Nûşîrwan Mustafa, son otuz yılın hiçbir şeyin başkanı olmadan en büyük etkiyi yaratan Kürt siyasetçisiydi. 1975’te Celal Talabani ile Kürdistan Yurtseverler Birliği’ni birlikte kurdu; onyıllarca genel sekreter yardımcısı olarak görev yaptı; Baasçıların Kürt halkına saldırısının en tehlikeli yıllarında Süleymaniye’yi yönetti; KDP-KYB iç savaşının sona erdirilmesi için müzakerelere yardım etti. Sonra, partisinin gücünün zirvesinde, Kürdistan Bölgesel Yönetimi sağlamlaşmış ve kendi itibarı doruğa ulaşmışken ayrıldı. Ayrıldı, sıfırdan yeni bir hareket kurdu ve KDP ile KYB’nin bir kuşak boyunca Kürt siyasi hayatı üzerinde sürdürdüğü ikili hâkimiyeti kırmaya girişti. Goran (Değişim) hareketi, kuruluşundan sonraki dört yıl içinde Kürdistan Bölgesi’nin ikinci büyük partisi oldu. Nûşîrwan Mustafa’nın ne yaptığını ve neden yaptığını anlamadan modern Kürt siyasetine ilişkin hiçbir değerlendirme tamamlanmış sayılmaz.
İçindekiler
1. Bölüm 1: Erbil ve Bir Siyasi Kuşağın Oluşumu
2. Bölüm 2: KYB’nin Birlikte Kurulması — Haziran 1975
3. Bölüm 3: Silahlı Mücadele — Yeniden Dağlara
4. Bölüm 4: Süleymaniye’yi Yönetmek — İktidarı Uygulayan Kişi
5. Bölüm 5: İç Savaş ve Sonrası
6. Bölüm 6: KBY Yılları — İktidar ve Hoşnutsuzlukları
7. Bölüm 7: Kopuş — KYB’den Neden Ayrıldı?
8. Bölüm 8: Goran — Beş Yılda Bir Hareket Kurmak
9. Bölüm 9: Miras — Bunun Mümkün Olduğunu Kanıtlayan Reformcu
10. Bölüm 10: Ölümü ve Yanıtsız Bıraktığı Soru
11. Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Bölüm 1: Erbil ve Bir Siyasi Kuşağın Oluşumu
Nûşîrwan Mustafa, 1944’te Irak’ın Kürdistan Bölgesi’ndeki Süleymaniye’nin eski mahallesinde doğdu. İkinci Dünya Savaşı’nın ardından gelen Kürt siyasi hareketliliği döneminde büyüdü: Mahabad Cumhuriyeti’nin, Mustafa Barzani efsanesinin, Kürdistan Demokrat Partisi’nin kuruluşunun ve modern Kürt siyasi kurumları inşa etmeye yönelik ilk sürekli girişimlerin yıllarında. Kürt siyasetinin nasıl olması gerektiğinin etkin biçimde tartışıldığı bir ortamda, 1960’larda ve 1970’lerde yetişkinliğe adım atan Kürt kuşağının bir parçasıydı.
Daha geniş Arap ve Kürt siyasi düşünce dünyasına erişmesini sağlayan bir eğitim aldı. Bağdat’ta öğrenim gördü; burada 1960’larda Irak üniversitelerinin düşünce hayatına hâkim olan sol eğilimli siyasi akımlarla — Marksizm, Arap milliyetçiliği ve sosyalist düşüncenin çeşitli biçimleriyle — tanıştı. Düşünsel oluşumu, Mustafa Barzani yönetimindeki Kürt hareketine hâkim olmuş aşiret kökenli askerî figürlerinkinden farklıydı: Eğitimli, kentli bir aydındı; siyasi vizyonu doğrudan dağ savaşı deneyiminden ziyade fikirlerle şekillenmiş bir adamdı.
