پێشەکی
هڤەرە خشەیتە یەزەتەی خۆری درەوشاوەیە لە نەریتی زەردەشتی و ئێرانیدا: بوونەوەری خوداییی خۆرە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپە خێراکە، کە ڕووناکییەکەی ژیان و گەرمی دەبەخشێت و زەوی و ئاوەکان بەپیت و پاک دەکاتەوە و هێزەکانی تاریکی دوور ڕادەگرێت.
لە دیدی ئەهوورا مەزدا، پەروەردگاری دانا، هڤەرە خشەیتە، کە ناوەکەی واتای خۆری درەوشاوە دەگەیەنێت، بوونەوەرە خوداییەکەی چاودێریکەری خۆرە، ڕووناککەرە ئاسمانییە گەورەکە کە پەروەردگاری دانا بۆ بەخشینی ڕووناکی و گەرمی بە جیهان ئافراندوویەتی. هەڵاتنی خۆر بۆ ژیان و ڕێکخستنی جیهان پێویستە، و ڕووناکییەکەی زەوی و ئاوەکان پاک دەکاتەوە و هێزەکانی تاریکی پاشەکشە پێ دەکات؛ بۆیە لە نوێژ و نیایشە ڕۆژانەکانی نەریتەکەدا ڕێز لە خۆر دەگیرێت و ستایشی دەکرێت.
هڤەرە خشەیتە وەک بوونەوەرە خوداییەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی هی میراتە کۆنە هاوبەشە ئایینی و ئەفسانەییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و ئەوانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا هاوبەشن. ناسینی هڤەرە خشەیتە ئاشنابوونە بە ڕێزگرتنی زەردەشتی لە خۆر، ڕووناککەرە ئاسمانییە درەوشاوەکە کە ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و جیهان پاک دەکاتەوە و تاریکی دوور ڕادەگرێت؛ ناوە کۆنەکەی تا ئەمڕۆ لە وشەی خورشید، بە واتای خۆر، بەردەوامە.
ناوەڕۆک
هڤەرە خشەیتە کێیە؟
هڤەرە خشەیتە، بە واتای خۆری درەوشاوە، یەزەتە یان بوونەوەرە خوداییەکەی چاودێریکەری خۆرە لە نەریتی زەردەشتیدا، یەکێک لە بوونەوەرە خوداییە خێرخوازەکان کە ئەهوورا مەزدا بۆ پشتیوانی لە ئافرێنراوە باشەکان ئافراندوونی. بوونەوەری خوداییی ڕووناککەرە ئاسمانییە گەورەکە، خۆرە، کە لە نەریتە پیرۆزەکەدا بە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپی خێرا وەسف دەکرێت، وەک ئەوەی ئەسپە خێراکان بە ئاسماندا دەیکێشن. ڕێز لە خۆر وەک بەخشەری ڕووناکی و گەرمی دەگیرێت، کە هەڵاتنی بۆ ژیان و ڕێکخستنی جیهان پێویستە: ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و زەوی بەپیت دەکات و بەروبووم پێ دەگەیەنێت و زەوی و ئاوەکان پاک دەکاتەوە، هەروەها هێزەکانی تاریکی و دەڤەکان، دێوەکان، پاشەکشە پێ دەکات. بەپێی نەریتەکە ئەگەر خۆر هەڵنەهاتایە هێزەکانی تاریکی جیهانیان لەناو دەبرد؛ بۆیە هەڵاتنی خۆر بە خودی ژیان و ڕێکخستنی ئافرێنراوەکانەوە بەستراوەتەوە. خۆر لە ناو یەشتە پیرۆزەکاندا سروودی تایبەتی خۆی هەیە، و ڕۆژێکی مانگیش بۆ ئەو تەرخان کراوە. هڤەرە خشەیتە وەک یەزەتەی خۆری درەوشاوە پێگەیەکی گرنگ لە ناو ڕووناککەرە ئاسمانییەکان و بوونەوەرە خوداییەکانی دیدی زەردەشتیدا دەگرێت، بوونەوەری خوداییی ئەو ڕووناکییەی ژیان دەبەخشێت و جیهان پاک دەکاتەوە.
