مقدمه
هورخشئته ایزد خورشید تابان در سنت زرتشتی و ایرانی است: ایزد خورشید نامیرا، درخشان و تیزاسب که نورش زندگی و گرما می‌بخشد، زمین و آب‌ها را بارور و پاک می‌کند و نیروهای تاریکی را دور نگاه می‌دارد.
در نگرش اهورامزدا، سرور دانا، هورخشئته که نامش به معنای خورشید تابان است، ایزد سرپرست خورشید است؛ جرم بزرگ نورانی آسمان که سرور دانا آن را آفرید تا به جهان روشنایی و گرما ببخشد. طلوع خورشید برای زندگی و نظم جهان ضروری است و نورش زمین و آب‌ها را پاک می‌کند و نیروهای تاریکی را پس می‌راند؛ ازاین‌رو خورشید در نیایش‌های روزانهٔ این سنت گرامی داشته و ستوده می‌شود.
هورخشئته، مانند دیگر ایزدان سنت زرتشتی، به میراث کهن دینی و اسطوره‌ای مشترک مردمان ایرانی تعلق دارد؛ سنتی که کردها با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی در آن سهیم‌اند. شناخت هورخشئته، آشنایی با حرمت خورشید در آیین زرتشتی است؛ جرم تابان آسمانی که نورش زندگی می‌بخشد، جهان را پاک می‌کند و تاریکی را دور نگاه می‌دارد و نام کهنش تا امروز در واژهٔ خورشید، به معنای آفتاب، زنده است.
فهرست مطالب
هورخشئته کیست؟
هورخشئته، به معنای خورشید تابان، ایزد یا موجود الهی سرپرست خورشید در سنت زرتشتی است؛ یکی از موجودات الهی نیک‌خواه که اهورامزدا برای پشتیبانی از آفرینش نیک آفرید. او ایزد جرم بزرگ نورانی آسمان، خورشید، است که در سنت مقدس، نامیرا، درخشان و تیزاسب توصیف می‌شود؛ گویی اسبان تیزرو آن را در آسمان می‌کشند. خورشید در مقام بخشندهٔ نور و گرما گرامی داشته می‌شود و طلوعش برای زندگی و نظم جهان ضروری است: نورش زندگی می‌بخشد، زمین را بارور می‌کند، محصول را می‌رساند و زمین و آب‌ها را پاک می‌کند و نیروهای تاریکی و دیوها، یعنی شیاطین، را پس می‌راند. بنا بر سنت، اگر خورشید طلوع نکند نیروهای تاریکی جهان را نابود خواهند کرد؛ ازاین‌رو طلوع خورشید با خودِ زندگی و نظم آفرینش پیوند دارد. خورشید در میان یشت‌های مقدس سرود ویژهٔ خود را دارد و روزی از ماه به آن اختصاص یافته است. هورخشئته، در مقام ایزد خورشید تابان، در میان اجرام نورانی آسمان و ایزدان نگرش زرتشتی جایگاهی مهم دارد؛ ایزد نوری که زندگی می‌بخشد و جهان را پاک می‌کند.
معنای نام
نام هورخشئته از دو بخش ساخته شده است: هور، به معنای خورشید، و خشئته، به معنای تابان، درخشان یا باشکوه. این نام در مجموع به معنای خورشید تابان، درخشان یا باشکوه است؛ نامی برازندهٔ ایزد جرم بزرگ نورانی آسمان.
