این واقعیت طنزی تلخ در خود دارد که نخستین تاریخِ جدی و علمیِ مردمِ کرد را مردی نوشت که دورانِ حرفه‌ایِ خود را در خدمتِ دولت‌هایی گذراند که وجودِ کردها را انکار می‌کردند. محمدامین زکی افسرِ ارتشِ عثمانی، وزیرِ حکومتِ عراق، رئیسِ مجلسِ نمایندگان و خدمتگزارِ موردِ اعتمادِ نهادهایی بود که فرضِ بنیادی‌شان این بود که کردها ترک یا عرب‌اند، یا در بهترین حالت مردمی قبیله‌ای و خوش‌منظر که تاریخِ معناداری از خود ندارند. با این حال، در دهه‌های میانِ خدمتِ نظامی و دورانِ وزارتش، اغلب در شرایطی بسیار دشوار و با منابعی که برای پژوهشگرِ دانشگاهیِ امروز به‌شکلی باورنکردنی ناکافی به نظر می‌رسد، تاریخی دوجلدی از مردمِ کرد پدید آورد که نسل‌ها مرجعِ علمیِ اصلیِ این موضوع باقی ماند.
فهرستِ مطالب
1. بخشِ 1: سلیمانیه؛ شهری که دانشور را پروراند
2. بخشِ 2: افسرِ عثمانی؛ از دانشجوی نظامی تا دانشکدهٔ ستاد
3. بخشِ 3: سال‌های پژوهش؛ بیست سال در بایگانی‌های اروپا
4. بخشِ 4: آتش‌سوزیِ 1919؛ تاریخی بازسازی‌شده از حافظه
5. بخشِ 5: کتابی که تاریخِ کردی را تغییر داد
6. بخشِ 6: سیاستمدار؛ وزیرِ دفاع، نمایندهٔ مجلس و مدافعِ حقوق
7. بخشِ 7: چندزبان‌دان، شاعر و نقاش
9. بخشِ 9: میراث؛ پدرِ تاریخ‌نگاریِ کردی
بخشِ 1: سلیمانیه؛ شهری که دانشور را پروراند
محمدامین زکی در 1880 در سلیمانیه به دنیا آمد؛ شهرِ بزرگِ جنوبِ کردستان که از زمانِ بنیان‌گذاری در سدهٔ هجدهم، پایتختِ فرهنگی و فکریِ جهانِ کردی بود. او هم آموزشِ کلاسیکِ اسلامی و هم آموزشِ نوین و سکولارِ عثمانی را دریافت کرد و برای ادامهٔ تحصیل به استانبول فرستاده شد؛ مسیری برای ورود به نخبگانِ نظامی و اداریِ عثمانی که پیشِ روی جوانانِ بااستعدادِ ایالت‌های کردی قرار داشت.
بخشِ 2: افسرِ عثمانی؛ از دانشجوی نظامی تا دانشکدهٔ ستاد
زکی مسیرِ حرفه‌ایِ نظامی را دنبال کرد و در میانِ افسرانِ عثمانی ارتقا یافت تا در زمانِ جنگِ جهانیِ اول به درجهٔ سرهنگ‌دومی رسید. او در دانشکدهٔ ستادِ عثمانی در استانبول تحصیل کرد. آموزشِ نظامی برای زکی دسترسی به بایگانی‌ها، کتابخانه‌ها و شبکه‌های فکریِ پایتختِ عثمانی را فراهم کرد. کتاب‌خوانی سیری‌ناپذیر و چندزبان‌دانی بود که سرانجام بر نه زبان تسلط یافت؛ مردی که کنجکاوی‌اش به تاریخِ مردمِ خود، کردها، نیز گسترش داشت؛ تاریخی که هرگز به‌شکلی نظام‌مند و علمی نوشته نشده بود.
بخشِ 3: سال‌های پژوهش؛ بیست سال در بایگانی‌های اروپا
زکی تقریباً از 1900 تا 1919 پروژه‌ای پژوهشی، مستقل و چشمگیر را پیش برد. هم‌زمان با خدمت به‌عنوانِ افسرِ عثمانی، منابعِ نگارشِ تاریخی علمی دربارهٔ مردمِ کرد را پی می‌گرفت: در بایگانی‌های عثمانی کار می‌کرد، با دانشورانِ اروپایی مکاتبه داشت، تاریخ‌نامه‌های اسلامیِ قرونِ میانه را به عربی و فارسی می‌خواند و کتاب‌شناسی‌ای گرد می‌آورد که سرانجام به حدودِ 250 منبع به نه زبان رسید. این پژوهش بدونِ حمایتِ نهادی، جایگاهِ دانشگاهی یا زیرساختِ پژوهشِ علمیِ نوین انجام شد.
