Newşîrwan Mistefa siyasetmedarê Kurd ê herî bandordar ê sî salên dawî bû ku qet nebû serokê tiştekî. Wî di 1975an de bi Celal Talebanî re beşdarî damezirandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê bû, bi dehsalan wek Cîgirê Sekreterê Giştî xebitî, Silêmanî di salên herî xeterdar ên êrîşa Beisî ya li gelê Kurd de birêve bir, alîkariya danûstandinên bidawîkirina şerê navxweyî yê KDP û PUKyê kir û paşê — di lûtkeya hêza partiya xwe de, dema Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi cih bûbû û payebilindiya wî ya kesane di lûtkeyê de bû — jê dûr ket. Ew jê dûr ket, ji sifirê tevgereke nû ava kir û dest bi şikandina desthilatdariya du partiyan a KDP û PUKyê ku nifşekî jiyana siyasî ya Kurdî kontrol kiribû kir. Tevgera wî ya Goran (Guhertin) di nav çar salên damezirandina xwe de bû partiya duyem a herî mezin a Herêma Kurdistanê. Tu nirxandina siyaseta Kurdî ya nûjen bê têgihîştina tiştê Newşîrwan Mistefa kir û sedema wê ne temam e.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Hewlêr û perwerdebûna nifşekî siyasî

2. Beşa 2: Beşdariya damezirandina PUKyê — Hezîran 1975

3. Beşa 3: Têkoşîna çekdar — Vegera çiyayan

4. Beşa 4: Birêvebirina Silêmaniyê — Bikaranînerê desthilatê

5. Beşa 5: Şerê navxweyî û encamên wî

6. Beşa 6: Salên KRGyê — Desthilat û nerazîbûnên wê

7. Beşa 7: Veqetîn — Çima ew ji PUKyê derket

8. Beşa 8: Goran — Avakirina tevgerekê di pênc salan de

9. Beşa 9: Mîras — Reformkerê ku nîşan da ev yek pêkan e

10. Beşa 10: Mirin û pirsa wî vekirî hişt

11. Rêza demî ya bûyerên sereke

Beşa 1: Hewlêr û perwerdebûna nifşekî siyasî

Newşîrwan Mistefa di 1944an de li taxa kevn a Silêmaniyê li Herêma Kurdistanê ya Iraqê ji dayik bû. Ew di serdema coşa siyasî ya Kurdî ya li pey Şerê Cîhanê yê Duyem de mezin bû — salên Komara Mehabadê, efsaneya Mistefa Barzanî, damezirandina Partiya Demokrat a Kurdistanê û hewldanên domdar ên yekem ên avakirina saziyên siyasî yên Kurdî yên nûjen. Ew beşek ji nifşê Kurdên di salên 1960an û 1970an de mezin bûn bû, di hawîrdoreke ku pirsa ka divê siyaseta Kurdî çawa xuya bike bi çalakî dihat nîqaşkirin de.

Wî perwerdeyek dît ku rê da wî bigihîje cîhana berfirehtir a ramana siyasî ya Erebî û Kurdî. Wî li Bexdayê xwend û li wir herikên siyasî yên meyldarê çepê yên di salên 1960an de serdestiya jiyana rewşenbîrî ya zanîngehên Iraqê dikirin nas kir — Marksîzm, netewperweriya Erebî û formên cihêreng ên ramana sosyalîst. Perwerdebûna wî ya rewşenbîrî ji ya kesayetên leşkerî yên eşîrî yên di bin Mistefa Barzanî de tevgera Kurdî serdest kiribûn cuda bû: ew rewşenbîrekî bajarî yê perwerdekirî bû, zilamek ku dîtina wî ya siyasî bi ramanan hatibû şikildan, ne bi ezmûna rasterast a şerê çiyayî.