این معنا در شخصیت ایزد محوری است، زیرا هورخشئته همان خورشید تابان، جرم درخشان و باشکوه آسمانی، است که نورش زندگی می‌بخشد و جهان را پاک می‌کند. جزء هور، یعنی خورشید، واژه‌ای کهن و خویشاوند واژه‌های خورشید در دیگر زبان‌های باستانیِ هم‌خانواده است و دیرینگی ژرف حرمت خورشید میان نیاکان مردمان هندوایرانی را بازمی‌تاباند. این نام برای کردها و جهان گسترده‌تر ایرانی اهمیتی ویژه دارد، زیرا طی سده‌ها هورخشئته در فارسی متأخر کوتاه شد و به صورت خوارشد و سپس خورشید درآمد؛ واژه‌ای که تا امروز نام معمول آفتاب در فارسی و نامی آشنا در سراسر جهان ایرانی است و پژواکی زنده از ایزد کهن خورشید تابان به شمار می‌آید. پس معنای نام، سرشت بنیادی ایزد را آشکار می‌کند: خورشید تابان و باشکوه، جرم درخشان آسمانی که نورش زندگی می‌بخشد و جهان را پاک می‌کند. دریافت معنای این نام و پژواک زنده‌اش در واژهٔ خورشید، دریافت حرمت پایدار خورشید تابان در سنت ایرانی است.
نکات کلیدی
هورخشئته ایزد زرتشتی خورشید تابان است.
این نام به معنای خورشید تابان، درخشان یا باشکوه است.
خورشید نامیرا، درخشان و تیزاسب توصیف می‌شود.
نور آن زندگی می‌بخشد و زمین و آب‌ها را بارور و پاک می‌کند.
خورشید نیروهای تاریکی و دیوها را پس می‌راند.
این نام در صورت‌های خوارشد و خورشید، واژهٔ آفتاب، زنده مانده است.
دانستنی‌های کوتاه
نام: هورخشئته (خورشید تابان)؛ بعدها خوارشد، خورشید
معنا: خورشید تابان، درخشان یا باشکوه
نقش: ایزد سرپرست خورشید
توصیف: نامیرا، درخشان، تیزاسب
بخشندگی نور: زندگی، گرما، باروری و پالایش
آنچه پاک می‌کند: زمین و آب‌ها
آنچه پس می‌راند: نیروهای تاریکی و دیوها (شیاطین)
سرود مقدس: خورشیدیشت؛ نیایش روزانهٔ خورشید
در گاه‌شماری: روز 11 ماه به خورشید اختصاص دارد
میراث: سنت مشترک دینی و اسطوره‌ای ایرانی
خورشید تیزاسب
هورخشئته در مقام خورشید نامیرا، درخشان و تیزاسب گرامی داشته می‌شود؛ جرم تابان آسمانی که در پهنهٔ آسمان کشیده می‌شود، تصویری زنده و زیبا از حرمت باستانی خورشید.
در سنت مقدس، خورشید با صفت‌های زیبای نامیرا، درخشان و تیزاسب توصیف می‌شود؛ جرم تابانی که گویی اسبان تیزرو آن را در آسمان می‌کشند و همواره در حرکت و درخشش است. این تصویر خورشید تیزاسب، جرم تابانی که در آسمان حرکت می‌کند، کهن و زنده است و شکوه و زیبایی خورشید و مسیر خستگی‌ناپذیرش در آسمان را بیان می‌کند. خورشید نامیرا و همواره درخشان است؛ جرم پایدار آسمانی که نورش هر روز نو می‌شود و شکوه تابان آسمان است. این تصویر زنده از خورشید تیزاسب، نامیرا و درخشان، حرمت ژرف سنت باستانی ایرانی برای جرم بزرگ نورانی آسمان را بازمی‌تاباند؛ خورشید تابانی که همچون ایزدی گرامی داشته و برای نور و زیبایی‌اش ستوده می‌شود. تصویر خورشید تیزاسب از زیباترین و به‌یادماندنی‌ترین تصاویر این سنت است؛ جرم تابانی که آسمان را درمی‌نوردد و شکوه نامیرا و همواره درخشان آن است. هورخشئته در مقام همین خورشید نامیرا، درخشان و تیزاسب گرامی داشته و ستوده می‌شود؛ جرم تابان آسمانی که سیر خستگی‌ناپذیرش به جهان نور می‌بخشد.
نور، زندگی و پالایش
موهبت بزرگ هورخشئته نور خورشید است که زندگی و گرما می‌بخشد، زمین را بارور می‌کند و محصول را می‌رساند و زمین و آب‌ها را پاک می‌کند و سراسر جهان را زنده و پاک نگاه می‌دارد.