واتای ناوەکە
ناوی هڤەرە خشەیتە لە دوو بەش پێک هاتووە: هڤەر، بە واتای خۆر، و خشەیتە، بە واتای درەوشاوە یان گەشاوە یان شکۆدار. ناوەکە پێکەوە واتای خۆری درەوشاوە، خۆری گەشاوە یان شکۆدار دەگەیەنێت، ناوێکی گونجاو بۆ بوونەوەرە خوداییەکەی ڕووناککەرە ئاسمانییە گەورەکە.
ئەم واتایە لە ناوەندی کەسایەتیی بوونەوەرە خوداییەکەدایە، چونکە هڤەرە خشەیتە خۆری درەوشاوەیە، ڕووناککەرە ئاسمانییە گەشاوە و شکۆدارەکە کە ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و جیهان پاک دەکاتەوە. بەشی هڤەر، خۆر، وشەیەکی کۆنە کە لە زمانە کۆنە پەیوەندیدارەکانی دیکەدا بە وشەکانی خۆرەوە پەیوەستە؛ ئەمە کۆنیی قووڵی ڕێزگرتن لە خۆر لای باوباپیرەکانی گەلە هیند و ئێرانییەکان دەنوێنێت. ناوەکە بۆ کورد و جیهانی ئێرانیی بەرفراوانتر بایەخێکی تایبەتی هەیە، چونکە بە درێژایی سەدەکان هڤەرە خشەیتە لە فارسیی دواتردا کورت کرایەوە بۆ شێوەی خوارشێد و دواتر خورشید، کە تا ئەمڕۆ لە فارسیدا وشەی ئاسایی خۆر و لە سەرتاسەری جیهانی ئێرانیدا ناوێکی ناسراوە، دەنگدانەوەیەکی زیندووی بوونەوەرە خوداییە کۆنەکەی خۆری درەوشاوە. کەواتە واتای ناوەکە کەسایەتییە بنەڕەتییەکەی بوونەوەرە خوداییەکە ئاشکرا دەکات، خۆری درەوشاوە و شکۆدار، ڕووناککەرە ئاسمانییە گەشاوەکە کە ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و جیهان پاک دەکاتەوە. تێگەیشتن لە واتای ناوەکە و دەنگدانەوە زیندووەکەی لە وشەی خورشیددا، تێگەیشتنە لە ڕێزگرتنی بەردەوامی نەریتی ئێرانی لە خۆری درەوشاوە.
خاڵە سەرەکییەکان
هڤەرە خشەیتە یەزەتەی زەردەشتیی خۆری درەوشاوەیە.
ناوەکە واتای خۆری درەوشاوە یان گەشاوە یان شکۆدار دەگەیەنێت.
خۆر بە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپی خێرا وەسف دەکرێت.
ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و زەوی و ئاوەکان بەپیت و پاک دەکاتەوە.
خۆر هێزەکانی تاریکی و دێوەکان پاشەکشە پێ دەکات.
ناوەکە وەک خوارشێد و خورشید، وشەی خۆر، بەردەوامە.
زانیارییە خێراکان
ناو: هڤەرە خشەیتە (خۆری درەوشاوە)؛ دواتر خوارشێد، خورشید
واتا: خۆری درەوشاوە یان گەشاوە یان شکۆدار
ڕۆڵ: یەزەتەی چاودێریکەری خۆر
وەسف دەکرێت بە: نەمر، درەوشاوە، خاوەن ئەسپی خێرا
ڕووناکییەکەی دەبەخشێت: ژیان و گەرمی و بەپیتی و پاککردنەوە
پاک دەکاتەوە: زەوی و ئاوەکان
پاشەکشە پێ دەکات: هێزەکانی تاریکی و دەڤەکان (دێوەکان)
سروودی پیرۆز: یەشتی خوارشێد (خۆر)؛ نیایشە ڕۆژانەکەی خۆر
لە ڕۆژژمێردا: ڕۆژی 11ی مانگ بۆ خۆر تەرخان کراوە
میرات: نەریتێکی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی ئێرانی
خۆری خاوەن ئەسپی خێرا
ڕێز لە هڤەرە خشەیتە وەک خۆرە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپە خێراکە دەگیرێت، ڕووناککەرە ئاسمانییە درەوشاوەکە کە بە ئاسماندا دەکێشرێت، وێنەیەکی زیندوو و جوانی ڕێزگرتنی کۆن لە خۆر.
