مقدمه
اهورامزدا، سرور دانا، خدای برتر آیین زرتشتی و جهان ایرانیِ باستان است: آفریدگار یگانه، متعالی و سراسر نیکی که همهٔ نور و راستی و زندگی از او سرچشمه می‌گیرد. زرتشتِ پیامبر مردمش را به سوی او فراخواند و شاهان بزرگ‌ترین امپراتوری‌های ایران به نام او فرمان راندند. او در کانون همان جهان معنوی جای دارد که مردمان ایرانی، از جمله کردها، هزاران سال در آن سهیم بوده‌اند.
نام او بیانگر چیستی اوست. اهورا به معنای سرور و مزدا به معنای خرد است؛ پس اهورامزدا سرور خرد، سرور دانا و خدای همه‌دانی است که کیهان و نظم نگه‌دارندهٔ آن را آفرید. او سراسر نیک است و فریب نمی‌دهد؛ سرچشمهٔ هر نیکی در آفرینش و مخالف همیشگیِ روح شر و دروغ است.
گرچه اهورامزدا خدایی متعلق به جهان گسترده‌تر ایرانی است و تنها به کردها تعلق ندارد، حضورش در ژرفای چشم‌انداز دینی کردها حس می‌شود: در آیین زرتشتی که برخی کردها امروز احیا می‌کنند و در چهرهٔ خوەدە، آفریدگار یگانه و متعالی آیین ایزدی، که پژوهشگران دیرزمانی است او را با سرور دانا مقایسه می‌کنند.
فهرست مطالب
اهورامزدا کیست؟
اهورامزدا، در فارسی میانه اورمزد، خدای برتر آیین زرتشتی است؛ دین کهن ایرانی که زرتشتِ پیامبر آموزش داد. نامش به معنای سرور داناست. او آفریدگار یگانه، متعالی، سراسر نیک و آفریده‌نشده‌ای است که جهان و نظم کیهانی را ساخت، امشاسپندان و موجودات ایزدیِ فروتر را پدید آورد و در برابر انگره‌مینیو، روح ویرانگر، ایستاده است. شاهان ایران باستان او را بزرگ‌ترینِ همهٔ خدایان می‌پرستیدند و او همچنان چهرهٔ محوری سنت دینی ایرانی است.
نکته‌های اصلی
اهورامزدا، سرور دانا، خدای برتر آیین زرتشتی است.
نامش به معنای سرور، اهورا، و خرد، مزدا، است.
او آفریدگار یگانه، سراسر نیک و آفریده‌نشدهٔ جهان و نظم کیهانی است.
او امشاسپندان را پدید آورد و در برابر اهریمن، روح شر، ایستاده است.
شاهان ایران باستان او را بزرگ‌ترینِ همهٔ خدایان می‌پرستیدند.
بازتاب چهرهٔ او در احیای زرتشتی‌گری در میان کردها و در خوەدە، آفریدگار ایزدیان، دیده می‌شود.
دانستنی‌های کوتاه
نام: اهورامزدا، در اوستایی، سرور دانا؛ اورمزد یا اُرمزد در فارسی میانه
معنا: اهورا، سرور، و مزدا، خرد
نقش: خدای برتر آیین زرتشتی و دین ایرانیِ باستان
سرشت: آفریدگار یگانه، متعالی، سراسر نیک و آفریده‌نشده؛ سراسر خرد
آفریدگارِ: جهان، نظم کیهانی یا اشه، و امشاسپندان
دشمن: انگره‌مینیو یا اهریمن، روح شرِ ویرانگر
یاوران: امشاسپندان و ایزدان، مانند مهر و آناهیتا
پرستش: عمدتاً بی‌شمایل؛ آتش به‌عنوان نماد حضور او گرامی داشته می‌شود
آیین شاهی: داریوش بزرگ و جانشینانش او را بزرگ‌ترین خدایان اعلام کردند
گواه حضور: خدای برتر سه امپراتوری ایران؛ با بازتابی در جهان کردی
سرور دانا
در بلندای آیین زرتشتی، اهورامزدا، سرور دانا، یگانه ایستاده است. او خدای یگانهٔ برتر، متعالی و آفریده‌نشده است که پیش از همه‌چیز در نور و نیکی وجود داشته است. برخلاف خدایان ادیان کهن‌تر، یکی از چندین قدرت نیست، بلکه یگانه حقیقت برین، سراسر خرد و همه‌دان، سرچشمهٔ راستی و آفرینندهٔ هر نیکی است. پیامبر، زرتشت، با معرفی او خدایی را در کانون پرستش قرار داد که بیش از هر چیز با خرد و نیکی تعریف می‌شد.