در نگرش زرتشتی، نور و گرمای خورشید از موهبت‌های بزرگ آفرینش نیک‌اند، زیرا خورشید به همهٔ جانداران زندگی و گرما می‌بخشد، زمین را بارور می‌کند تا گیاهان برویند و محصول برسد و زندگی جهان را پایدار نگاه می‌دارد. خورشید همچنین پالایشگر است: نورش زمین و آب‌ها، جویبارهای روان و اقیانوس‌های پهناور، را پاک می‌کند و می‌پالاید و ناپاکی و فساد را می‌راند؛ ازاین‌رو خورشید پالایشگر بزرگ آفرینش نیک است. بنا بر سنت، هنگامی که خورشید طلوع می‌کند و گرمایش می‌گسترد، نیروهای آسمانی نور و شکوهش را گرد می‌آورند و بر زمین می‌ریزند و جهان را بارور و پاک می‌کنند. این نیروی پالاینده و زندگی‌بخش خورشید، هورخشئته را با حرمت گسترده‌تر زرتشتی برای نور و آتش به‌عنوان پدیده‌هایی پاک و زندگی‌بخش پیوند می‌دهد؛ همانند حرمت آتر، آتش مقدس، زیرا خورشید و آتش هر دو نمودهای تابان و پالایندهٔ نورند. نور خورشید که زندگی می‌بخشد و جهان را پاک می‌کند موهبت بزرگ هورخشئته است؛ جرم تابانی که نورش آفرینش نیک را زنده و پاک نگاه می‌دارد. خورشید بیش از همه در مقام بخشندهٔ نور زندگی‌بخش و پالاینده گرامی داشته و ستوده می‌شود؛ ایزد تابانی که نورش جهان را زنده و پاک نگاه می‌دارد.
خورشید در برابر تاریکی
جنبه‌ای حیاتی از هورخشئته این است که طلوع خورشید نیروهای تاریکی و دیوها را پس می‌راند؛ ازاین‌رو خورشید در نبرد با شر با خودِ زندگی و نظم جهان پیوند دارد.
در نگرش زرتشتی، جهان عرصهٔ نبرد میان آفرینش نیک و نیروهای تاریکی و شر است؛ دیوها یا شیاطینِ اهریمن، روح ویرانگر. خورشید با نور تابان خود نیرویی بزرگ در جانب نیکی است، زیرا طلوعش تاریکی و دیوها را که با تاریکی و شب پیوند دارند پس می‌راند. بنا بر سنت، اگر خورشید طلوع نکند نیروهای تاریکی همهٔ چیزهای جهان را نابود خواهند کرد؛ ازاین‌رو طلوع روزانهٔ خورشید برای زندگی و نظم آفرینش ضروری است و پیروزی نور بر تاریکی هر روز نو می‌شود. از این نظر خورشید با اشه وهیشته، راستی و نظم نیک، پیوند دارد، زیرا نورش نظم نیک جهان را در برابر آشوب تاریکی و شر نگاه می‌دارد. پس نقش خورشید در پس‌راندن تاریکی و دیوها جنبه‌ای حیاتی از هورخشئته است؛ جرم تابانی که نورش برای زندگی و نظم جهان و پیروزی نور بر تاریکی ضروری است. خورشید در مقام نیروی تابانی که تاریکی را پس می‌راند و پیروزی نور را هر روز نو می‌کند، جایگاه حیاتی خود را در نگرش زرتشتی به نبرد نیکی و بدی دارد.
خورشید در نیایش و گاه‌شماری
خورشید در نیایش‌های روزانهٔ سنت زرتشتی و گاه‌شماری مقدس گرامی داشته و ستوده می‌شود که بازتاب حرمت ژرف این جرم تابان آسمانی است.