لە نەریتە پیرۆزەکەدا خۆر بە نازناوی جوان وەک خۆرە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپە خێراکە وەسف دەکرێت، ڕووناککەرە درەوشاوەکە کە بە ئاسماندا تێدەپەڕێت وەک ئەوەی ئەسپە خێراکان دەیکێشن، هەمیشە لە جووڵەدایە و هەمیشە دەدرەوشێتەوە. ئەم وێنەیەی خۆری خاوەن ئەسپی خێرا، ڕووناککەرە درەوشاوەکە کە بە ئاسماندا دەجووڵێت، وێنەیەکی کۆن و زیندووە کە شکۆ و جوانیی خۆر و ڕێڕەوە ماندوونەناسەکەی بە ئاسماندا دەردەبڕێت. خۆر نەمرە و هەمیشە دەدرەوشێتەوە، ڕووناککەرە ئاسمانییە بەردەوامەکە کە ڕووناکییەکەی هەموو ڕۆژێک نوێ دەبێتەوە، شکۆی درەوشاوەی ئاسمان. ئەم وێنە زیندووەی خۆرە خاوەن ئەسپە خێرا و نەمر و درەوشاوەکە ڕێزگرتنی قووڵی نەریتە کۆنە ئێرانییەکە لە ڕووناککەرە ئاسمانییە گەورەکە دەنوێنێت، خۆری درەوشاوە کە وەک بوونەوەرێکی خودایی ڕێزی لێ دەگیرێت و بۆ ڕووناکی و جوانییەکەی ستایشی دەکرێت. وێنەی خۆری خاوەن ئەسپی خێرا یەکێکە لە جوانترین و یادماوترین وێنەکانی نەریتەکە، ڕووناککەرە درەوشاوەکە کە بە ئاسماندا تێدەپەڕێت، شکۆی نەمر و هەمیشە درەوشاوەی ئاسمان. ڕێز لە هڤەرە خشەیتە وەک خۆرە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپە خێراکە دەگیرێت و ستایشی دەکرێت، ڕووناککەرە ئاسمانییە درەوشاوەکە کە ڕێڕەوە ماندوونەناسەکەی ڕووناکی بۆ جیهان دەهێنێت.
ڕووناکی و ژیان و پاککردنەوە
بەخشینی گەورەی هڤەرە خشەیتە ڕووناکیی خۆرە، کە ژیان و گەرمی دەبەخشێت و زەوی بەپیت دەکات و بەروبووم پێ دەگەیەنێت و زەوی و ئاوەکان پاک دەکاتەوە، ژیانی هەموو جیهان بەردەوام دەکات و پاکی دەکاتەوە.
لە دیدی زەردەشتیدا ڕووناکی و گەرمیی خۆر لە بەخشینە گەورەکانی ئافرێنراوە باشەکانن، چونکە خۆر ژیان و گەرمی بە هەموو زیندووەکان دەبەخشێت و زەوی بەپیت دەکات تا ڕووەک بڕوێت و بەروبووم پێ بگات، هەروەها ژیانی جیهان بەردەوام دەکات. خۆر پاکیش دەکاتەوە: ڕووناکییەکەی زەوی و ئاوەکان، جۆگە ڕەوانەکان و زەریا بەرفراوانەکان، پاک دەکاتەوە و پیسی و گەندەڵبوون دەردەکات؛ بەمەش خۆر پاککەرەوەیەکی گەورەی ئافرێنراوە باشەکانە. لە نەریتەکەدا کاتێک خۆر هەڵدێت و گەرمییەکەی بڵاو دەبێتەوە، هێزە ئاسمانییەکان ڕووناکی و شکۆی کۆ دەکەنەوە و بەسەر زەویدا دەیڕێژن، جیهان بەپیت و پاک دەکەنەوە. ئەم هێزە پاککەرەوە و ژیانبەخشەی خۆر هڤەرە خشەیتە بە ڕێزگرتنی بەرفراوانتری زەردەشتی لە ڕووناکی و ئاگر وەک پاک و ژیانبەخش دەبەستێتەوە، هاوشێوەی ڕێزگرتن لە ئاتەر، ئاگرە پیرۆزەکە؛ خۆر و ئاگر هەردووکیان بەرجەستەبوونی درەوشاوە و پاککەرەوەی ڕووناکین. ڕووناکیی خۆر، کە ژیان دەبەخشێت و جیهان پاک دەکاتەوە، بەخشینی گەورەی هڤەرە خشەیتەیە، ڕووناککەرە درەوشاوەکە کە ڕووناکییەکەی ژیانی ئافرێنراوە باشەکان بەردەوام دەکات و پاکیان دەکاتەوە. زۆرترین ڕێز و ستایش لە خۆر وەک بەخشەری ڕووناکیی ژیانبەخش و پاککەرەوە دەکرێت، بوونەوەرە خوداییە درەوشاوەکە کە ڕووناکییەکەی ژیانی جیهان بەردەوام دەکات و پاکی دەکاتەوە.
