşin sıradan sözcüğü ve İranî, Kürt dünyası boyunca tanıdık bir ad olan Khorshid sözcüğünde, kadim saygının yaşayan yankısında varlığını sürdürür. Hvare-khshaeta’yı yalnızca Kürtlere özgü bir kişilik olarak değil, bu ortak İranî ve Zerdüştî mirasın parçası olarak anlamak dürüst ve doğru yaklaşımdır; Güneş’e saygı, İranî halkların eski ortak mirasına aittir. Nitekim Güneş’e saygı, kendi biçiminde Êzidî inancının kutsal varlıkları arasında da olmak üzere bölgenin dinî geleneklerinde yaygın olarak bulunur. Bu dünyada kadim kökleri olan İranî bir halk olarak Kürtler, İranî geleneğin diğer mirasçılarıyla birlikte, ışıldayan Güneş’in ilahi varlığının da parçası olduğu bu mirası paylaşır. Dolayısıyla Hvare-khshaeta’yı sunarken Kürtlerin mirasçısı olduğu eski ortak İranî mirasın bir kişiliğini, ışığı hayat veren ve dünyayı arındıran, eski adı günümüze kadar Khorshid sözcüğünde yaşayan ışıldayan Güneş’i sunuyoruz.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Hvare-khshaeta, tek Tanrı’nın yerine tapınılan ayrı bir güneş tanrısı mıdır? Hayır; Zerdüştî anlayışta Hvare-khshaeta, iyi yaratılışı ayakta tutmak için tek Tanrı Ahura Mazda’nın yarattığı iyiliksever ilahi varlıklardan biri, bir yazatadır. Güneş, büyük bir ışık kaynağı ve Bilge Rabbin görkemli eseri, dünyanın yaşamını sürdüren ve onu arındıran ışıldayan ışık olarak onurlandırılır ve övülür; fakat onun yerine bağımsız bir tanrı olarak tapınılmaz, tek Tanrı’ya odaklanan bir inanç içinde onurlandırılır. Bu anlayış, Güneş’in ve diğer ışık kaynaklarının tek Tanrı’nın iyi eserleri ve ışığının, düzeninin görünür kılınma araçları olarak onurlandırıldığı inancın temelde tek tanrılı niteliğini korur.
Hvare-khshaeta, Mithra’yla aynı mıdır? Hayır, ancak ikisi bağlantılıdır ve bazen ilişkilendirilir. Mithra, ahdin, hakikatin ve adaletin büyük ilahi varlığıdır; ışıkla, sonraki gelenekte giderek Güneş’le ilişkilidir; böylece ikisi ilişkilendirilmiştir. Fakat Hvare-khshaeta özellikle Güneş’in kendisinin, ışıldayan göksel ışık kaynağının ilahi varlığıdır; Mithra ise ışıkla ilişkili ahdin ve adaletin efendisidir. İkisi ayrı ilahi varlıklardır; ancak özellikle sonraki gelenekte ilişkilendirilmeleri Mithra’nın ışık ve Güneş’le yakın bağını yansıtır. Dolayısıyla Hvare-khshaeta, Mithra’yla bağlantılı olsa da ondan ayrı, doğrudan Güneş’in ilahi varlığıdır.
Hvare-khshaeta özellikle Kürt bir kişilik midir? Hayır; Zerdüşt geleneğinin diğer ilahi varlıkları gibi Güneş’in ilahi varlığı da yalnızca Kürtlere özgü bir kişilik olmak yerine, Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı eski ortak İranî dinî mirasa aittir. İranî bir halk olarak Kürtler, komşularıyla birlikte, ışıldayan Güneş’in de parçası olduğu bu geniş ve kadim mirası paylaşır. Güneş’e saygı bölgenin geleneklerinde yaygın olarak bulunur.
İlgili Konular
Ahura Mazda: Işıldayan Güneş’i yaratan Bilge Rab
Mithra: Işık ve Güneş’le ilişkili ahdin efendisi
Mah: Ay, diğer büyük göksel ışık kaynağı
Atar: Kutsal ateş, diğer ışıldayan ve arındırıcı ışık
Aşa Vahişta: Güneş’in ışığının ayakta tuttuğu hakikat ve iyi düzen
Ehrimen: Güneş’in geri püskürttüğü karanlık ve cinler
Şeyh Şems: Êzidî kutsal varlıkları arasında onurlandırılan Güneş
Farr: Güneş’in görkemine benzer ışıldayan görkem
Sık Sorulan Sorular
Zerdüştlükte Hvare-khshaeta kimdir?
