Giriş
Irak Kürdistanı, 1988 Enfal soykırımı ile 2017 bağımsızlık referandumu arasında, harap olmuş ve devletsiz bir bölgeden kendi parlamentosu, ordusu ve dış ilişkileri olan işleyen bir özerk bölgeye dönüşmesini sağlayan otuz yıllık bir çalkantı dönemi yaşadı. Bu yazı, dönüşümün belirleyici olaylarını ele alır: Güvenli bölgeyi yaratan 1991 ayaklanması (Raperîn), onu neredeyse yok eden Kürt iç savaşı, onu güvenceye alan 2003 Irak Savaşı ve sınırlarını sınayan 2017 referandum krizi.
İçindekiler
1991 Kürt Ayaklanması: Raperîn
Huzur Harekâtı ve Kürt Özerkliğinin Doğuşu
2003 Irak Savaşı ve Peşmergenin Kuzey Cephesi
2017 Bağımsızlık Referandumu ve Kerkük Krizi
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
1991 Kürt Ayaklanması: Raperîn
Mart 1991’de, Irak’ın Körfez Savaşı’ndaki yenilgisinin hemen ardından Kuzey Irak’taki Kürtler, Kürtçede “ayaklanma” anlamına gelen Raperîn adıyla bilinen kitlesel bir isyan başlattı. Günler içinde peşmerge savaşçıları ve hükümetin topladığı Kürt milislerden (caş) saf değiştirenler, Kürdistan’ın bütün büyük şehirlerini ele geçirmişti: Süleymaniye, Erbil, Duhok, Kerkük ve Zaho. Ayaklanmayı, Mesud Barzani’nin KDP’si ile Celal Talabani’nin KYB’sinden oluşan koalisyon Kürdistan Cephesi koordine ediyordu.
Ancak Saddam Hüseyin rejimi, Cumhuriyet Muhafızları sağlam kalmış biçimde Körfez Savaşı’ndan çıktı. Mart sonunda Irak tankları ve saldırı helikopterleri karşı taarruza geçti. Hiç gelmeyen Amerikan askerî desteğini bekleyen Kürt güçleri yenilgiye uğradı. Rejimin acımasız karşılığı insani bir felakete yol açtı: Yaklaşık 1,5 milyon Kürt Türkiye ve İran sınırlarına kaçtı; dondurucu dağ geçitlerinde soğuğa maruz kalma, yetersiz beslenme ve hastalık yüzünden günlük ölü sayısı 1.000’i aştı.
Huzur Harekâtı ve Kürt Özerkliğinin Doğuşu
Mülteci krizinin boyutu uluslararası müdahaleyi zorunlu kıldı. ABD, 6 Nisan 1991’de, o tarihte türünün en büyük insani operasyonu olan Huzur Harekâtı’nı başlattı. NATO müttefikleri insani yardım malzemeleri ulaştırdı ve Irak hava kuvvetlerinin Kürt halkına saldırmasını engellemek için 36. paralelin kuzeyinde uçuşa yasak bölge kurdu. Neredeyse bütün mülteciler evlerine dönebildi.
Güvenli bölge, Irak içinde fiilen özerk bir Kürt bölgesi yarattı. 1992’de bir Kürt parlamentosu için ilk demokratik seçimler yapıldı. Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY), kendi güvenlik güçlerini, eğitim sistemini ve ekonomik politikalarını geliştirdi. Modern tarihte ilk kez Kürtler, resmen Irak’ın parçası olmaya devam etse de kendi topraklarında kendilerini yönetiyordu.
Kürt İç Savaşı (1994–1997)
Kürt birliği hayali neredeyse hemen çöktü. Aşiretsel, coğrafi ve siyasi farklılıklardan beslenen KDP ile KYB arasındaki köklü rekabet, 1994’te açık iç savaşa dönüştü. Çatışmada 3.000 ile 5.000 arasında insan öldü ve Kürt güvenli bölgesi iki ayrı yönetime bölündü: KDP Erbil ile Duhok’u, KYB ise Süleymaniye’yi yönetiyordu.
En ağır nokta, KDP’nin Erbil’i KYB’den almasına yardım etmesi için Saddam Hüseyin’in ordusunu güvenli bölgeye davet ettiği Ağustos 1996’da yaşandı. Irak güçleri korunan bölgeye girdi, CIA’nın Kürdistan’daki istihbarat ağını yok etti ve KDP’nin şehri almasını sağladı. Bir Kürt grubunun başka bir Kürt grubuyla savaşmak için Kürtlere karşı soykırım gerçekleştirmiş rejimi çağırması, Kürtlerin güvenilirliğine yıkıcı bir darbe vurdu.
ABD’nin arabuluculuğuyla yapılan 1998 Washington Anlaşması, iç savaşı resmen sona erdirdi ve güç paylaşımı düzeni kurdu; ancak iki yönetimli sistem sürdü. İç savaş modern Kürt tarihinin en acı bölümlerinden biri olmaya devam eder. Orta Çağ emirliklerinden beri Kürt siyasetini sıkıntıya sokan Kürtler arası bölünmenin aynı örüntüsünü ortaya koymuştur.
2003 Irak Savaşı ve Peşmergenin Kuzey Cephesi
2003’te Irak’ın işgali, Kürtlerin durumunu dönüştürdü. Mart 2003’te hem KDP hem de KYB peşmerge güçleri kuzey cephesinde ABD Özel Kuvvetleri’yle birlikte savaştı. Viking Çekici Harekâtı, ortak peşmerge-ABD saldırısıyla Halepçe yakınındaki İslamcı Ensar el-İslam bölgesini yok etti. Ardından peşmerge güçleri, Irak ordusunun tümenleri çökerken Kerkük ve Musul’a ilerleyerek iki şehri de ele geçirdi.
