Kürt halkının ilk ciddi akademik tarihinin, kariyerini Kürt varlığını inkâr eden devletlere hizmet ederek geçiren bir adam tarafından yazılmış olmasında bir ironi vardır. Muhammad Amin Zaki, Osmanlı askerî subayı, Irak hükûmet bakanı, Temsilciler Meclisi başkanı; temel varsayımı Kürtlerin ya Türk ya Arap ya da en fazla kendilerine ait anlamlı tarihleri bulunmayan pitoresk bir aşiret halkı olduğu kurumların güvenilir hizmetkârıydı. Yine de askerlik hizmetiyle bakanlık kariyeri arasındaki on yıllarda, çoğu zaman oldukça zor koşullarda ve modern bir akademisyene gülünç derecede yetersiz görünecek kaynaklarla çalışarak Kürt halkının, kuşaklar boyunca konunun kesin akademik başvuru kaynağı olarak duracak iki ciltlik tarihini üretti.

İçindekiler

1. Bölüm 1: Süleymaniye — Âlimi Yetiştiren Şehir

2. Bölüm 2: Osmanlı Subayı — Askerî Öğrencilikten Harp Akademisine

3. Bölüm 3: Araştırma Yılları — Avrupa Arşivlerinde Yirmi Yıl

4. Bölüm 4: 1919 Yangını — Hafızadan Yeniden Kurulan Bir Tarih

5. Bölüm 5: Kürt Tarihini Değiştiren Kitap

6. Bölüm 6: Siyasetçi — Savunma Bakanı, Milletvekili, Hak Savunucusu

7. Bölüm 7: Çok Dillilik, Şairlik, Ressamlık

8. Bölüm 8: Yasaklanan Muhtıra

9. Bölüm 9: Miras — Kürt Tarih Yazımının Babası

Bölüm 1: Süleymaniye — Âlimi Yetiştiren Şehir

Muhammad Amin Zaki, 1880’de Güney Kürdistan’ın büyük şehri Süleymaniye’de doğdu; şehir, on sekizinci yüzyıldaki kuruluşundan beri Kürt dünyasının kültürel ve entelektüel başkentiydi. Hem klasik İslami eğitim hem yeni tarz laik Osmanlı eğitimi aldı ve eğitimini sürdürmek için İstanbul’a gönderildi; bu, Kürt vilayetlerinden yetenekli genç erkeklere açık Osmanlı askerî ve idari seçkinlerine giriş yoluydu.

Bölüm 2: Osmanlı Subayı — Askerî Öğrencilikten Harp Akademisine

Zaki askerî kariyer izledi; Osmanlı subay kadrosunda yükselerek Birinci Dünya Savaşı döneminde yarbay rütbesine ulaştı. İstanbul’daki Osmanlı Harp Akademisine devam etti. Zaki için askerî eğitim, Osmanlı başkentinin arşivlerine, kütüphanelerine ve entelektüel ağlarına erişim sağladı. Doymak bilmez bir okur, sonunda dokuz dilde ustalaşacak çok dilli bir kişi ve merakı kendi halkı Kürtlerin, hiçbir zaman sistematik akademik biçimde yazılmamış tarihine uzanan bir adamdı.

Bölüm 3: Araştırma Yılları — Avrupa Arşivlerinde Yirmi Yıl

Yaklaşık 1900’den 1919’a kadar Zaki, dikkat çekici bir bağımsız araştırma projesi yürüttü. Osmanlı subayı olarak hizmet verirken aynı zamanda Kürt halkının akademik tarihi için kaynaklar arıyordu; Osmanlı arşivlerinde çalışıyor, Avrupalı araştırmacılarla yazışıyor, Orta Çağ İslam kroniklerini Arapça ve Farsça okuyor, sonunda dokuz dilde yaklaşık 250 kaynağa ulaşacak bir bibliyografya derliyordu. Bu araştırma, kurumsal destek, üniversite görevi ve modern akademik araştırmanın altyapısı olmadan yürütüldü.