حرمت خورشید در زندگی دینی سنت زرتشتی تنیده است. خورشید در میان یشت‌های مقدس، یعنی سرودهای ایزدان، سرود ویژهٔ خود را دارد و نیایشی روزانه در ستایش خورشید هست که از سر ارادت به این جرم تابان خوانده می‌شود؛ اینجا با احترامی که شایستهٔ گفتارهای مقدس این سنت است از این سرودهای مقدس نام می‌بریم و گرامی‌شان می‌داریم و واژه‌هایشان را بازنشر نمی‌کنیم. در گاه‌شماری مقدس، روزی از ماه، روز یازدهم، به خورشید اختصاص دارد و زیر حمایت آن است؛ ازاین‌رو خورشید در گردش روزها گرامی داشته می‌شود. ستایش خورشید در مقام جرم تابانی که نورش زندگی می‌بخشد و جهان را پاک می‌کند، بخشی از نیایش روزانهٔ این سنت است؛ روی‌آوردن به نور با احترام و سپاسگزاری. این بزرگداشت خورشید در نیایش و گاه‌شماری، حرمت ژرف سنت زرتشتی برای این جرم تابان آسمانی را بازمی‌تاباند؛ خورشیدی که در نمازهای روزانه و گردش مقدس روزها ستوده و گرامی داشته می‌شود. حرمت هورخشئته در نیایش و گاه‌شماری این سنت بیان و حفظ می‌شود؛ خورشید تابانی که از اجرام بزرگ نورانی و ایزدان آفرینش نیک به شمار می‌رود و گرامی داشته می‌شود.
نمادپردازی و معنا
هورخشئته بیش از همه تجسم حرمت زرتشتی برای خورشید تابان است؛ جرم بزرگ نورانی آسمان که نورش زندگی می‌بخشد، جهان را بارور و پاک می‌کند و تاریکی را پس می‌راند. او در مقام ایزد خورشید، نمایندهٔ نیروی زندگی‌بخش و پالایندهٔ نور و پیروزی آن بر تاریکی است.
هورخشئته همچنین تجسم زیبایی و شکوه خورشید است؛ جرم نامیرا، درخشان و تیزاسب که آسمان را درمی‌نوردد، و نیز حرمت ژرف و کهن مردمان ایرانی برای خورشید و نور. از این نظر او نمایندهٔ جایگاه محوری نور در نگرش زرتشتی است؛ روشنایی‌ای که آفرینش نیک را زنده و پاک نگاه می‌دارد. در همهٔ این‌ها، هورخشئته از اجرام بزرگ نورانی و ایزدان سنت دینی ایرانی است و نور زندگی‌بخش و پالایندهٔ خورشید، پیروزی نور بر تاریکی و حرمت کهن این جرم تابان را مجسم می‌کند. او خورشید تابانی است که نام کهنش تا امروز در واژهٔ خورشید زنده مانده و در کنار دیگر اجرام نورانی آسمان، مانند ماه، قمر آسمان، گرامی داشته می‌شود؛ یکی از چهره‌های محبوب میراث دینی که کردها همراه دیگر وارثان سنت ایرانی در آن سهیم‌اند. حرمت خورشید تابان از کهن‌ترین و پایدارترین ویژگی‌های نگرش دینی ایرانی است.
هورخشئته و کردها
هورخشئته، مانند دیگر ایزدان سنت زرتشتی، به میراث کهن دینی و اسطوره‌ای مشترک مردمان ایرانی تعلق دارد؛ سنتی که کردها به‌عنوان مردمی ایرانی با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی در آن سهیم‌اند. حرمت خورشید تابان بخشی از میراث ژرف سراسر منطقه است.