خۆر لە بەرامبەر تاریکیدا
لایەنێکی بنەڕەتیی هڤەرە خشەیتە ئەوەیە هەڵاتنی خۆر هێزەکانی تاریکی و دێوەکان پاشەکشە پێ دەکات؛ بەمەش خۆر لە خەبات دژ بە خراپەدا بە خودی ژیان و ڕێکخستنی جیهانەوە بەستراوەتەوە.
لە دیدی زەردەشتیدا جیهان گۆڕەپانی خەباتی نێوان ئافرێنراوە باشەکان و هێزەکانی تاریکی و خراپەیە، دەڤەکان یان دێوەکانی ئەهریمەن، ڕۆحە وێرانکەرەکە. خۆر بە ڕووناکییە درەوشاوەکەی هێزێکی گەورەی لایەنی چاکەیە، چونکە هەڵاتنی خۆر تاریکی و دێوەکان پاشەکشە پێ دەکات کە بە تاریکی و شەوەوە بەستراونەتەوە. بەپێی نەریتەکە ئەگەر خۆر هەڵنەهاتایە هێزەکانی تاریکی هەموو شتەکانی جیهانیان لەناو دەبرد؛ بۆیە هەڵاتنی ڕۆژانەی خۆر بۆ ژیان و ڕێکخستنی ئافرێنراوەکان پێویستە، سەرکەوتنی ڕووناکی بەسەر تاریکیدا کە هەموو ڕۆژێک نوێ دەبێتەوە. لەمەدا خۆر بە ئاشا ڤەهیشتا، ڕاستی و ڕێکخستنی باش، پەیوەستە، چونکە ڕووناکیی خۆر لە بەرامبەر پشێوی و ئاژاوەی تاریکی و خراپەدا پشتیوانی لە ڕێکخستنی باشی جیهان دەکات. کەواتە ڕۆڵی خۆر لە پاشەکشەپێکردنی تاریکی و دێوەکاندا لایەنێکی بنەڕەتیی هڤەرە خشەیتەیە، ڕووناککەرە درەوشاوەکە کە ڕووناکییەکەی بۆ ژیان و ڕێکخستنی جیهان و سەرکەوتنی ڕووناکی بەسەر تاریکیدا پێویستە. خۆر وەک هێزە درەوشاوەکەی پاشەکشەپێکەری تاریکی، کە هەموو ڕۆژێک سەرکەوتنی ڕووناکی نوێ دەکاتەوە، پێگە بنەڕەتییەکەی لە دیدی زەردەشتی بۆ خەباتی چاکە و خراپەدا دەگرێت.
خۆر لە نیایش و ڕۆژژمێردا
لە نوێژ و نیایشە ڕۆژانەکانی نەریتی زەردەشتی و لە ڕۆژژمێرە پیرۆزەکەدا ڕێز لە خۆر دەگیرێت و ستایشی دەکرێت؛ ئەمە ڕێزگرتنی قووڵ لە ڕووناککەرە ئاسمانییە درەوشاوەکە دەنوێنێت.