Bölüm 4: 1919 Yangını — Hafızadan Yeniden Kurulan Bir Tarih

1919’da Zaki’nin Bağdat’taki evi tamamen yandı; bütün araştırma arşivini, notları, kopyaları, çalışma el yazmalarını ve on yılların birikmiş araştırmasını yok etti. Çoğu kişi için bu, projenin sonu olurdu. Zaki ise 1920’ler boyunca yeni Irak devletinde hükûmet kariyerini sürdürürken aynı zamanda çalışmayı hafızasından yeniden kurdu. Yeniden inşasının nerelerde belirsiz olduğunu belirterek yayımlanan eserde bu süreci dürüstçe kabul etmesi, başlı başına akademik dürüstlüğün işaretidir.

Bölüm 5: Kürt Tarihini Değiştiren Kitap — Tarîxî Kurd û Kurdistan (1931)

Tarîxî Kurd û Kurdistan, 1931’de Bağdat’ta yayımlandı. Toplam 600 sayfadan fazla iki ciltlik eser, Kürt tarihini antik çağdan modern döneme izliyordu. Kürt halkının akademik, kaynaklara dayalı tarihi ilk kez Kürt dilinde yazılmıştı. Zaki’den önce başlıca tek önceki kaynak, Sharaf Khan Bidlisi’nin derlediği on altıncı yüzyıl Farsça kroniği Şerefname’ydi. Zaki’nin eseri farklı bir şeydi: Modern tarih araştırmalarının yöntemlerini Kürt tarihinin bütün kapsamına uygulama girişimi.

Bölüm 6: Siyasetçi — Savunma Bakanı, Milletvekili, Hak Savunucusu

1923’te Osmanlı askerlik hizmetinden ayrıldıktan sonra Zaki, Irak Askerî Akademisinde ders verdi ve ardından İngiliz mandasının sivil yönetimine girdi. 1928’de Irak Savunma Bakanı olarak atandı; yeni Irak devletinde herhangi bir Kürt şahsiyetin ulaştığı en yüksek bakanlık konumu. Birden fazla dönem Süleymaniye milletvekili olarak görev yaptı ve Aralık 1944’ten Haziran 1946’ya kadar Temsilciler Meclisi Başkanı (Parlamento Başkanı) seçildi.

Bölüm 7: Çok Dillilik, Şairlik, Ressamlık

Muhammad Amin Zaki yalnızca tarihçi ve siyasetçi değildi. Kürtçe ve Arapça yazan bir şair, eserlerinde Kürt yaşamı ve tarihinden sahneler betimleyen bir ressam ve Kürtçe, Arapça, Türkçe, Farsça, Fransızca, İngilizce, Rusça, Almanca ve İtalyanca olmak üzere dokuz dildeki ustalığıyla tarihsel araştırmaları için alışılmadık genişlikte birincil ve ikincil kaynaklara erişim kazanan bir dilciydi.

Bölüm 8: Yasaklanan Muhtıra — Tutulmayan Vaatler Karşısında Hakikati Söylemek

1932’de Irak, Milletler Cemiyetine kabulüne hazırlanırken Zaki, İngiliz mandası döneminde verilen vaatleri ve bunları yerine getirmedeki sistematik başarısızlığı belgeleyerek Irak hükûmetine Kürt hakları üzerine bir muhtıra sundu. Muhtıra yasaklandı. Ancak yasaklanan belgelerin her zaman dolaştığı biçimde yine dolaşıma girdi ve dikkat çekici dürüstlük ile cesaretin belgesi olarak durur.

Bölüm 9: Miras — Kürt Tarih Yazımının Babası

Muhammad Amin Zaki, 1948’de Süleymaniye’de öldü. Mirası başlıca Tarîxî Kurd û Kurdistan’a dayanır. Arapça, İngilizce ve diğer dillere çevrilen eser, Kürt tarih yazımının temel metni olmaya devam eder; sonraki araştırmacıların üzerine inşa ettiği, tartıştığı ve genişlettiği, ancak asla görmezden gelemediği çalışma. Bugün Süleymaniye’de, Erbil’de, Londra’da ya da Washington’da yazan Kürt tarihçiler, hâlâ Muhammad Amin Zaki’nin açtığı alanda çalışmaktadır.

