İran’ın Mahabad kentinde 1946’da çekilmiş, Kürdistan Cumhuriyeti’nin kısa varlık döneminde doğan bir Kürt bebeğinin fotoğrafı vardır. Bebek, tarihteki tek Kürt cumhuriyetini savunan kuvvetlerin askerî komutanı Mustafa Barzani’nin oğlu Mesud Barzani’dir. Kürt dünyasının en çok efsaneleştirilen ailesine, Kürt tarihinin simgesel anlam bakımından en yüklü yerinde ve anında doğdu. Sonrasında yaşanan her şey, bir bakıma o başlangıcın sonucuydu: o mirasın ağırlığı ve onunla ne yapılacağı sorusu. Mesud Barzani’nin çalkantılı Kürt tarihinin seksen yılı boyunca verdiği yanıt, mirası bütünüyle kabul etmek, tam bağlılıkla onu temsil etmek ve mantıksal sonucuna taşımaktı: Kürt halkının kendi devletini kurmak için yüzde doksan üç oranında oy verdiği 2017 bağımsızlık referandumu.

İçindekiler

1. Bölüm 1: Mahabad’da Doğmak — Bir Mirasın Ağırlığı

2. Bölüm 2: Dağlarda Büyümek — Direnişle Geçen Bir Çocukluk

3. Bölüm 3: Eylül Devrimi — Bir Generalin Oğlu General Olur

4. Bölüm 4: KDP’yi Devralmak — Felaket Sonrası Liderlik

5. Bölüm 5: Enfal Harekâtları — En Kötüsünden Sağ Kurtulmak

6. Bölüm 6: İç Savaş — En Karanlık Dönem

7. Bölüm 7: Küllerden Doğmak — Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni Kurmak

8. Bölüm 8: Kürdistan Bölgesi’nin Başkanı

9. Bölüm 9: Bağımsızlık Referandumu — Yüzde Doksan Üç

10. Bölüm 10: Miras — Hayalin Koruyucusu

Bölüm 1: Mahabad’da Doğmak — Bir Mirasın Ağırlığı

Mesud Barzani, 16 Ağustos 1946’da İran’ın Mahabad kentinde, Kürdistan Cumhuriyeti’nin en güçlü döneminde doğdu. Babası Mustafa, cumhuriyetin askerî kuvvetlerine komuta ediyordu; cumhuriyetin kendisi sekiz ay önce Kadı Muhammed tarafından ilan edilmişti. Mahabad, o kısa ve olağanüstü yıl boyunca modern tarihin tek Kürt devletinin başkentiydi. Mesud Barzani, yüzyılın en ünlü Kürt askerî liderinin oğlu olarak, şimdiye kadar var olmuş tek Kürt cumhuriyetinde, o cumhuriyetin çöküşünün arifesinde dünyaya geldi.

Cumhuriyet Aralık 1946’da düştüğünde ve Mustafa Barzani teslim olmak yerine savaşçılarını kuzeye, Sovyet sınırının ötesine götürdüğünde bebek Mesud’u annesi ve Irak’ta kalan ailesi yanına aldı. Mesud, uzakta bulunan efsanevi bir babanın gölgesinde büyüdü. Mustafa, on bir yıl Sovyet sürgününde kaldı. Irak devriminin gerçekleştiği 1958’de döndü. Mesud, kendini dönüştürmekte olan bir ülkede, en büyük sınavının eşiğindeki bir Kürt hareketi içinde babasıyla yeniden buluştuğunda on iki yaşındaydı.

Bölüm 2: Dağlarda Büyümek — Direnişle Geçen Bir Çocukluk

Mesud Barzani’nin siyasi oluşumu bütünüyle KDP içinde ve Kürt silahlı direniş kültürü içinde gerçekleşti. Ergenlik çağında KDP’nin gençlik örgütüne katıldı ve henüz yirmili yaşlarındayken peşmerge operasyonlarına katılıyordu. Eğitimi, bir Kürt milliyetçisi askerî komutanın eğitimiydi: dağlar, KDP’nin siyasi yapıları ve Irak devletine karşı savaşmanın doğrudan deneyimi. O, dağların adamıydı; otoritesi Kürt silahlı direnişinin doğrudan, yaşanarak taşınan geleneğinden, kuşaklar boyunca ailesinin emrinde hizmet etmiş savaşçıların kişisel sadakatinden ve dağ savaşı koşullarındaki kendi fiziksel cesaretinden kaynaklanıyordu.