برای کردها، حرمت باستانی ایرانی برای خورشید بخشی از پیشینهٔ ژرف جهان فرهنگی و معنوی‌شان است و در سنت‌های زندهٔ منطقه، در روی‌آوردن به نور و گرامی‌داشت خورشید، پژواک دارد. نام کهن ایزد خورشید، هورخشئته، در واژهٔ خورشید زنده است؛ نام معمول آفتاب و نامی آشنا در سراسر جهان ایرانی و کردی که پژواکی زنده از آن حرمت باستانی است. صادقانه و دقیق آن است که هورخشئته را بخشی از این میراث مشترک ایرانی و زرتشتی بدانیم، نه چهره‌ای منحصراً کردی؛ حرمت خورشید به میراث باستانی مشترک مردمان ایرانی تعلق دارد و در واقع، در سنت‌های دینی منطقه به‌طور گسترده یافت می‌شود، از جمله به شکل ویژهٔ خود در میان موجودات مقدس آیین ایزدی. کردها به‌عنوان مردمی ایرانی با ریشه‌های کهن در این جهان، همراه دیگر وارثان سنت ایرانی در این میراث سهیم‌اند که ایزد خورشید تابان بخشی از آن است. پس با معرفی هورخشئته، چهره‌ای از میراث کهن مشترک ایرانی را معرفی می‌کنیم که کردها وارث آن‌اند؛ خورشید تابانی که نورش زندگی می‌بخشد و جهان را پاک می‌کند و نام کهنش تا امروز در واژهٔ خورشید زنده است.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا هورخشئته خدای خورشیدِ جداگانه‌ای است که به جای خدای یگانه پرستیده می‌شود؟ نه؛ در درک زرتشتی، هورخشئته یک ایزد است، یکی از موجودات الهی نیک‌خواه که خدای یگانه، اهورامزدا، برای پشتیبانی از آفرینش نیک آفریده است. خورشید در مقام جرم بزرگ نورانی و آفریدهٔ باشکوه سرور دانا، نور تابانی که جهان را زنده و پاک نگاه می‌دارد، گرامی داشته و ستوده می‌شود، اما در چارچوب ایمانی با محوریت خدای یگانه گرامی داشته می‌شود و همچون خدایی مستقل به جای او پرستیده نمی‌شود. این درک سرشت اساساً یکتاپرستانهٔ آیین را حفظ می‌کند که در آن خورشید و دیگر اجرام نورانی، به‌عنوان آفریده‌های نیک خدای یگانه و ابزار آشکارشدن نور و نظم او، گرامی داشته می‌شوند.
آیا هورخشئته همان میتراست؟ نه، هرچند آن دو با هم ارتباط دارند و گاه به هم پیوند داده می‌شوند. میترا ایزد بزرگ پیمان، راستی و دادگری است که با نور و در سنت متأخر، به‌طور فزاینده با خورشید، پیوند دارد و ازاین‌رو آن دو به هم مربوط دانسته شدند. اما هورخشئته مشخصاً ایزد خودِ خورشید، جرم تابان آسمانی، است، درحالی‌که میترا سرور پیمان و دادگری و مرتبط با نور است. این دو ایزد متمایزند، هرچند ارتباطشان، به‌ویژه در سنت متأخر، پیوند نزدیک میترا با نور و خورشید را بازمی‌تاباند. پس هورخشئته ایزد خودِ خورشید است و با وجود ارتباط با میترا، از او متمایز است.
آیا هورخشئته چهره‌ای مشخصاً کردی است؟ نه؛ ایزد خورشید مانند دیگر ایزدان سنت زرتشتی، به میراث کهن دینی مشترک ایرانی تعلق دارد؛ سنتی که کردها با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی در آن سهیم‌اند، نه آنکه چهره‌ای منحصراً کردی باشد. کردها به‌عنوان مردمی ایرانی، همراه همسایگانشان در این میراث گسترده و کهن سهیم‌اند که خورشید تابان بخشی از آن است. حرمت خورشید در سنت‌های منطقه به‌طور گسترده یافت می‌شود.
