زرتشت: پیامبر سرور دانا و احیای آیین او در میان کردها

مقدمه

زرتشت که در زبان خود زَرَتوشتره نام داشت، از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ دین است: پیامبر باستانیِ ایرانی‌تبار که خدای یگانهٔ برتر، اهورامزدا، سرور دانا، را اعلام کرد و آموخت که سراسر هستی درگیر نبردی بزرگ میان نیکی و بدی است. آیینی که او بنیاد نهاد، دین زرتشتی، به دین نیرومندترین امپراتوری‌های ایران باستان بدل شد و جهان معنوی همهٔ مردمان ایرانی‌تبار را شکل داد.

آموزهٔ او در روشنی اخلاقی خود به شکلی چشمگیر امروزی است. در برابر دروغ و تاریکی، راستی قرار دارد که اَشَه نامیده می‌شود؛ هر انسان حق انتخاب آزادانه میان نیکی و بدی دارد؛ و همهٔ زندگی در سه عبارت خلاصه می‌شود: اندیشهٔ نیک، گفتار نیک، کردار نیک. بسیاری از پژوهشگران معتقدند اندیشه‌های او دربارهٔ بهشت و دوزخ، داوری و پیروزی نهایی نیکی بعدها بر یهودیت، مسیحیت و اسلام اثر گذاشت.

برای کردها، مردمی ایرانی‌تبار که نیاکانشان پیش از آمدن اسلام پیرو آیین‌های پیشااسلامی بودند، زرتشت جایگاهی ویژه و بسیار بحث‌برانگیز دارد. برخی او را فرزند بومی سرزمین‌های کردنشین می‌دانند و در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از فجایعی که گروه موسوم به دولت اسلامی بر کردستان تحمیل کرد، احیای چشمگیر دین زرتشتی در میان کردها به عنوان آیینی از میراث و هویت خودشان ریشه دوانده است.

فهرست مطالب

خدای یگانه و نبرد بزرگ

اندیشهٔ نیک، گفتار نیک، کردار نیک

گاهان و اوستا

زرتشت، کردها و آتش مقدس

نمادپردازی

بحث‌ها و برداشت‌های نادرست

موضوعات مرتبط

پرسش‌های متداول

منابع و مطالعهٔ بیشتر

زرتشت که بود؟

زرتشت، زَرَتوشتره و در کردی زەردەشت، پیامبر و مصلح دینی باستانیِ ایرانی‌تبار بود که در سنت، بنیان‌گذار دین زرتشتی شناخته می‌شود. او در هزارهٔ دوم پیش از میلاد در جایی از جهان ایرانی‌تبار می‌زیست و پرستش خدای یگانهٔ برتر، اهورامزدا، سرور دانا، و نبرد بزرگ نیکی و بدی و راستی و دروغ را آموزش می‌داد. سرودهای او، گاهان، کهن‌ترین و مقدس‌ترین بخش کتاب دینی زرتشتیان، اوستا، را تشکیل می‌دهند و آیینش به دین سه امپراتوری بزرگ ایران بدل شد.

نکات کلیدی

زرتشت یا زَرَتوشتره پیامبر باستانی ایرانی‌تبار است که دین زرتشتی را بنیاد نهاد.
او خدای یگانهٔ برتر، اهورامزدا، سرور دانا و سرچشمهٔ همهٔ نیکی‌ها، را اعلام کرد.
او نبرد بزرگ نیکی و بدی و انتخاب آزادانه میان آن‌ها را آموزش داد.
اخلاق او در اندیشهٔ نیک، گفتار نیک و کردار نیک خلاصه می‌شود.
آیین او پیش از ظهور اسلام دین سه امپراتوری ایران بود.
امروز احیای قابل‌توجهی از دین زرتشتی در میان کردها در جریان است.