Bölüm 3: Eylül Devrimi — Bir Generalin Oğlu General Olur

1961’de başlayıp 1975’e kadar süren Kürt ayaklanması olan Eylül Devrimi, Mesud Barzani’nin erken dönem yaşamının belirleyici deneyimiydi. Başından itibaren devrimde savaştı; babasının liderliğinin doğal halefi olmasını sağlayacak askerî deneyimi ve peşmerge kuvvetleri arasındaki kişisel otoriteyi kazandı. Devrim, Mart 1975 felaketiyle sona erdi; İran Şahı ile Saddam Hüseyin arasındaki Cezayir Anlaşması, Kürt hareketinin dış desteğini kesti ve bütün ayaklanma birkaç gün içinde çöktü. Mesud Barzani, bu çöküşü doğrudan yaşadı. Tam askerî çöküş deneyimi, Kürtlerin konumuna ilişkin anlayışını sonraki bütün yaşamını etkileyecek biçimde şekillendirdi.

Bölüm 4: KDP’yi Devralmak — Felaket Sonrası Liderlik

Mustafa Barzani 1 Mart 1979’da Washington DC’de sürgündeyken akciğer kanserinden öldü. Mesud Barzani KDP’nin liderliğini üstlendi; ancak devraldığı parti parçalanmıştı. Askerî gücü 1975’te yok edilmişti. Liderliği sürgündeydi. Sonraki on yıl boyunca KDP’yi sıfırdan yeniden kurdu; Kuzey Irak’ın Kürt dağlarında silahlı operasyonları yeniden başlattı, artık kendisi de Irak’la savaşta olan İran’la karmaşık ve çoğu kez ikircikli bir ilişki dâhil yeni ittifaklar kurdu ve sürekli direniş gösterebilecek askerî ve siyasi bir örgüt oluşturdu.

Bölüm 5: Enfal Harekâtları — En Kötüsünden Sağ Kurtulmak

Bu Enfal harekâtı 1986–1989 döneminde Saddam Hüseyin’in Kürt sorununu kalıcı biçimde çözme girişimiydi. Ali Hasan el-Mecid (“Kimyasal Ali”) tarafından yürütülen harekât, Kürt sivillere karşı kimyasal silahlar kullandı, Kürt köylerini sistematik biçimde yıktı, kırsal Kürt nüfusunu zorla yerinden etti ve 100.000 ile 182.000 arasında Kürt erkek, kadın ve çocuğu öldürdü. Halepçe köyüne 16 Mart 1988’de kimyasal silahlarla saldırıldı; tek bir günde 3.500 ile 5.000 arasında insan öldürüldü. Bu, tarihte sivillere yönelik en büyük kimyasal silah saldırısıydı. Enfal özellikle KDP’nin denetimindeki toprakları, Barzan bölgesini ve Duhok vilayetini hedef aldı. Mesud Barzani sağ kurtuldu ve Enfal’in kanıtlarını uluslararası kamuoyunun dikkatine sunmaya başladı.

Bölüm 6: İç Savaş — En Karanlık Dönem

1994–1998 KDP-KYB iç savaşı, Kürdistan Bölgesi’nin en karanlık dönemiydi. Mesud Barzani’nin 1996’da KDP’ye KYB karşısında yardım etmesi için Irak hükümet kuvvetlerini Kürdistan Bölgesel Yönetimi topraklarına davet etme kararı, siyasi yaşamının en tartışmalı eylemidir. Irak kuvvetleri uluslararası koruma altındaki Kürt topraklarına kısa süreliğine yeniden girdi; çekilmeden önce KDP’nin Erbil’i geri almasını sağladı. Hamle askerî açıdan işe yaradı, ancak Barzani’nin uluslararası itibarını zedeledi. 1998 Washington Anlaşması sonunda çatışmayı bitirdi.