Bu düşünsel oluşum onu İbrahim Ahmed’in geleneğine yerleştirdi: Hareketin modern siyasi kurumlara, demokratik yapılara ve askerî komutanların kişisel otoritesinin ötesine geçen programlı bir vizyona ihtiyaç duyduğuna inanan Kürt siyasetçiler kuşağına. KYB 1975’te kurulduğunda bu, kısmen Barzani’nin daha geleneksel yaklaşımının başarısızlığına doğrudan bir yanıttı; Nûşîrwan Mustafa da partinin temsil ettiği alternatifin düşünsel mimarlarından biriydi.
Bölüm 2: KYB’nin Birlikte Kurulması — Haziran 1975
Kürdistan Yurtseverler Birliği’nin Haziran 1975’te kuruluşu, Cezayir Anlaşması’nın ardından Irak’taki Kürt ayaklanmasının felaketle sonuçlanan çöküşüne doğrudan bir yanıttı. Irak Ordusu’nu on dört yıl boyunca bir çıkmazda tutmuş Mustafa Barzani hareketi, İran Şahı desteğini çekince birkaç gün içinde dağıldı. Bu boşluğa Celal Talabani ve Nûşîrwan Mustafa’nın da aralarında bulunduğu bir grup genç Kürt siyasetçi, KYB’yi kurarak adım attı.
Nûşîrwan Mustafa’nın kuruluştaki rolü, yeni partinin programı ve yapısının düşünsel mimarlarından biri olmaktı. KYB açıkça Barzani modelinden bir ayrılış olarak tasarlanmıştı: Programlı bir sosyal demokrat ideolojiye sahip, demokratik iç işleyişe bağlı, KDP’nin dayandığı aşiret ve dinî otorite yapılarından daha geniş bir toplumsal tabanı olan modern bir siyasi parti. Celal Talabani ile ilişkisi modern Kürt tarihinin en önemli ortaklıklarından biriydi: Talabani karizmatik diplomattı; Nûşîrwan Mustafa ise iç örgütlenmeyi sağlayan kişi, yönetici, yapıların işlemesini güvenceye alan adamdı. Otuz yıl boyunca bu ortaklık KYB’nin omurgasını oluşturdu.
Bölüm 3: Silahlı Mücadele — Yeniden Dağlara
KYB’nin ilk yılları, Irak’ın Kürt dağlarında silahlı direniş kapasitesini yeniden oluştururken aynı zamanda yeni partiyi öncekilerden ayıran siyasi yapıları kurmakla geçti. Baas Partisi yönetimindeki Irak devleti Kürt bölgelerinde Araplaştırma politikası izliyor, Kürt nüfusu köylerinden zorla çıkarıyordu. Nûşîrwan Mustafa çeşitli örgütsel ve idari görevlerde bulunarak KYB’nin Süleymaniye bölgesindeki varlığını kurmasına yardım etti. Burası partinin başlıca üssü hâline geldi; KYB’nin sosyal demokrat programına daha açık olan eğitimli kentli meslek sahipleri, tüccarlar ve aydınlarıyla doğal bir KYB bölgesiydi.
Bölüm 4: Süleymaniye’yi Yönetmek — İktidarı Uygulayan Kişi
1991 Kürt ayaklanması Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin kuruluşuna yol açtığında Nûşîrwan Mustafa, KYB’nin bölgesinin, yani Süleymaniye ilinin fiilî yöneticisi olarak öne çıktı. Törensel bir figür değildi; kurumlar kuran, bütçeler yöneten, dış aktörlerle müzakere eden ve Kürtlerin kendi kendini yönetme deneyiminin işleyip işlemeyeceğini belirleyen gündelik kararları alan pratik bir yöneticiydi. Bugün var olan Kürdistan Bölgesi — kurumları, kamu hizmeti, yargı sistemi ve kültürel altyapısı — Nûşîrwan Mustafa gibi siyasetçilerin 1990’larda yaptığı idari çalışmalara çok şey borçludur. Bu siyasetçiler imkânsız koşullarda yönetimi işler hâle getirmek zorundaydı: Çifte ambargo, iç savaş ve neredeyse sıfır kaynak.