اطلاعات کوتاه

نام: زوروآستر در یونانی؛ زَرَتوشتره در اوستایی؛ زرتشت در فارسی؛ زەردەشت در کردی
نقش: پیامبر و مصلح باستانیِ ایرانی‌تبار؛ بنیان‌گذار دین زرتشتی
زمان: نامعلوم؛ بیشتر پژوهشگران او را متعلق به هزارهٔ دوم پیش از میلاد می‌دانند
زادگاه: محل اختلاف؛ به احتمال زیاد جایی در گسترهٔ وسیع‌تر جهان ایرانی‌تبار
خدای برتر: اهورامزدا، سرور دانا، سرچشمهٔ همهٔ نیکی‌ها
هماورد: انگره‌مینو، اهریمن، روح ویرانگر
اصل بنیادین: اَشَه، راستی و نظم کیهانی؛ انتخاب میان نیکی و بدی
کتاب دینی: اوستا که کهن‌ترین بخش آن، گاهان، سرودهای خود اوست
اخلاق: اندیشهٔ نیک، گفتار نیک، کردار نیک
گواهی تاریخی: دین سه امپراتوری ایران؛ امروزه احیاشده به دست برخی کردها

پیامبر و وحی او

دربارهٔ زندگی زرتشت اندک چیزی را می‌توان با قطعیت گفت، زیرا او در جهانی پیش از تاریخ مکتوب، به احتمال زیاد در هزارهٔ دوم پیش از میلاد، می‌زیست و جزئیات معدود باقی‌مانده از زندگی‌اش در افسانه‌های متأخر پیچیده شده‌اند. بنا بر سنت، در خانواده‌ای روحانی زاده شد و دین زمانه‌اش، با ایزدان بسیار و قربانی‌های خونینش، او را نگران ساخت؛ از این رو در جست‌وجوی حقیقتی ژرف‌تر برآمد.

به روایت داستان، نقطهٔ عطف هنگامی فرا رسید که زرتشت حدود سی سال داشت. سحرگاهی هنگام آب برداشتن از رود، موجودی درخشان دید که او را به حضور اهورامزدا، سرور دانا، برد و در آنجا نخستین وحی از رشته‌ای از وحی‌ها را دریافت کرد. زرتشت که مأمور تبلیغ پرستش خدای یگانه و راه راستی شده بود، ابتدا با طرد و دشمنی روبه‌رو شد، تا آنکه سرانجام حمایت شاهی به نام گشتاسپ را به دست آورد؛ در دوران او آیین جدید ریشه گرفت و گسترش یافت.

خدای یگانه و نبرد بزرگ

در کانون پیام زرتشت، اهورامزدا، سرور دانا، قرار دارد: خدای یگانهٔ برتر، یکسره نیک، آفرینندهٔ هر آنچه هست و سرچشمهٔ همهٔ روشنایی، راستی و زندگی. زرتشت با اعلام خدای یگانهٔ والاتر در جهانی با خدایان بسیار، گامی بزرگ به سوی یکتاپرستی برداشت و پرستش اهورامزدا کانون آیینی شد که نشان پیامبر را بر خود دارد.

با این حال، جهان در نگاه زرتشت در آرامش نیست. در برابر آفرینش نیک، روح ویرانگر، انگره‌مینو که بعدها اهریمن نام گرفت، صف کشیده است؛ نیروی دروغ، تاریکی و آشوب. سراسر هستی میدان این نبرد کیهانی میان نیکی و بدی، راستی و ناراستی و نظم و بی‌نظمی است؛ نبردی که در اصل بزرگ اَشَه، یعنی راستی و سامان درست چیزها، در برابر دُروج، یعنی دروغ، بیان می‌شود. گرد اهورامزدا امشاسپندان، جاودانگان بخشنده، ایستاده‌اند؛ جلوه‌های درخشان امر الوهی که سرور دانا از طریق آن‌ها در جهان عمل می‌کند.