ڕێزگرتن لە خۆر لە ژیانی ئایینیی نەریتی زەردەشتیدا تێکەڵ بووە. خۆر لە ناو یەشتە پیرۆزەکان، سروودەکانی بوونەوەرە خوداییەکان، سروودی تایبەتی خۆی هەیە، و نیایشێکی ڕۆژانە هەیە لە ستایشی خۆردا کە بە ڕێزەوە بۆ ڕووناککەرە درەوشاوەکە دەخوێندرێتەوە؛ لێرە ناوی ئەم سروودە پیرۆزانە دەبەین و بەو ڕێزەی شایستەی وتە پیرۆزەکانی نەریتەکەیە ڕێزیان لێ دەگرین، لە جیاتی دووبارە بڵاوکردنەوەی وشەکانیان. لە ڕۆژژمێرە پیرۆزەکەدا ڕۆژێکی مانگ، یازدەهەم، بۆ خۆر تەرخان کراوە و لە ژێر پاراستنیدایە؛ بەمەش لە خولی ڕۆژەکاندا ڕێز لە خۆر دەگیرێت. ستایشی خۆر وەک ڕووناککەرە درەوشاوەکە کە ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و جیهان پاک دەکاتەوە، بەشێکە لە نیایشە ڕۆژانەکانی نەریتەکە، ڕووکردن لە ڕووناکی بە ڕێز و سوپاسەوە. ئەم ڕێزگرتنە لە خۆر لە نیایش و ڕۆژژمێردا ڕێزگرتنی قووڵی نەریتی زەردەشتی لە ڕووناککەرە ئاسمانییە درەوشاوەکە دەنوێنێت، خۆر کە لە نوێژە ڕۆژانەکان و خولە پیرۆزەکەی ڕۆژەکاندا ستایشی دەکرێت و ڕێزی لێ دەگیرێت. ڕێزگرتن لە هڤەرە خشەیتە لە نیایش و ڕۆژژمێری نەریتەکەدا دەردەبڕدرێت و دەپارێزرێت، خۆری درەوشاوە کە وەک یەکێک لە ڕووناککەر و بوونەوەرە خوداییە گەورەکانی ئافرێنراوە باشەکان ڕێزی لێ دەگیرێت.
هێما و واتا
هڤەرە خشەیتە لە هەموو شتێک زیاتر ڕێزگرتنی زەردەشتی لە خۆری درەوشاوە بەرجەستە دەکات، ڕووناککەرە ئاسمانییە گەورەکە کە ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و جیهان بەپیت و پاک دەکاتەوە و تاریکی پاشەکشە پێ دەکات. وەک بوونەوەری خوداییی خۆر، هێزی ژیانبەخش و پاککەرەوەی ڕووناکی و سەرکەوتنی بەسەر تاریکیدا دەنوێنێت.
هڤەرە خشەیتە هەروەها جوانی و شکۆی خۆر بەرجەستە دەکات، ڕووناککەرە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپە خێراکە کە بە ئاسماندا تێدەپەڕێت، هەروەها ڕێزگرتنی قووڵ و کۆنی گەلە ئێرانییەکان لە خۆر و ڕووناکی. لەمەدا پێگەی ناوەندیی ڕووناکی لە دیدی زەردەشتیدا دەنوێنێت، ئەو درەوشانەوەیەی ژیانی ئافرێنراوە باشەکان بەردەوام دەکات و پاکیان دەکاتەوە. لە هەموو ئەمانەدا هڤەرە خشەیتە لە ڕووناککەرەکان و بوونەوەرە خوداییە گەورەکانی نەریتی ئایینیی ئێرانیدایە، ڕووناکیی ژیانبەخش و پاککەرەوەی خۆر و سەرکەوتنی ڕووناکی بەسەر تاریکیدا و ڕێزگرتنی کۆن لە ڕووناککەرە درەوشاوەکە بەرجەستە دەکات. خۆری درەوشاوەیە کە ناوە کۆنەکەی تا ئەمڕۆ لە وشەی خورشیددا بەردەوامە، لە تەنیشت ڕووناککەرە ئاسمانییەکانی دیکەی وەک ماه، مانگ، ڕێزی لێ دەگیرێت، یەکێک لە کەسایەتییە خۆشەویستەکانی ئەو میراتە ئایینییەی کورد لەگەڵ میراتگرانی دیکەی نەریتی ئێرانیدا هاوبەشن. ڕێزگرتن لە خۆری درەوشاوە یەکێکە لە کۆنترین و بەردەوامترین تایبەتمەندییەکانی دیدی ئایینیی ئێرانی.