Bölüm 5: İç Savaş ve Sonrası
1994–1998 KDP-KYB iç savaşı, 1991 sonrası Kürt siyasetinin en karanlık bölümüydü. Bir güç paylaşımı düzenlemesi olarak başlayan ilişki, açık askerî çatışmaya dönüştü. Binlerce Kürt öldü. Kürtlerin kendi kendini yönetme deneyiminin uluslararası güvenilirliği ağır biçimde zarar gördü. Nûşîrwan Mustafa hem savaşın yürütülmesinde hem de sonunda çözüme kavuşturulmasında yer aldı. Clinton yönetiminin arabuluculuğuyla yapılan 1998 Washington Anlaşması, çatışmanın silahlı aşamasını sona erdirdi. Sonrasında Nûşîrwan Mustafa, iç savaşın zarar verdiği kurumsal çerçevelerin yeniden kurulması için çalıştı.
Bölüm 6: KBY Yılları — İktidar ve Hoşnutsuzlukları
2003’ten sonra Kürdistan Bölgesi hızlı bir gelişme dönemine girdi. Petrol gelirleri altyapı atılımını finanse etti; iki baskın parti — KDP ve KYB — kurumları, gelirleri ve himaye ilişkilerini kendi aralarında, eleştirmenlerin ikili hâkimiyet adını verdiği bir düzenlemeyle paylaştı. Otuz yılını KYB’yi kurmaya adamış ve partinin demokratik yönetime yönelik başlangıçtaki bağlılığına inanmış Nûşîrwan Mustafa için bu durum, derinleşen bir huzursuzluk yarattı. Somut şikâyetleri şunlardı: İktidarın aşırı kişiselleşmesi, himaye sisteminde gelişen yolsuzluk, gerçek siyasi rekabetin önünün kapatılması ve KYB’nin temsil etmek için kurulduğu demokratik ve reformcu ideallere ihanet olarak gördüğü durum.
Bölüm 7: Kopuş — KYB’den Neden Ayrıldı?
2006’da Nûşîrwan Mustafa, KYB genel sekreter yardımcılığı görevinden istifa etti. İstifa mektubu, partinin kuruluş ilkelerine ihanet ettiğine inandığı belirli liderlik başarısızlıklarını sıralayan siyasi bir belgeydi. Altmış iki yaşındaydı, Kürt siyasi hareketinde otuz yıldan fazla zaman geçirmişti ve kurduğu her şeyden ayrılıyordu. Ardından gazeteler, televizyon ve çevrimiçi medyayı içeren Süleymaniye merkezli bir medya grubu olan Wuşe’yi kurdu. Wuşe, şekillenmekte olan siyasi hareket için hem kurumsal bir temel hem de bir platform sağladı.
Bölüm 8: Goran — Beş Yılda Bir Hareket Kurmak
2009’da Nûşîrwan Mustafa, Goran (Değişim) hareketini resmen başlattı. Sonuçlar olağanüstüydü: Goran ilk seçiminde 25 sandalye kazanarak, toplam 111 sandalyeli Kürdistan parlamentosunda ikinci büyük parti oldu ve KYB’yi bu konumdan uzaklaştırdı. Dört yıl içinde, daha önce hiçbir Kürt siyasi hareketinin başaramadığını gerçekleştirmişti: KDP-KYB ikili hâkimiyetini kıran gerçek bir seçim atılımı. Parti esas olarak KYB’nin geleneksel merkezi Süleymaniye’den destek aldı; burada KYB yönetimi karşısında hayal kırıklığı yaşayan eğitimli kentli seçmenler büyük sayılarda Goran’a geçti. Süleymaniye bölgesi, Kürdistan Bölgesi’nin demokratik rekabet laboratuvarına dönüştü.
Bölüm 9: Miras — Bunun Mümkün Olduğunu Kanıtlayan Reformcu
Nûşîrwan Mustafa’nın önemi, sonuçta Goran’ın Kürdistan Bölgesi’nin siyasi sistemini kalıcı biçimde reforme etmeyi başarıp başarmamasıyla ilgili değildir; Goran’ın 2013 sonrası seyri sorunluydu ve kurucusu 2017’de öldüğünde parti güçlüklerle karşı karşıyaydı. Önemi, mümkün olduğunu gösterdiği şeyde yatar: Otuz yıl Kürt iktidarının merkezinde bulunmuş bir siyasetçinin demokratik ilke gerekçesiyle o iktidardan ayrılıp yeni bir şey kurabilmesi; Kürt seçmeninin gerçek reformcu siyaseti ödüllendirebilmesi; hesap verebilirlik ve değişim talebinin, diğer her yerde olduğu gibi Kürdistan’da da gerçek olması.