اندیشهٔ نیک، گفتار نیک، کردار نیک

آنچه آموزهٔ زرتشت را چنین برجسته می‌کند، جایگاهی است که به انسان می‌دهد. او می‌آموخت که هر کس در انتخاب نیکی و بدی آزاد است و سرنوشت روان و نتیجهٔ نبرد کیهانی به این انتخاب بستگی دارد. سراسر زندگی اخلاقی در قاعده‌ای سه‌گانه گرد آمده که هنوز شعار راهنمای زرتشتیان است: اندیشهٔ نیک، گفتار نیک، کردار نیک. اندیشیدن، سخن گفتن و عمل کردن بر پایهٔ راستی، جنگیدن در جبههٔ اهورامزداست.

پاکی در این نبرد نقشی محوری دارد و از این رو آیین، عناصر، به‌ویژه آتش و آب، را عمیقاً ارج می‌نهد. آتش که پیوسته در آتشکده‌ها روشن نگه داشته می‌شود، به عنوان نماد و واسطهٔ راستی و حضور الهی گرامی است؛ به همین دلیل گاه زرتشتیان را به‌اشتباه آتش‌پرست می‌خوانند. آنان شعله را نمی‌پرستند، بلکه آن را نشانهٔ اهورامزدا می‌دانند و حرمت می‌نهند. این سنت همچنین چشم به حسابرسی نهایی، داوری روان‌ها و نوسازی جهان دارد که در آن سرانجام نیکی پیروز می‌شود؛ اندیشه‌هایی که به باور بسیاری در شکل‌گیری آیین‌های بعدی خاورمیانه نقش داشته‌اند.

گاهان و اوستا

آموزه‌های زرتشت در اوستا، کتاب دینی زرتشتیان، حفظ شده‌اند و باور بر آن است که کهن‌ترین و مقدس‌ترین بخش آن، گاهان، سرودهای خود پیامبر است که به زبانی کهن و زیبا سروده شده‌اند. زرتشت در تبلیغ خود اهورامزدا را برتر از همه قرار داد، اما در سنت متأخر، خدایان باستانی بازگشتند و این بار در مقام ایزدان، موجودات الوهیِ خدمتگزار سرور دانا، گرامی داشته شدند؛ از جمله مهر، سرور پیمان و خورشید، و آناهیتا، بانوی بزرگ آب‌ها.

از این آغازها یکی از ادیان بزرگ جهان پدید آمد. دین زرتشتی به آیین رسمی سه امپراتوری نیرومند ایران، هخامنشی، اشکانی و ساسانی، بدل شد و بیش از هزار سال تا فتح اعراب مسلمان در سدهٔ هفتم دوام آورد و پس از آن به‌آرامی افول کرد. امروز پیروان آن تنها چندصد هزار تن‌اند که بیشترشان در ایران و میان پارسیان هند زندگی می‌کنند؛ پاسداران آیینی که از تقریباً هر آیین دیگری که هنوز به آن عمل می‌شود کهن‌تر است.

زرتشت، کردها و آتش مقدس

پیش از آمدن اسلام، مردمان ایرانی‌تبار زاگرس، از جمله نیاکان کردها، پیرو آیین‌های کهن ایران باستان بودند؛ دین زرتشتی و آیین‌های دیگر، مانند آیین ملک طاووس که ایزدیان آن را حفظ کرده‌اند. بخش بزرگی از این میراث در فرهنگ کردی باقی مانده است: در آتش‌های نوروز، در حرمت روشنایی و خورشید و در ارزش ژرفی که برای راستی و رفتار نیک و درست قائل‌اند.

در سال‌های اخیر این پیوند کهن جانی تازه گرفته است. پس از خشونت گروه موسوم به دولت اسلامی و سرخوردگی دیرپا از اسلام سیاسی، شمار چشمگیری از کردها، به‌ویژه جوانان، به دین زرتشتی روی آورده‌اند که آن را زەردەشت یا زەردەشتی می‌نامند؛ به عنوان آیین نیاکانشان و پرچمی برای هویت کردی. حکومت اقلیم کردستان در 2015 این دین را رسماً به رسمیت شناخت، آتشکده‌ها و مراکز تازه‌ای در شهرهایی چون سلیمانیه و دهوک گشوده شدند و آیین‌هایی که سده‌ها دیده نشده بودند دوباره احیا شدند.