بااین‌حال، اندیشهٔ زرتشتی تمایزی ظریف و مهم قائل می‌شود. اهورامزدا سراسر نیک و همه‌دان است، اما در عصر کنونی قادر مطلق نیست؛ زیرا نیروی شر بر سر جهان با او در کشاکش است، نیرویی که خواستهٔ او نبوده و با آن مبارزه می‌کند. پیروزی نهایی‌اش قطعی است، اما هنوز کامل نشده است. بینش متمایز این آیین در همین نکته نهفته است: خدایی سراسر نیک که پدیدآورندهٔ شر نیست و از راه آفرینش خویش به سوی پیروزی‌ای می‌کوشد که هنوز در پیش است.
آفریدگار جهان و امشاسپندان
اهورامزدا پیش از هر چیز آفریدگار است. آسمان‌ها و زمین، انسان و نیکی‌های جهان و بیش از همه اشه، نظم کیهانیِ راستی و درستی که همه‌چیز به‌درستی بر پایهٔ آن اداره می‌شود، از او پدید می‌آیند. او سرچشمهٔ نور و زندگی است؛ کسی که جهان را به حرکت درآورد و نظم آن را در برابر نیروهایی که می‌خواهند از هم بگسلندش، نگاه می‌دارد.
او نه به‌تنهایی، بلکه از راه نخستین و بزرگ‌ترین تجلی‌های خود آفرید: امشاسپندان، جاودانگان بخشنده، جنبه‌های درخشان هستیِ خود او، مانند اندیشهٔ نیک، راستی و سرسپردگی، که کار آفرینش از طریق آنان انجام شد و از راه آنان در جهان عمل می‌کند. در مرتبه‌ای پایین‌تر، ایزدان را پدید آورد؛ موجودات ایزدی فروتری که شایستهٔ پرستش‌اند، از جمله مهر، سرور پیمان، و آناهیتا، بانوی آب‌ها، که سرور دانا را خدمت می‌کنند و اراده‌اش را در سراسر آفرینش به اجرا درمی‌آورند.
اهورامزدا و روح شر
جهان اهورامزدا بی‌مخالف نیست. در برابر آفرینش نیک، انگره‌مینیو، که بعدها اهریمن خوانده شد، ایستاده است؛ روح ویرانگر و نیروی دروغ، تاریکی و مرگ. در کهن‌ترین آموزه، اهورامزدا پدر دو روح همزاد است: روح بخشنده که راستی و زندگی را برگزید و خود سرور دانا با او یکی دانسته می‌شود، و روح ویرانگر که آزادانه دروغ را انتخاب کرد؛ و بدین‌سان کیهان میدان کشاکش آن دو شد.
این دو، نیک و بد، قدرت‌هایی تصویر می‌شوند که یکدیگر را محدود می‌کنند؛ یکی در بالا، در نور، و دیگری در پایین، در تاریکی، و جهان در میانشان میدان نبرد است. هر انسانی در دل این کشاکش زاده می‌شود و نتیجه تا اندازه‌ای به انتخاب‌های هر فرد بستگی دارد. اما پیروزی سرور دانا تضمین شده است: بنابر این سنت، در پایان روزگاران شر از میان خواهد رفت، جهان نو و کامل خواهد شد و اهورامزدا بی‌هیچ سایه‌ای فرمان خواهد راند.
خدای شاهان و آتش مقدس
بسیار پیش از آنکه این آیین در کتاب‌ها نوشته شود، اهورامزدا خدای شاهان بود. فرمانروایان بزرگ امپراتوری هخامنشی او را بزرگ‌ترینِ همهٔ خدایان می‌پرستیدند: داریوش یکم در کتیبه‌های نامدارش، تراشیده در بلندای صخرهٔ بیستون، اعلام کرد که اهورامزدا زمین و آسمان و انسان را آفرید و پادشاهی و پیروزی را به او بخشید. دادگرانه فرمان راندن، فرمان راندن به عنایت سرور دانا بود.