بخشِ 4: آتش‌سوزیِ 1919؛ تاریخی بازسازی‌شده از حافظه
در 1919 خانهٔ زکی در بغداد کاملاً سوخت و همهٔ بایگانیِ پژوهشیِ او، یادداشت‌ها، رونویسی‌ها، نسخه‌های در دستِ کار و دستاوردِ علمیِ انباشتهٔ دهه‌ها، نابود شد. برای بیشترِ مردم این رویداد پروژه را پایان می‌داد. اما زکی در دههٔ 1920 کار را از حافظه بازسازی کرد و هم‌زمان مسیرِ حرفه‌ایِ حکومتیِ خود را در دولتِ تازهٔ عراق دنبال می‌کرد. صداقتی که با آن در اثرِ منتشرشده این فرایند را توضیح داد و مواردِ نامطمئنِ بازسازی را مشخص کرد، خود نشانهٔ درستکاریِ علمی است.
بخشِ 5: کتابی که تاریخِ کردی را تغییر داد؛ تاریخِ کرد و کردستان، 1931
تاریخِ کرد و کردستان در 1931 در بغداد منتشر شد. این اثر، دو جلد با بیش از 600 صفحه در مجموع، تاریخِ کردی را از روزگارِ باستان تا دورانِ جدید دنبال کرد. نخستین بار بود که تاریخی علمی و متکی بر منابع دربارهٔ مردمِ کرد به زبانِ کردی نوشته می‌شد. پیش از زکی، تنها مرجعِ مهمِ پیشین شرف‌نامه بود؛ تاریخ‌نامهٔ فارسیِ سدهٔ شانزدهم که شرف‌خان بدلیسی گرد آورده بود. کارِ زکی متفاوت بود: تلاشی برای به‌کارگیریِ روش‌های پژوهشِ تاریخیِ نوین در همهٔ گسترهٔ تاریخِ کردی.
بخشِ 6: سیاستمدار؛ وزیرِ دفاع، نمایندهٔ مجلس و مدافعِ حقوق
زکی پس از ترکِ خدمتِ نظامیِ عثمانی در 1923، در دانشکدهٔ نظامیِ عراق تدریس کرد و سپس واردِ دستگاهِ اداریِ غیرنظامیِ قیمومتِ بریتانیا شد. در 1928 به وزارتِ دفاعِ عراق منصوب شد؛ بالاترین جایگاهِ وزارت که چهره‌ای کرد در دولتِ تازهٔ عراق به آن رسید. او چند دوره نمایندهٔ سلیمانیه در مجلس بود و از دسامبرِ 1944 تا ژوئنِ 1946 به ریاستِ مجلسِ نمایندگان انتخاب شد.
بخشِ 7: چندزبان‌دان، شاعر و نقاش
محمدامین زکی صرفاً تاریخ‌نگار و سیاستمدار نبود. شاعری بود که به کردی و عربی می‌نوشت، نقاشی که آثارش صحنه‌هایی از زندگی و تاریخِ کردی را نشان می‌دادند و زبان‌شناسی که تسلط بر نه زبان، کردی، عربی، ترکی، فارسی، فرانسوی، انگلیسی، روسی، آلمانی و ایتالیایی، دسترسی به طیفی کم‌نظیر از منابعِ اولیه و ثانویه برای پژوهشِ تاریخی‌اش فراهم می‌کرد.
بخشِ 8: یادداشتِ ممنوع‌شده؛ گفتنِ حقیقت در برابرِ وعده‌های شکسته
در 1932، هنگامی که عراق برای عضویت در جامعهٔ ملل آماده می‌شد، زکی یادداشتی دربارهٔ حقوقِ کردی به حکومتِ عراق ارائه کرد. این یادداشت وعده‌های دورهٔ قیمومتِ بریتانیا و ناکامیِ نظام‌مند در اجرای آن‌ها را مستند می‌کرد. انتشارِ یادداشت سرکوب شد، اما همچنان دست‌به‌دست گشت؛ همان‌گونه که اسنادِ سرکوب‌شده همیشه گردش می‌کنند. این یادداشت سندی از صداقت و شجاعتِ چشمگیر باقی مانده است.
بخشِ 9: میراث؛ پدرِ تاریخ‌نگاریِ کردی
محمدامین زکی در 1948 در سلیمانیه درگذشت. میراثِ او عمدتاً بر تاریخِ کرد و کردستان استوار است. این کتاب که به عربی، انگلیسی و زبان‌های دیگر ترجمه شده، همچنان متنِ بنیادیِ تاریخ‌نگاریِ کردی است؛ اثری که پژوهشگرانِ بعدی بر آن بنا نهاده‌اند، با آن بحث کرده‌اند و گسترشش داده‌اند، اما هرگز نتوانسته‌اند نادیده‌اش بگیرند. تاریخ‌نگارانِ کردِ امروز، چه در سلیمانیه و اربیل و چه در لندن و واشنگتن، هنوز در فضایی کار می‌کنند که محمدامین زکی گشود.