آمار نامطمئن و به‌شدت محل اختلاف است؛ گزارش‌های محلی از چند هزار تا چندین برابر آن سخن می‌گویند و نوکیشان همچنان با انگ اجتماعی و تبعیض روبه‌رویند و اغلب در ثبت رسمی دولت مرکزی مسلمان باقی می‌مانند. اما در مقام جنبشی برای نوزایی فرهنگی و معنوی، بازگشت کردها به زرتشت واقعی و چشمگیر است؛ مردمی که از فراز بیش از هزار سال به گذشته دست می‌برند تا آیینی را بازپس گیرند که آن را از آنِ خود احساس می‌کنند.

نمادپردازی

زرتشت در تاریخ یکی از نخستین کسانی است که آموزش داد جهان در بنیاد خود نظمی اخلاقی است: خدای نیک یگانه‌ای وجود دارد، نیکی و بدی حقیقتاً در برابر هم‌اند و هر انسان باید جبهه‌ای را برگزیند. او وجدان و ارادهٔ آزاد را جایگزین تقدیر و خشنود کردن خدایان بسیار کرد و انتخاب‌های روزمره در اندیشه و گفتار و کردار را به جوهر خود نبرد کیهانی بدل ساخت.

برای کردها و جهان گسترده‌تر ایرانی‌تبار، زرتشت همچنین نماد میراثی کهن و باوقار است. او نمایندهٔ خردی بومی و کهن‌تر از امپراتوری‌ها و فتوحات است؛ سنتی از روشنایی در برابر تاریکی و راستی در برابر دروغ که با ژرف‌ترین جریان‌های فرهنگ کردی سخن می‌گوید. چه در مقام پیامبری تاریخی و چه به عنوان نشان هویت، همچنان چهره‌ای با نیروی ماندگار است.

بحث‌ها و برداشت‌های نادرست

زرتشت چه زمانی و کجا می‌زیست؟ هیچ‌کس به‌قطع نمی‌داند. سنت متأخر او را در حدود سدهٔ ششم پیش از میلاد جای می‌داد، اما زبان کهن سرودهای خود او باعث شده بیشتر پژوهشگران زمانش را بسیار زودتر و در هزارهٔ دوم پیش از میلاد بدانند. زادگاه او نیز به همان اندازه نامعلوم است؛ بسیاری آن را در شرق جهان ایرانی‌تبار می‌دانند، هرچند سنت‌های دیگر به شمال غرب و نزدیک‌تر به سرزمین‌های کردنشین نظر دارند. حتی یک تن یا مکان نام‌برده در سرودهایش را نمی‌توان بر پایهٔ منبعی دیگر با اطمینان شناسایی کرد.

آیا زرتشت کرد بود؟ برخی ملی‌گرایان کرد او را فرزند بومی خود می‌دانند و تبار کردها را به مادهای باستان می‌رسانند و حتی زمان زندگی او را هزاران سال عقب‌تر می‌برند. صداقت در اینجا احتیاط می‌طلبد: کردها به‌راستی مردمی ایرانی‌تبار و سهیم در میراث باستانی ایران‌اند و زرتشت به آن جهان گسترده‌تر تعلق دارد، اما مدرک محکمی وجود ندارد که او مشخصاً کرد یا زادهٔ کردستان بوده باشد و افراطی‌ترین ادعاها پشتوانهٔ پژوهشی ندارند. بهتر است او را پیامبری از گذشتهٔ مشترک ایرانی‌تبار بدانیم که کردها در آن سهمی واقعی دارند.