Saddam Hüseyin’in düşmesi, onlarca yıl Kürt yaşamını belirleyen varoluşsal tehdidi sona erdirdi. 2005 tarihli yeni Irak anayasası, Kürdistan Bölgesi’ni kendi hükümeti, parlamentosu ve ordusu olan federal bir yapı olarak tanıdı. Celal Talabani Irak cumhurbaşkanı oldu; bu makamı üstlenen ilk Kürttü. Kürt özerk bölgesi hızlı ekonomik büyüme, uluslararası yatırım ve siyasi istikrar dönemine girdi.
2017 Bağımsızlık Referandumu ve Kerkük Krizi
25 Eylül 2017’de Kürdistan Bölgesi, oyların %92’den fazlasının bağımsızlık lehine çıktığı bir bağımsızlık referandumu düzenledi. Irak merkezi hükümeti, ABD, Türkiye ve İran referanduma karşı çıktı. Oylama, bağımsızlık müzakerelerine yol açmak yerine Irak’ın askerî taarruzunu tetikledi.
Ekim 2017’de Irak güçleri ve İran destekli Şii milisler (Haşdi Şabi), Kerkük’e ve diğer ihtilaflı bölgelere ilerledi. KYB’ye bağlı peşmerge Kerkük’ten savaşmadan çekildi; bu karar hâlâ derin tartışmalara yol açar. Irak güçleri kısa aralıklarla Kerkük, Sincar, Mahmur, Hanekin ve Tuzhurmatu’yu geri aldı. KBY topraklarının yaklaşık %40’ını kaybetti; bunlar, petrol zengini Kerkük ili dâhil, 2014’ten beri elinde tuttuğu alanlardı.
Mirası
1991’den 2017’ye uzanan dönem, modern Irak Kürt tarihinin en belirleyici çağıdır. Raperîn Kürt özerkliğini yarattı. İç savaş onu neredeyse yok etti. 2003 savaşı onu anayasal güvenceye kavuşturdu. 2017 referandumu, özerkliğin bağımsızlığa dönüşüp dönüşemeyeceğini sınadı ve Kürt devletine yönelik uluslararası ve bölgesel muhalefetin, bunu gerçekleştirecek Kürt askerî veya diplomatik kapasitesinden hâlâ daha güçlü olduğunu gösterdi.
2017’deki gerilemeye rağmen Irak Kürdistan Bölgesi, tarihteki en gelişmiş Kürt öz yönetim deneyimi olmaya devam eder. Soykırımı, iç savaşı, uluslararası ihaneti ve toprak kaybını atlattı. Irak’ta Kürt bağımsızlığı sorunu çözülememiştir; ancak bu on yıllar boyunca inşa edilen Kürt yönetim altyapısı, askerî kapasitesi ve ulusal bilinci ortadan kalkmayacaktır.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
Mart 1991 — Kürt ayaklanması (Raperîn); peşmerge büyük şehirleri ele geçirir; Irak’ın karşı taarruzu kitlesel mülteci krizini tetikler
Nisan 1991 — Huzur Harekâtı Kuzey Irak’ta güvenli bölge ve uçuşa yasak bölge kurar
1992 — İlk demokratik Kürt parlamento seçimleri
1994–1997 — KDP ile KYB arasında Kürt iç savaşı; 3.000–5.000 kişi öldürülür
Ağustos 1996 — KDP, Erbil’i KYB’den almak için Irak ordusunu güvenli bölgeye davet eder
1998 — Washington Anlaşması KDP-KYB iç savaşını sona erdirir
Mart 2003 — Peşmerge ABD Özel Kuvvetleri’yle birlikte savaşır; Viking Çekici Harekâtı; Kerkük ile Musul’un ele geçirilmesi
2005 — Yeni Irak anayasası Kürdistan Bölgesi’ni tanır; Celal Talabani Irak cumhurbaşkanı olur
25 Eylül 2017 — Kürdistan bağımsızlık referandumu: %92 evet oyu
Ekim 2017 — Irak güçleri Kerkük’ü ve ihtilaflı bölgeleri geri alır; KBY topraklarının yaklaşık %40’ını kaybeder
Sık Sorulan Sorular
1991 Kürt ayaklanması neydi?
Raperîn, Irak’ın Körfez Savaşı’ndaki yenilgisinin ardından Mart 1991’de başlayan kitlesel bir Kürt ayaklanmasıydı. Saddam Hüseyin’in güçleri karşı taarruza geçmeden önce Kürtler Kuzey Irak’taki bütün büyük şehirleri ele geçirdi. Bunun ardından yaşanan mülteci krizi, Kürt özerkliğinin temeli hâline gelen güvenli bölgeyi kuran Huzur Harekâtı’na yol açtı.
2017 Kürdistan referandumundan sonra ne oldu?
Oyların %92’sinin bağımsızlık lehine olmasına rağmen Irak hükümeti, ABD, Türkiye ve İran referandumu reddetti. Irak güçleri ile İran destekli milisler Ekim 2017’de Kerkük’e ve diğer ihtilaflı bölgelere ilerleyip onları Kürt kontrolünden geri aldı. KBY topraklarının yaklaşık %40’ını kaybetti.
Kaynakça ve İleri Okumalar
ADST.org — Irak Kürtleri, Huzur Harekâtı ve Irak Muhalefetinin Doğuşu
MERIP — Irak Kürdistanı’nın Yıkımı, 1996
HistoryRise.com — Kuzey Irak’taki 1991 Kürt Ayaklanması, 2025
Wikipedia — Irak-Kürt Çatışması, Irak Kürt İç Savaşı, 2017 Kürdistan Bölgesi Bağımsızlık Referandumu