Muhammad Amin Zaki’nin Kronolojisi

1880 — Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Süleymaniye’de doğdu.

1902 — Osmanlı Askerî Akademisinden mezun oldu; Osmanlı Ordusuna katıldı.

1914–1918 — Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı subayı olarak hizmet verdi; yarbay rütbesine ulaştı.

1919 — Yangın, Bağdat’taki evini ve bütün araştırma arşivini yok etti; hafızasından yeniden inşaya başladı.

1923 — Osmanlı askerlik hizmetinden ayrıldı; Irak Askerî Akademisine öğretim görevlisi olarak katıldı.

1928 — Irak Krallığı Savunma Bakanı olarak atandı.

1931 — Bağdat’ta Tarîxî Kurd û Kurdistan’ı yayımladı.

1932 — Irak hükûmetine yasaklanan Kürt hakları muhtırasını sundu.

Aralık 1944 — Temsilciler Meclisi Başkanı (Parlamento Başkanı) seçildi.

Temmuz 1948 — Süleymaniye’de 68 yaşında öldü.

Kaynaklar

1. Zaki, Muhammad Amin. Tarîxî Kurd û Kurdistan. Dar al-Islami Yayınevi, Bağdat, 1931.

2. McDowall, David. Kürtlerin Modern Tarihi. I.B. Tauris, 1996.

3. Jwaideh, Wadie. Kürt Ulusal Hareketi. Syracuse University Press, 2006.

4. Bruinessen, Martin van. Ağa, Şeyh ve Devlet. Zed Books, 1992.

5. Bidlisi, Sharaf Khan. Şerefname. 1597; modern baskı, Mazda Publishers, 2005.

6. Hassanpour, Amir. Kürdistan’da Milliyetçilik ve Dil, 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.

7. Sluglett, Peter. Irak’ta Britanya: Kral ve Ülke Kurgulamak. I.B. Tauris, 2007.

8. Kreyenbroek, Philip G. ve Sperl, Stefan (ed.). Kürtler: Çağdaş Bir Bakış. Routledge, 1992.

Sık Sorulan Sorular

Muhammad Amin Zaki kimdi?

Muhammad Amin Zaki (1880–1948), Süleymaniyeli Kürt âlim, tarihçi ve devlet adamıydı. Yarbaylığa ulaşan Osmanlı askerî subayı olarak daha sonra Irak Savunma Bakanı (1928) ve Temsilciler Meclisi Başkanı (1944–1946) oldu. Kürt halkının Kürt dilindeki ilk sistematik akademik tarihini yazdığı için evrensel olarak Kürt tarih yazımının babası kabul edilir.

Tarîxî Kurd û Kurdistan nedir?

1931’de Bağdat’ta yayımlanan eser, Zaki’nin Kürt halkını antik çağdan modern döneme ele alan çığır açıcı iki ciltlik tarihidir. Dokuz dilde yaklaşık 250 kaynakla desteklenen ve Kürtçe yazılan eser, Kürt dilindeki ilk akademik temelli Kürt tarihiydi. 16. yüzyıl Şerefname’sinden sonra Kürt tarihi üzerine ikinci en önemli başvuru kaynağı kabul edilir.

Muhammad Amin Zaki neden araştırmasını hafızasından yeniden kurmak zorunda kaldı?

1919’da bir yangın Bağdat’taki evini yok etti; yaklaşık yirmi yıllık notların, kopyaların ve el yazmalarının bulunduğu bütün araştırma arşivini tüketti. Projeyi bırakmak yerine, Irak hükûmetinde hizmet verirken aynı zamanda 1920’ler boyunca çalışmayı hafızasından yeniden kurdu. Yayımlanan 1931 eseri, bunun dayattığı sınırlamaları dürüstçe kabul etti.