آیا دین زرتشتی یکتاپرست است یا دوگانه‌باور؟ به یک معنا هر دو، و از همین رو پژوهشگران دیرزمانی درباره‌اش بحث کرده‌اند. زرتشت خدای یگانهٔ برتر، اهورامزدا، سرچشمهٔ همهٔ نیکی‌ها، را اعلام کرد و این کانون یکتاپرستی آن است؛ اما در برابر نیکی نیز روح ویرانگر نیرومندی قرار داد که دوگانگی مشهور این دین از آن ناشی می‌شود. دیدگاه معمول این است که دین زرتشتی یکتاپرستی همراه با دوگانه‌باوری اخلاقی نیرومند است: یک خدای نیک و نیرویی واقعی از شر که سرانجام محکوم به نابودی است.

مهر: ایزد باستانی پیمان که در آیین زرتشت به عنوان ایزد گرامی است
آناهیتا: ایزدبانوی بزرگ آب‌ها که او نیز در مقام ایزد گرامی داشته می‌شود
نوروز: جشن بهاری که پیوندی ژرف با میراث ایرانی‌تبار و زرتشتی دارد
ملک طاووس: فرشتهٔ طاووس ایزدیان، پیروان یکی دیگر از آیین‌های کردی پیشااسلامی
شاهنامه: حماسه‌ای که گشتاسپ شاه، حامی زرتشت، در آن حضور دارد
اهورامزدا: سرور دانا، خدای برتر در آموزهٔ زرتشت
گاهان: سرودهای خود پیامبر، کهن‌ترین بخش اوستا

پرسش‌های متداول

زرتشت که بود؟

زرتشت یا زَرَتوشتره پیامبر باستانی ایرانی‌تبار و بنیان‌گذار دین زرتشتی بود. او پرستش خدای یگانهٔ برتر، اهورامزدا، و نبرد نیکی و بدی را آموزش می‌داد و سرودهایش کهن‌ترین بخش کتاب دینی زرتشتیان را تشکیل می‌دهند.

زرتشت چه زمانی می‌زیست؟

زمان او نامعلوم است. سنت متأخر او را در حدود سدهٔ ششم پیش از میلاد قرار می‌داد، اما بیشتر پژوهشگران امروز بر پایهٔ زبان کهن سرودهایش معتقدند که بسیار زودتر، در هزارهٔ دوم پیش از میلاد، می‌زیسته است.

زرتشت چه می‌آموخت؟

اینکه خدای یگانهٔ برتری به نام اهورامزدا، سرچشمهٔ همهٔ نیکی‌ها، وجود دارد؛ نیکی و بدی درگیر نبردی بزرگ‌اند؛ هر کس باید آزادانه میان آن‌ها انتخاب کند؛ و زندگی نیک بر اندیشهٔ نیک، گفتار نیک و کردار نیک استوار است.

آیا زرتشتیان آتش‌پرست‌اند؟

خیر. زرتشتیان آتش را نماد و واسطهٔ راستی و حضور الهی می‌دانند و آن را در آتشکده‌ها روشن نگه می‌دارند، اما اهورامزدا را می‌پرستند، نه خود شعله را. آتش‌پرست خواندن آنان سوءبرداشتی دیرینه است.

آیا زرتشت کرد بود؟

مدرک محکمی وجود ندارد که او مشخصاً کرد بوده باشد و زادگاهش محل اختلاف است. اما کردها مردمی ایرانی‌تبارند و در میراث کهن ایرانی که زرتشت به آن تعلق دارد سهیم‌اند و بسیاری از کردها پیوندی ژرف با او احساس می‌کنند.

چرا برخی کردها امروز زرتشتی می‌شوند؟

به‌ویژه از 2015 و پس از خشونت گروه موسوم به دولت اسلامی، بسیاری از کردها به دین زرتشتی به عنوان آیین نیاکان خود و بخشی از هویت کردی روی آورده‌اند. حکومت اقلیم کردستان در همان سال این دین را رسماً به رسمیت شناخت.