Bölüm 7: Küllerden Doğmak — Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni Kurmak

Saddam Hüseyin’in 2003’te devrilmesinin ve Kürt özerkliğinin 2005 Irak Anayasası’nda güvence altına alınmasının ardından Kürdistan Bölgesi en müreffeh ve istikrarlı dönemine girdi. Petrol gelirleri aktı. Şehirler yeniden inşa edildi. Yabancı yatırımlar geldi. Kürdistan Bölgesel Yönetimi, kaotik bir Irak içinde istikrar ve görece refah adası oldu. Mesud Barzani, 2005’ten itibaren Kürdistan Bölgesi Başkanı olarak görev yaptı. Yönetiminin yeniden inşa, güvenlik ve kurumsal kapasite gibi gerçek başarılarının yanında gerçek başarısızlıkları da vardı: kayırmacılık siyaseti, yolsuzluk ve Nawşirvan Mustafa’yı Goran’ı kurmaya iten KDP hâkimiyetinin yerleşmesi.

Bölüm 8: Kürdistan Bölgesi’nin Başkanı

Mesud Barzani, 2005’ten 2017’ye kadar Kürdistan Bölgesi’nin başkanlığını yürüttü; bu süre, anayasanın izin verdiği bütün görev sürelerinden uzundu ve giderek daha fazla tartışılan bir olguya dönüştü. Başkanlığının devamı hakkındaki hukuki ve anayasal anlaşmazlıklar, Kürdistan Bölgesel Yönetimi parlamentosunun yetkilerini sınırlamak için harekete geçtiği ve sonunda Erbil’e girmesini engellediği 2015’te siyasi krize yol açtı. Bu kurumsal gerilimler, iki hâkim partinin bütün devlet kurumlarını denetlediği daha derin yapısal sorunu yansıtıyordu; Nawşirvan Mustafa’nın Goran hareketinin karşı çıktığı sistem tam da buydu.

Bölüm 9: Bağımsızlık Referandumu — Yüzde Doksan Üç

25 Eylül 2017’de Kürdistan Bölgesi bağımsızlık referandumu düzenledi. Seçmenlerin yüzde doksan üçü bağımsızlığı destekledi. Bu, Kürdistan Bölgesi tarihindeki en çarpıcı siyasi eylem ve Mesud Barzani’nin yaşamı boyunca çalıştığı hedefin gerçekleşmesiydi: Kürt halkının kendi devletine sahip olma isteğinin demokratik ifadesi. Sonuçları yıkıcı oldu: İran, Türkiye ve Irak hükümeti tepkilerini eşgüdüm içinde verdi. Irak kuvvetleri, Ekim 2017’de Kerkük’ü ve tartışmalı bölgeleri geri aldı. Sınırlar kapatılınca Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin ekonomisi çöktü. Mesud Barzani, Kasım 2017’de başkanlıktan istifa etti.

Bölüm 10: Miras — Hayalin Koruyucusu

Mesud Barzani’nin mirası, bütün yaşamını tek bir davaya, Kürt devletine adayan bir adamın mirasıdır. Şimdiye kadar var olmuş tek Kürt cumhuriyetinde doğdu. Çocukluğunu dağlarda geçirdi. Eylül Devrimi’nde savaştı. Enfal’den sağ kurtuldu. KDP’yi felaketle sonuçlanan 1975 çöküşünden sonra yeniden kurdu. Halkına iç savaşta ve 2003 sonrası yeniden inşada öncülük etti. Onları 2017’de devletin eşiğine getirdi ve kapının kapanmasını izledi. Taşıdığı hayal yalnızca ona ait değildir; ancak onu kuşağındaki bütün diğer şahsiyetlerden daha uzun süre ve daha tutarlı biçimde taşıdı. Ondan sonra gelen ve devletten söz eden her Kürt siyasi lider, Mustafa ve Mesud Barzani’nin açtığı alanda durmaktadır.