Bölüm 10: Ölümü ve Yanıtsız Bıraktığı Soru
Nûşîrwan Mustafa, 20 Nisan 2017’de Londra’da öldü. Yetmiş üç yaşındaydı. Zamanlamasını erken bularak kendisine özgü kuşkuculukla yaklaştığı Kürt bağımsızlık referandumuyla aynı yılda öldü. Kuşkusu doğru çıktı: Eylül 2017 referandumu, tartışmalı topraklarda Irak federal otoritesinin yeniden tesis edilmesine yol açtı. Ardında Kürt siyasetinin hâlâ yanıtlamaya çalıştığı bir soru bıraktı: Mevcut iktidar yapılarının direnmek için her türlü teşvike sahip olduğu koşullarda bir toplum gerçekten demokratik kurumları nasıl kurar?
Temel Olayların Zaman Çizelgesi
1944 — Süleymaniye’nin eski mahallesinde doğar.
Haziran 1975 — Celal Talabani ile KYB’yi birlikte kurar.
1991 — KBY kurulur; Süleymaniye’nin fiilî yöneticisi olur.
1994–1998 — KDP-KYB iç savaşı; Washington Anlaşması.
2006 — KYB genel sekreter yardımcılığından istifa eder; Wuşe medya grubunu kurar.
2009 — Goran’ı (Değişim) başlatır; ilk seçiminde Kürdistan parlamentosunda 25 sandalye kazanır.
20 Nisan 2017 — Londra’da, 73 yaşında ölür.
Kaynaklar
1. Stansfield, Gareth. Irak Kürdistanı: Siyasi Gelişim ve Ortaya Çıkan Demokrasi. Routledge, 2003.
2. McDowall, David. Kürtlerin Modern Tarihi. I.B. Tauris, 1996.
3. Romano, David. Kürt Milliyetçi Hareketi. Cambridge University Press, 2006.
4. Natali, Denise. Kürtler ve Devlet. Syracuse University Press, 2005.
5. Jwaideh, Wadie. Kürt Ulusal Hareketi. Syracuse University Press, 2006.
6. Bruinessen, Martin van. Ağa, Şeyh ve Devlet. Zed Books, 1992.
7. Gunter, Michael M. Yoktan Var Olmak: Barışta ve Savaşta Suriye Kürtleri. Hurst, 2014.
8. Bartu, Peter. Kürt Bölgesi ve Irak: Federalizmden Dersler. USIP, 2010.
Sık Sorulan Sorular
Nûşîrwan Mustafa kimdi?
Nûşîrwan Mustafa (1944–2017), 1975’te Celal Talabani ile Kürdistan Yurtseverler Birliği’ni birlikte kuran ve otuz yılı aşkın süre genel sekreter yardımcılığı yapan bir Kürt siyasetçiydi. 2006’da KYB’den istifa etti; 2009’da Goran’ı (Değişim) kurdu. Goran, ilk seçiminde Kürdistan Bölgesi parlamentosunun ikinci büyük partisi olarak KDP-KYB ikili hâkimiyetini kırdı.
Goran’ın önemi neydi?
Goran, seçme imkânı verildiğinde Kürt seçmenlerin gerçek reformcu siyaseti destekleyeceğini ve KDP-KYB ikili hâkimiyetinin kalıcı biçimde sabitlenmiş olmadığını gösterdi. İlk seçiminde ikinci büyük parti, daha sonra Süleymaniye’de baskın güç hâline gelerek Kürdistan Bölgesi’nde ilk gerçek rekabetçi siyasi alanı açtı ve Kürt siyasi sisteminin içinden demokratik değişimin mümkün olduğunu kanıtladı.