گاه‌شمارِ محمدامین زکی
1880 ـ در سلیمانیه، امپراتوریِ عثمانی، به دنیا آمد.
1902 ـ فارغ‌التحصیلی از دانشکدهٔ نظامیِ عثمانی و پیوستن به ارتشِ عثمانی.
1914–1918 ـ خدمت به‌عنوانِ افسرِ عثمانی در جنگِ جهانیِ اول و رسیدن به درجهٔ سرهنگ‌دومی.
1919 ـ آتش‌سوزی، خانهٔ بغداد و همهٔ بایگانیِ پژوهشیِ او را نابود می‌کند؛ بازسازی از حافظه را آغاز می‌کند.
1923 ـ ترکِ خدمتِ نظامیِ عثمانی و پیوستن به دانشکدهٔ نظامیِ عراق به‌عنوانِ مدرس.
1928 ـ انتصاب به وزارتِ دفاعِ پادشاهیِ عراق.
1931 ـ انتشارِ تاریخِ کرد و کردستان در بغداد.
1932 ـ ارائهٔ یادداشتِ سرکوب‌شده دربارهٔ حقوقِ کردی به حکومتِ عراق.
دسامبرِ 1944 ـ انتخاب به ریاستِ مجلسِ نمایندگان.
ژوئیهٔ 1948 ـ درگذشت در سلیمانیه در 68سالگی.
منابع
1. زکی، محمدامین. تاریخِ کرد و کردستان. انتشاراتِ دارالاسلامی، بغداد، 1931.
2. مک‌داول، دیوید. تاریخِ نوینِ کردها. آی. بی. توریس، 1996.
3. جویده، وادی. جنبشِ ملیِ کردی. انتشاراتِ دانشگاهِ سیراکیوز، 2006.
4. بروینسن، مارتین فان. آغا، شیخ و دولت. زد بوکس، 1992.
5. بدلیسی، شرف‌خان. شرف‌نامه. 1597؛ ویرایشِ جدید، انتشاراتِ مزدا، 2005.
6. حسن‌پور، امیر. ملی‌گرایی و زبان در کردستان، 1918–1985. انتشاراتِ دانشگاهیِ پژوهشیِ ملن، 1992.
7. اسلاگلت، پیتر. بریتانیا در عراق: ساختنِ پادشاه و کشور. آی. بی. توریس، 2007.
8. کرین‌بروک، فیلیپ جی. و اشپرل، اشتفان، ویراستاران. کردها: نگاهی معاصر. راتلج، 1992.
پرسش‌های رایج
محمدامین زکی که بود؟
محمدامین زکی، 1880–1948، دانشور، تاریخ‌نگار و دولتمردی کرد از سلیمانیه بود. افسرِ نظامیِ عثمانی بود که به درجهٔ سرهنگ‌دومی رسید و سپس وزیرِ دفاعِ عراق در 1928 و رئیسِ مجلسِ نمایندگان در 1944–1946 شد. او به‌سببِ نگارشِ نخستین تاریخِ علمی و نظام‌مندِ مردمِ کرد به زبانِ کردی، به‌طورِ همگانی پدرِ تاریخ‌نگاریِ کردی دانسته می‌شود.
تاریخِ کرد و کردستان چیست؟
این کتاب که در 1931 در بغداد منتشر شد، تاریخِ دوجلدیِ برجستهٔ زکی از مردمِ کرد از روزگارِ باستان تا دورانِ جدید است. با پشتوانهٔ حدودِ 250 منبع به نه زبان و نگارش به کردی، نخستین تاریخِ کردیِ متکی بر پژوهشِ دانشگاهی به زبانِ کردی بود. پس از شرف‌نامهٔ سدهٔ 16، دومین مرجعِ مهمِ تاریخِ کردی دانسته می‌شود.
چرا محمدامین زکی مجبور شد پژوهشِ خود را از حافظه بازسازی کند؟
در 1919 آتش‌سوزی، خانهٔ بغدادِ او را نابود کرد و همهٔ بایگانیِ پژوهشی‌اش، نزدیک به دو دهه یادداشت، رونویسی و نسخه‌های خطی، را سوزاند. او به‌جای رهاکردنِ پروژه، در دههٔ 1920 کار را از حافظه بازسازی کرد و هم‌زمان در حکومتِ عراق خدمت داشت. اثرِ منتشرشده در 1931 صادقانه محدودیت‌های ناشی از این وضعیت را توضیح داد.