پرستش اهورامزدا در ناب‌ترین صورتش بی‌شمایل است. او نه با تندیس‌ها، بلکه از راه آتش مقدس گرامی داشته می‌شود؛ آتشی که همواره افروخته نگاه می‌دارند تا نماد و واسطهٔ نور و راستی او باشد. قرص بال‌دار با پیکره‌ای ریش‌دار، که در هنر ایران باستان بسیار دیده می‌شود و امروز فروهر نام دارد، عموماً بازنمایی او دانسته می‌شود؛ هرچند بسیاری از پژوهشگران معتقدند که بیشتر نماد شکوه شاهی یا روح نگهبان است. خود این سنت از تصویر کردن سرور دانا به صورت انسان پرهیز داشته است.
اهورامزدا، کردها و خدای پنهان
کردها به‌عنوان مردمی ایرانی در میراث کهنی سهیم‌اند که در آن اهورامزدا خدای برتر بود و این میراث تنها خاطره‌ای از گذشته نیست. در میان کردهایی که در سال‌های اخیر به آیین زرتشتیِ احیاشده روی آورده‌اند، سرور دانا بار دیگر به‌عنوان خدای یگانه پرستیده می‌شود و نام کهن او در آتشکده‌های تازهٔ سرزمین‌های کردنشین دوباره بر زبان می‌آید.
چشمگیرتر از آن، چهرهٔ خوەدە، خدای برتر آیین ایزدی، است. خوەدە که ایزدان یا حق نیز نامیده می‌شود، آفریدگار یگانه و متعالی است که بنا بر روایت ایزدی، جهان را آفرید و سپس نگاهبانی‌اش را به هفت فرشته، هفت سرّ، سپرد که طاووس ملک، فرشتهٔ طاووس، رهبری‌شان می‌کند. خوەدە پس از کار آفرینش، دور و فراتر از جهان، از راه این موجودات مقدس عمل می‌کند و پژوهشگران دیرزمانی است به شباهت بسیار نزدیک این آفریدگار برتر و پنهان با اهورامزدا توجه کرده‌اند.
نباید این شباهت را بیش از حد گسترش داد. آیین ایزدی سنت کهن و مستقلی است، یکتاپرست است اما دوگانه‌باور نیست؛ نه نیروی شرِ هم‌تراز دارد و نه دوزخ، و همین آن را از دوگانه‌باوریِ صریح زرتشت متمایز می‌کند. بااین‌حال، هر دو آیین از همان خاک ژرف ایرانی برخاسته‌اند و در آفریدگار یگانه، برتر و نیکی که در پس جهان قرار دارد، چه اهورامزدا نامیده شود و چه خوەدە، می‌توان خویشاوندی این سنت‌ها را به‌روشنی حس کرد.
نمادپردازی
اهورامزدا نمایندهٔ یکی از نقطه‌های عطف بزرگ تاریخ دین است: تصور خدایی یگانه و برتر که با خرد و نیکی تعریف می‌شود، سرچشمهٔ همهٔ نیکی‌هاست و پدیدآورندهٔ هیچ‌یک از بدی‌های جهان نیست. در او امر الهی با راستی، نور و نظم یکی می‌شود و پرستش خدا از عشق به راستی و انجام کار نیک جدایی‌ناپذیر می‌گردد.
او همچنین تجسم پاسخی ژرف به یکی از کهن‌ترین پرسش‌ها، مسئلهٔ شر، است. این سنت با باور به اینکه سرور دانا سراسر نیک است، اما با دشمنی واقعی روبه‌روست که او را نیافریده، از سرچشمه دانستن خدا برای رنج سر باز می‌زند و درعین‌حال وعده می‌دهد که سرانجام نیکی پیروز خواهد شد. این بینشی امیدبخش و ریشه‌دار در جدیت اخلاقی است که بسیار فراتر از جهان ایرانی نیز طنین افکنده است.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا آیین زرتشتی به‌راستی یکتاپرست است؟ اهورامزدا خدای یگانهٔ برتر و آفریده‌نشده و تنها موضوع والاترین پرستش است و این هستهٔ یکتاپرستیِ آن است. اما چون با روح نیرومند شر روبه‌روست و از راه موجودات ایزدیِ فروترِ بسیار عمل می‌کند، این آیین دوگانه‌باور و حتی از نگاه برخی بیرونیان چندخداپرست نیز خوانده شده است. منصفانه‌ترین توصیف، یکتاپرستی همراه با دوگانه‌باوری اخلاقیِ نیرومند است: یک خدای نیک بر فراز همه‌چیز، در برابر نیروی شرّی واقعی اما محکوم به نابودی.