Temel Olayların Zaman Çizelgesi

16 Ağustos 1946 — Kürdistan Cumhuriyeti döneminde İran’ın Mahabad kentinde doğar.

1958 — Mustafa Barzani Sovyet sürgününden döner; Mesud babasıyla yeniden buluşur.

1961–1975 — Eylül Devrimi; Mesud peşmerge kuvvetlerinde savaşır.

Mart 1975 — Cezayir Anlaşması; Kürt ayaklanmasının çöküşü; sürgün.

1 Mart 1979 — Mustafa Barzani Washington’da ölür; Mesud KDP liderliğini devralır.

1986–1989 — Enfal harekâtı; Halepçe’ye kimyasal saldırı (16 Mart 1988).

1991 — Kürt ayaklanması; Kürdistan Bölgesel Yönetimi kurulur.

1994–1998 — KDP-KYB iç savaşı; Washington Anlaşması çatışmayı bitirir.

2005 — Kürdistan Bölgesi’nin ilk başkanı seçilir.

25 Eylül 2017 — Bağımsızlık referandumu: Kürt devleti için %93 oy.

Ekim 2017 — Irak kuvvetleri Kerkük’ü ve tartışmalı bölgeleri geri alır.

Kasım 2017 — Başkanlıktan istifa eder.

Kaynaklar

1. Stansfield, Gareth. Irak Kürdistanı: Siyasi Gelişim ve Ortaya Çıkan Demokrasi. Routledge, 2003.

2. Human Rights Watch. Irak’ta Soykırım: Kürtlere Karşı Enfal Harekâtı. 1993.

3. McDowall, David. Kürtlerin Modern Tarihi. I.B. Tauris, 1996.

4. Romano, David. Kürt Milliyetçi Hareketi. Cambridge University Press, 2006.

5. Jwaideh, Wadie. Kürt Ulusal Hareketi. Syracuse University Press, 2006.

6. Natali, Denise. Kürtler ve Devlet. Syracuse University Press, 2005.

7. Bruinessen, Martin van. Ağa, Şeyh ve Devlet. Zed Books, 1992.

8. Gunter, Michael M. Yükselen Kürtler. Palgrave Macmillan, 2008.

Sık Sorulan Sorular

Mesud Barzani kimdir?

Mesud Barzani (1946 doğumlu), Mustafa Barzani’nin oğlu ve Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) lideridir. 2005’ten 2017’ye kadar Irak Kürdistan Bölgesi’nin başkanı olarak görev yaptı ve 2017 bağımsızlık referandumuna öncülük etti; bu referandumda seçmenlerin %93’ü Kürt devletini destekledi. Kürdistan Bölgesi’nin 2003 sonrası döneminin hâkim siyasi şahsiyetidir.

Enfal harekâtı neydi?

Enfal harekâtı (1986–1989), Saddam Hüseyin’in kimyasal silahlar, kitlesel infazlar ve zorla yerinden etme yoluyla Kürt halkına yönelttiği soykırım saldırısıydı. 100.000 ile 182.000 arasında Kürt öldürüldü. En kötü şöhretli tek saldırı, Halepçe’ye 16 Mart 1988’de düzenlenen ve 3.500–5.000 sivili öldüren kimyasal silah saldırısıydı. Kuzey Irak’taki KDP toprakları başlıca hedefler arasındaydı.

2017 bağımsızlık referandumu neden başarısız oldu?

%93 evet oyuna rağmen referandum, İran, Türkiye ve Irak hükümetinin derhâl ve eşgüdümlü muhalefetiyle karşılaştı. Irak kuvvetleri sonuçtan birkaç hafta sonra Kerkük’ü ve tartışmalı bölgeleri geri aldı. Kürdistan Bölgesel Yönetimi, hayati petrol gelirlerini ve sınırlara erişimi kaybetti; ekonomisi çöktü. Uluslararası toplum sonucu tanımayı reddetti ve Mesud Barzani Kasım 2017’de başkanlıktan istifa etti.