Işıldayan Güneş anlamındaki Hvare-khshaeta, Zerdüşt geleneğinde Güneş’e hükmeden yazata veya ilahi varlık, Ahura Mazda’nın yarattığı iyiliksever ilahi varlıklardan biridir. Ölmez, parlak ve hızlı atlı diye betimlenen, ışığı hayat ve sıcaklık veren, yeryüzünü ve suları bereketlendirip arındıran, karanlığın güçlerini geri püskürten büyük göksel ışık kaynağının ilahi varlığıdır. Güneş’in kendi kutsal ilahisi ve ona adanmış bir ay günü vardır.
Hvare-khshaeta adı ne anlama gelir?
Ad, güneş anlamındaki hvar ile ışıldayan, parlak veya görkemli anlamındaki khshaetayı birleştirir; dolayısıyla ışıldayan Güneş demektir. Hvar unsuru kadimdir, diğer eski akraba dillerdeki güneş sözcükleriyle ilişkilidir. Yüzyıllar boyunca Hvare-khshaeta, sonraki Farsçada kısalarak Khwarshed, sonra Khorshid biçimini aldı; bu, günümüze kadar güneşin sıradan sözcüğü ve İranî, Kürt dünyası boyunca tanıdık bir ad olarak kalmıştır.
Güneş’e neden hızlı atlı denilir?
Kutsal gelenekte Güneş, güzel sıfatlarla ölmez, parlak, hızlı atlı Güneş, sanki hızlı atlar tarafından çekilir gibi gökleri geçen, sürekli hareket eden ve sürekli parlayan ışıldayan ışık kaynağı diye betimlenir. Bu canlı ve kadim imge, Güneş’in heybetini ve güzelliğini, gökyüzündeki yorulmaz seyrini, ışığı her gün yenilenen göklerin ölmez ve sürekli parlayan görkemini ifade eder.
Güneş’in doğuşu neden bu kadar önemlidir?
Zerdüştî tasavvurda dünya, iyi yaratılış ile karanlığın güçleri arasındaki mücadelenin alanıdır. Güneş, ışıldayan ışığıyla karanlığı ve geceyle bağlantılı cinleri geri püskürtür. Gelenek, Güneş doğmasaydı karanlığın güçlerinin her şeyi yok edeceğini savunur; dolayısıyla Güneş’in günlük doğuşu yaratılışın yaşamı ve düzeni için zorunlu, dünyanın iyi düzenini ayakta tutan, ışığın karanlığa karşı her gün yenilenen zaferidir.
Hvare-khshaeta, Mithra’yla aynı mıdır?
Hayır, ancak ikisi bağlantılıdır ve bazen ilişkilendirilir. Mithra, ışıkla, sonraki gelenekte giderek Güneş’le ilişkili ahdin, hakikatin ve adaletin büyük ilahi varlığıdır. Hvare-khshaeta özellikle Güneş’in kendisinin, ışıldayan göksel ışık kaynağının ilahi varlığıdır. İkisi ayrı ilahi varlıklardır; ancak özellikle sonraki gelenekte ilişkilendirilmeleri Mithra’nın ışık ve Güneş’le yakın bağını yansıtır.
Hvare-khshaeta Kürt bir kişilik midir?
Hvare-khshaeta, yalnızca Kürtlere özgü bir kişilik olmak yerine, Kürtlerin Farslarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı eski ortak Zerdüştî ve İranî dinî mirasa aittir. Bu dünyada kadim kökleri olan İranî bir halk olarak Kürtler, ışıldayan Güneş’in de parçası olduğu bu mirası paylaşır. Eski adı Khorshid sözcüğünde yaşamayı sürdürür; Güneş’e saygı bölgenin geleneklerinde yaygın olarak bulunur.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Xwarshed (Güneş) Yaştı — Wikipedia
Zerdüşt Melekleri ve Yazataları - avesta.org
Khorshid (ad ve Güneş) — Wikipedia