آیا اهورامزدا زمانی زیر فرمان خدایی دیگر قرار داده شد؟ در یکی از جریان‌های متأخر، زروانی‌گری، که در امپراتوری‌های ایران پدید آمد، خود زمان، زروان، پدر دو روح همزادِ اورمزد و اهریمن دانسته شد و سرور دانا به یکی از دو نیروی متضاد در زیر مرتبهٔ زمان تنزل یافت. آیین زرتشتیِ راست‌کیش این دیدگاه را رد کرد و استوار بر این باور ماند که اهورامزدا خود خدای برتر و آفریده‌نشده است و دیدگاه زروانی پایدار نماند.
آیا پیکرهٔ بال‌دار در هنر ایرانی اهورامزدا را نشان می‌دهد؟ به‌طور قطعی نمی‌توان گفت. قرص بال‌دار مشهور که اکنون فروهر نامیده می‌شود و نماد ایران و هویت زرتشتی است، عموماً با اهورامزدا یکی دانسته می‌شود؛ اما بسیاری از پژوهشگران استدلال می‌کنند که بیشتر نمایندهٔ خورنَه، فرّهٔ ایزدیِ شاهی، یا فروشی، روح نگهبان، است. چون این سنت عمدتاً بی‌شمایل است، محتاطانه‌تر آن است که پیکره را تصویری از خود سرور دانا فرض نکنیم.
موضوعات مرتبط
زرتشت: پیامبری که اهورامزدا را خدای یگانهٔ برتر اعلام کرد
مهر: سرور پیمان، ایزدی در خدمت سرور دانا
آناهیتا: ایزدبانوی آب‌ها که او نیز ایزدی از آفریده‌های اوست
طاووس ملک: فرشتهٔ طاووس و سرور هفت فرشتهٔ ایزدی
هفت فرشته: هفت سرّ که خدای ایزدیان جهان را به آنان سپرد
امشاسپندان: جاودانگان بخشنده و نخستین تجلی‌های اهورامزدا
انگره‌مینیو، اهریمن: روح ویرانگر و دشمن سرور دانا
پرسش‌های متداول
اهورامزدا کیست؟
اهورامزدا، سرور دانا، خدای برتر آیین زرتشتی است: آفریدگار یگانه، متعالی و سراسر نیکِ جهان و نظم کیهانی که در برابر اهریمن، روح شر، ایستاده است. نامش به معنای سرور خرد است.
نام اهورامزدا چه معنایی دارد؟
به معنای سرور داناست و از اهورا، سرور، و مزدا، خرد، ساخته شده است. نامش سرشت او را به‌عنوان خدای برترِ همه‌دان و سراسر نیک بیان می‌کند.
آیا اهورامزدا تنها خدا در آیین زرتشتی است؟
او خدای یگانهٔ برتر و آفریده‌نشده و تنها موضوع والاترین پرستش است. موجودات ایزدیِ فروتر، امشاسپندان و ایزدانی چون مهر و آناهیتا، در خدمت اویند؛ اما آفریده‌های او هستند، نه خدایانی رقیب.
رابطهٔ اهورامزدا و اهریمن چیست؟
اهریمن، یا انگره‌مینیو، روح شرِ ویرانگر و دشمن اهورامزداست. آن دو در کشاکشی کیهانی گرفتارند و جهان میدان نبردشان است، اما زرتشتیان باور دارند که سرور دانا سرانجام پیروز خواهد شد.
آیا نماد بال‌دار فروهر همان اهورامزداست؟
به‌طور قطعی نمی‌توان گفت. قرص بال‌دار که اکنون فروهر نام دارد، عموماً به اهورامزدا پیوند داده می‌شود، اما بسیاری از پژوهشگران آن را نماد شکوه شاهی یا روح نگهبان می‌دانند. پرستش زرتشتی عمدتاً بدون تصویرهای خداست.
اهورامزدا چه پیوندی با سنت کردی دارد؟
کردها به‌عنوان مردمی ایرانی در میراثی سهیم‌اند که در آن اهورامزدا خدای برتر بود؛ او در احیای زرتشتی‌گری میان کردها دوباره پرستیده می‌شود و پژوهشگران او را با خوەدە، آفریدگار یگانه و متعالی آیین ایزدی، مقایسه می‌کنند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
اهورامزدا — دانشنامهٔ بریتانیکا
اهورامزدا — دانشنامهٔ ایرانیکا
کیهان‌شناسی زرتشتی — ویکی‌پدیا
اهورامزدا و انگره‌مینیو در اسطوره‌شناسی آفرینشِ آیین زرتشتی — خاستگاه‌های باستانی