موضوعات مرتبط
اهورامزدا: سرور دانایی که خورشید تابان را آفرید
میترا: سرور پیمان، مرتبط با نور و خورشید
ماه: قمر آسمان، دیگر جرم بزرگ نورانی آسمانی
آتر: آتش مقدس، نور تابان و پالایندهٔ همراه
اشه وهیشته: راستی و نظم نیکی که نور خورشید نگاه می‌دارد
اهریمن: تاریکی و دیوهایی که خورشید پس می‌راند
شیخ شمس: خورشیدی که در میان موجودات مقدس ایزدی گرامی داشته می‌شود
فرّه: شکوه تابان، همانند شکوه خورشید
پرسش‌های متداول
هورخشئته در آیین زرتشتی کیست؟
هورخشئته، به معنای خورشید تابان، ایزد یا موجود الهی سرپرست خورشید در سنت زرتشتی است؛ یکی از موجودات الهی نیک‌خواه که اهورامزدا آفرید. او ایزد جرم بزرگ نورانی آسمان است که نامیرا، درخشان و تیزاسب توصیف می‌شود و نورش زندگی و گرما می‌بخشد، زمین و آب‌ها را بارور و پاک می‌کند و نیروهای تاریکی را پس می‌راند. خورشید سرود مقدس ویژهٔ خود را دارد و روزی از ماه به آن اختصاص یافته است.
نام هورخشئته به چه معناست؟
این نام هور، به معنای خورشید، را با خشئته، به معنای تابان، درخشان یا باشکوه، ترکیب می‌کند و ازاین‌رو به معنای خورشید تابان است. جزء هور کهن است و با واژه‌های خورشید در دیگر زبان‌های باستانی هم‌خانواده ارتباط دارد. طی سده‌ها، هورخشئته در فارسی متأخر کوتاه شد و به خوارشد و سپس خورشید درآمد؛ واژه‌ای که تا امروز نام معمول آفتاب و نامی آشنا در سراسر جهان ایرانی و کردی است.
چرا خورشید تیزاسب خوانده می‌شود؟
در سنت مقدس، خورشید با صفت‌های زیبای نامیرا، درخشان و تیزاسب توصیف می‌شود؛ جرم تابانی که گویی اسبان تیزرو آن را در آسمان می‌کشند و همواره در حرکت و درخشش است. این تصویر زنده و کهن، شکوه و زیبایی خورشید و سیر خستگی‌ناپذیرش در آسمان را بیان می‌کند؛ شکوه نامیرا و همواره درخشان آسمان که هر روز در نور خود نو می‌شود.
چرا طلوع خورشید چنین مهم است؟
در نگرش زرتشتی، جهان عرصهٔ نبرد میان آفرینش نیک و نیروهای تاریکی است. خورشید با نور تابانش تاریکی و دیوهای پیوندخورده با شب را پس می‌راند. بنا بر سنت، اگر خورشید طلوع نکند نیروهای تاریکی همه‌چیز را نابود خواهند کرد؛ ازاین‌رو طلوع روزانهٔ خورشید برای زندگی و نظم آفرینش ضروری است؛ پیروزی نور بر تاریکی که هر روز نو می‌شود و نظم نیک جهان را نگاه می‌دارد.
آیا هورخشئته همان میتراست؟
نه، هرچند آن دو با هم ارتباط دارند و گاه به هم پیوند داده می‌شوند. میترا ایزد بزرگ پیمان، راستی و دادگری است که با نور و در سنت متأخر به‌طور فزاینده با خورشید پیوند دارد. هورخشئته مشخصاً ایزد خودِ خورشید، جرم تابان آسمانی، است. این دو ایزد متمایزند، هرچند ارتباطشان، به‌ویژه در سنت متأخر، پیوند نزدیک میترا با نور و خورشید را بازمی‌تاباند.
آیا هورخشئته چهره‌ای کردی است؟
هورخشئته به میراث کهن دینی مشترک زرتشتی و ایرانی تعلق دارد؛ سنتی که کردها با فارس‌ها و دیگر مردمان جهان ایرانی در آن سهیم‌اند، نه آنکه چهره‌ای منحصراً کردی باشد. کردها به‌عنوان مردمی ایرانی با ریشه‌های کهن در این جهان، در این میراث سهیم‌اند که خورشید تابان بخشی از آن است. نام کهنش در واژهٔ خورشید زنده است و حرمت خورشید در سنت‌های منطقه به‌طور گسترده یافت می‌شود.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
فرشتگان و ایزدان زرتشتی ـ تارنمای اوستا