هڤەرە خشەیتە و کورد
هڤەرە خشەیتە وەک بوونەوەرە خوداییەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی هی میراتە کۆنە هاوبەشە ئایینی و ئەفسانەییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، نەریتێک کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ فارس و ئەوانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا هاوبەشن. ڕێزگرتن لە خۆری درەوشاوە بەشێکە لە میراتە قووڵەکەی سەرتاسەری ناوچەکە.
بۆ کورد ڕێزگرتنی کۆنی ئێرانی لە خۆر بەشێکە لە پاشبنەمای قووڵی جیهانی کولتووری و ڕۆحییان، و لە نەریتە زیندووەکانی ناوچەکەدا دەنگ دەداتەوە، لە ڕووکردن لە ڕووناکی و ڕێزگرتن لە خۆردا. ناوە کۆنەکەی بوونەوەرە خوداییەکەی خۆر، هڤەرە خشەیتە، لە وشەی خورشیددا بەردەوامە، وشەی ئاسایی خۆر و ناوێکی ناسراو لە سەرتاسەری جیهانی ئێرانی و کوردیدا، دەنگدانەوەیەکی زیندووی ڕێزگرتنە کۆنەکە. ڕاستگۆیانە و دروستە هڤەرە خشەیتە وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە ئێرانی و زەردەشتییە بناسرێت، نەک وەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی؛ ڕێزگرتن لە خۆر هی میراتە کۆنە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە، و بەڕاستی ڕێزگرتن لە خۆر لە نەریتە ئایینییەکانی ناوچەکەدا بە بەرفراوانی هەیە، لەوانە بە شێوەی تایبەتی خۆی لە ناو بوونەوەرە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزیدیدا. کورد وەک گەلێکی ئێرانی کە لەم جیهانەدا ڕەگی کۆنی هەیە، لە تەنیشت میراتگرانی دیکەی نەریتی ئێرانی بەشدارن لەم میراتە، کە بوونەوەرە خوداییەکەی خۆری درەوشاوە بەشێکیەتی. لە خستنەڕووی هڤەرە خشەیتەدا کەواتە کەسایەتییەک لە میراتە کۆنە هاوبەشە ئێرانییەکە دەخەینە ڕوو کە کورد میراتگری ئەو میراتەن، خۆری درەوشاوە کە ڕووناکییەکەی ژیان دەبەخشێت و جیهان پاک دەکاتەوە و ناوە کۆنەکەی تا ئەمڕۆ لە وشەی خورشیددا بەردەوامە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا هڤەرە خشەیتە خودایەکی جیاوازی خۆرە کە لە جیاتی خودای تاک دەپەرسترێت؟ نەخێر؛ لە تێگەیشتنی زەردەشتیدا هڤەرە خشەیتە یەزەتەیە، یەکێک لە بوونەوەرە خوداییە خێرخوازەکان کە خودای تاک، ئەهوورا مەزدا، بۆ پشتیوانی لە ئافرێنراوە باشەکان ئافراندوونی. ڕێز لە خۆر وەک ڕووناککەرێکی گەورە و کارێکی شکۆداری پەروەردگاری دانا دەگیرێت و ستایشی دەکرێت، ڕووناکییە درەوشاوەکە کە ژیانی جیهان بەردەوام دەکات و پاکی دەکاتەوە؛ بەڵام لە ناو ئایینێکدا ڕێزی لێ دەگیرێت کە لە دەوری خودای تاک کۆ دەبێتەوە، نەک لە جیاتی ئەو وەک خودایەکی سەربەخۆ بپەرسترێت. ئەم تێگەیشتنە سروشتە بنەڕەتییە یەکتاپەرستەکەی ئایینەکە دەپارێزێت، کە خۆر و ڕووناککەرەکانی دیکە وەک کارە باشەکانی خودای تاک و ئامرازەکانی بەرجەستەبوونی ڕووناکی و ڕێکخستنی ئەو ڕێزیان لێ دەگیرێت.
ئایا هڤەرە خشەیتە هەمان میترایە؟ نەخێر، هەرچەندە پەیوەندییان پێکەوە هەیە و هەندێک جار بەیەکەوە دەبەسترێنەوە. میترا بوونەوەرە خوداییە گەورەکەی پەیمان و ڕاستی و دادپەروەرییە، کە بە ڕووناکییەوە پەیوەستە و لە نەریتی دواتردا زیاتر و زیاتر بە خۆرەوە پەیوەست دەکرێت؛ بەمەش هەردووکیان بەیەکەوە بەسترانەوە. بەڵام هڤەرە خشەیتە بە تایبەتی بوونەوەرە خوداییەکەی خودی خۆرە، ڕووناککەرە ئاسمانییە درەوشاوەکە، لە کاتێکدا میترا پەروەردگاری پەیمان و دادپەروەرییە کە بە ڕووناکییەوە پەیوەستە. دوو بوونەوەری خوداییی جیاوازن، هەرچەندە پەیوەندییان بە تایبەتی لە نەریتی دواتردا پەیوەندیی نزیکی میترا بە ڕووناکی و خۆرەوە دەنوێنێت. کەواتە هڤەرە خشەیتە بوونەوەرە خوداییەکەی خودی خۆرە، کە لە میترا جیاوازە هەرچەندە پەیوەندیی بەوەوە هەیە.
ئایا هڤەرە خشەیتە بە تایبەتی کەسایەتیی کوردییە؟ نەخێر؛ وەک بوونەوەرە خوداییەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، بوونەوەرە خوداییەکەی خۆر هی میراتە ئایینییە کۆنە هاوبەشە ئێرانییەکەیە، نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و ئەوانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا هاوبەشن، نەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە تەنیشت دراوسێکانیان بەشدارن لەم میراتە بەرفراوان و کۆنە، کە خۆری درەوشاوە بەشێکیەتی. ڕێزگرتن لە خۆر لە سەرتاسەری نەریتەکانی ناوچەکەدا بە بەرفراوانی هەیە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهوورا مەزدا: پەروەردگاری دانا، کە خۆری درەوشاوەی ئافراند
میترا: پەروەردگاری پەیمان، کە بە ڕووناکی و خۆرەوە پەیوەستە
ماه: مانگ، ڕووناککەرە ئاسمانییە گەورەکەی دیکە
ئاتەر: ئاگرە پیرۆزەکە، ڕووناکییەکی هاوەڵی درەوشاوە و پاککەرەوە
ئاشا ڤەهیشتا: ڕاستی و ڕێکخستنی باش کە ڕووناکیی خۆر پشتیوانییان لێ دەکات
ئەهریمەن: تاریکی و دێوەکان کە خۆر پاشەکشەیان پێ دەکات
شێخ شەمس: خۆر کە لە ناو بوونەوەرە پیرۆزە ئێزیدییەکاندا ڕێزی لێ دەگیرێت
فەڕ: شکۆی درەوشاوە، هاوشێوەی شکۆی خۆر
پرسیارە باوەکان
هڤەرە خشەیتە لە زەردەشتیدا کێیە؟
هڤەرە خشەیتە، بە واتای خۆری درەوشاوە، یەزەتە یان بوونەوەرە خوداییەکەی چاودێریکەری خۆرە لە نەریتی زەردەشتیدا، یەکێک لە بوونەوەرە خوداییە خێرخوازەکان کە ئەهوورا مەزدا ئافراندوونی. بوونەوەری خوداییی ڕووناککەرە ئاسمانییە گەورەکەیە، کە بە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپی خێرا وەسف دەکرێت و ڕووناکییەکەی ژیان و گەرمی دەبەخشێت و زەوی و ئاوەکان بەپیت و پاک دەکاتەوە و هێزەکانی تاریکی پاشەکشە پێ دەکات. خۆر سروودی پیرۆزی تایبەتی خۆی هەیە و ڕۆژێکی مانگ بۆ ئەو تەرخان کراوە.
ناوی هڤەرە خشەیتە چ واتایەک دەگەیەنێت؟
ناوەکە هڤەر، بە واتای خۆر، لەگەڵ خشەیتە، بە واتای درەوشاوە یان گەشاوە یان شکۆدار، پێکەوە دەبەستێت؛ بەمەش واتای خۆری درەوشاوە دەگەیەنێت. بەشی هڤەر کۆنە و لە زمانە کۆنە پەیوەندیدارەکانی دیکەدا بە وشەکانی خۆرەوە پەیوەستە. بە درێژایی سەدەکان هڤەرە خشەیتە لە فارسیی دواتردا کورت کرایەوە بۆ خوارشێد و دواتر خورشید، کە تا ئەمڕۆ وشەی ئاسایی خۆر و ناوێکی ناسراو لە سەرتاسەری جیهانی ئێرانی و کوردیدایە.
بۆچی بە خۆر دەوترێت خاوەن ئەسپی خێرا؟
لە نەریتە پیرۆزەکەدا خۆر بە نازناوی جوان وەک خۆرە نەمر و درەوشاوە و خاوەن ئەسپە خێراکە وەسف دەکرێت، ڕووناککەرە درەوشاوەکە کە بە ئاسماندا تێدەپەڕێت وەک ئەوەی ئەسپە خێراکان دەیکێشن، هەمیشە لە جووڵەدایە و هەمیشە دەدرەوشێتەوە. ئەم وێنە زیندوو و کۆنە شکۆ و جوانیی خۆر و ڕێڕەوە ماندوونەناسەکەی بە ئاسماندا دەردەبڕێت، شکۆی نەمر و هەمیشە درەوشاوەی ئاسمان، کە هەموو ڕۆژێک بە ڕووناکییەکەی نوێ دەبێتەوە.
بۆچی هەڵاتنی خۆر ئەوەندە گرنگە؟
لە دیدی زەردەشتیدا جیهان گۆڕەپانی خەباتی نێوان ئافرێنراوە باشەکان و هێزەکانی تاریکییە. خۆر بە ڕووناکییە درەوشاوەکەی تاریکی و دێوەکان پاشەکشە پێ دەکات، کە بە شەوەوە بەستراونەتەوە. بەپێی نەریتەکە ئەگەر خۆر هەڵنەهاتایە هێزەکانی تاریکی هەموو شتێکیان لەناو دەبرد؛ بۆیە هەڵاتنی ڕۆژانەی خۆر بۆ ژیان و ڕێکخستنی ئافرێنراوەکان پێویستە، سەرکەوتنی ڕووناکی بەسەر تاریکیدا کە هەموو ڕۆژێک نوێ دەبێتەوە و پشتیوانی لە ڕێکخستنی باشی جیهان دەکات.
ئایا هڤەرە خشەیتە هەمان میترایە؟
نەخێر، هەرچەندە پەیوەندییان پێکەوە هەیە و هەندێک جار بەیەکەوە دەبەسترێنەوە. میترا بوونەوەرە خوداییە گەورەکەی پەیمان و ڕاستی و دادپەروەرییە، کە بە ڕووناکییەوە پەیوەستە و لە نەریتی دواتردا زیاتر و زیاتر بە خۆرەوە پەیوەست دەکرێت. هڤەرە خشەیتە بە تایبەتی بوونەوەرە خوداییەکەی خودی خۆرە، ڕووناککەرە ئاسمانییە درەوشاوەکە. دوو بوونەوەری خوداییی جیاوازن، هەرچەندە پەیوەندییان بە تایبەتی لە نەریتی دواتردا پەیوەندیی نزیکی میترا بە ڕووناکی و خۆرەوە دەنوێنێت.
ئایا هڤەرە خشەیتە کەسایەتییەکی کوردییە؟
هڤەرە خشەیتە هی میراتە کۆنە هاوبەشە ئایینییە زەردەشتی و ئێرانییەکەیە، نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و ئەوانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا هاوبەشن، نەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی. کورد وەک گەلێکی ئێرانی کە لەم جیهانەدا ڕەگی کۆنی هەیە بەشدارن لەم میراتە، کە خۆری درەوشاوە بەشێکیەتی. ناوە کۆنەکەی لە وشەی خورشیددا بەردەوامە، و ڕێزگرتن لە خۆر لە سەرتاسەری نەریتەکانی ناوچەکەدا بە بەرفراوانی هەیە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
یەشتی خوارشێد (خۆر) ـ Wikipedia
فریشتە و یەزەتە زەردەشتییەکان ـ avesta.org
خورشید (ناوەکە و خۆر) ـ Wikipedia
Kurdish-History.com: ماه، مانگ