Ev perwerdebûna rewşenbîrî ew xist kevneşopiya Îbrahîm Ehmed — nifşê siyasetmedarên Kurd ên bawer dikirin tevger hewceyê saziyên siyasî yên nûjen, avahiyên demokratîk û dîtineke bi bername ya ji desthilata kesane ya fermandarên leşkerî wêdetir diçe ye. Gava PUK di 1975an de hat damezirandin, ew hinekî bersiveke rasterast a têkçûna rêbaza Barzanî ya bêtir kevneşopî bû û Newşîrwan Mistefa yek ji avakerên rewşenbîrî yên alternatîfa wê temsîl dikir bû.

Beşa 2: Beşdariya damezirandina PUKyê — Hezîran 1975

Damezirandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê di Hezîrana 1975an de bersiveke rasterast a hilweşîna karesatbar a serhildana Kurdî ya Iraqê ya li pey Peymana Cezayirê bû. Tevgera Mistefa Barzanî — ya Artêşa Iraqê çardeh salan di rewşeke bêserkeftina diyarker de hiştibû — di nav çend rojan de parçe bû gava Şahê Îranê piştgiriya xwe vekişand. Celal Talebanî û komek ji siyasetmedarên Kurd ên ciwantir — tevî Newşîrwan Mistefa — bi damezirandina PUKyê ketin vê valahiyê.

Rola Newşîrwan Mistefa ya di damezirandinê de wek yek ji avakerên rewşenbîrî yên bername û avahiya partiya nû bû. PUK bi eşkere wek dûrketina ji modela Barzanî hat fikirîn: partiyeke siyasî ya nûjen a xwedî îdeolojiyeke sosyal-demokrat a bi bername, pabendê prosedurên hundirî yên demokratîk û xwedî bingeheke civakî ya ji avahiyên desthilata eşîrî û olî yên KDPyê ava kiribûn berfirehtir. Têkiliya wî ya bi Celal Talebanî re yek ji hevkariyên herî bandordar ên dîroka nûjen a Kurdî bû: Talebanî dîplomatê karîzmatîk bû; Newşîrwan Mistefa rêxistinkerê hundirî, rêveber û zilamê piştrast dikir avahî bixebitin bû. Ev hevkarî sê dehsalan stûna piştê ya PUKyê bû.

Beşa 3: Têkoşîna çekdar — Vegera çiyayan

Salên destpêkê yên PUKyê bi avakirina ji nû ve ya şiyana berxwedana çekdar li çiyayên Kurdî yên Iraqê derbas bûn; di heman demê de avakirina avahiyên siyasî yên partiya nû ji yên berê cuda dikirin dihat kirin. Dewleta Iraqê ya di bin Partiya Beisê de siyaseta Erebkirinê li herêmên Kurdî dişopand û nifûsên Kurdî bi zor ji gundên wan diguhast. Newşîrwan Mistefa di gelek rolên rêxistinî û îdarî de xebitî û alîkariya avakirina hebûna PUKyê ya li herêma Silêmaniyê kir. Ev herêm bû bingehê sereke yê partiyê — axa xwezayî ya PUKyê, li gorî pisporên wê yên bajarî yên perwerdekirî, bazirgan û rewşenbîrên wê yên bernameya sosyal-demokrat a PUKyê hêsantir qebûl dikirin.

Beşa 4: Birêvebirina Silêmaniyê — Bikaranînerê desthilatê

Gava serhildana Kurdî ya 1991an bû sedema damezirandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê, Newşîrwan Mistefa wek rêveberê fiilî yê qada PUKyê derket pêş: parêzgeha Silêmaniyê. Ew kesayetiyeke merasîmî nebû; ew rêveberekî pratîk bû ku sazî ava dikirin, budce birêve dibirin, bi aktorên derve re danûstandin dikirin û biryarên rojane yên diyar dikirin ka dê ezmûna xwerêveberiya Kurdî bixebite didan. Herêma Kurdistanê ya îro heye — saziyên wê, xizmeta wê ya sivîl, pergala wê ya dadwerî û binesaziya wê ya çandî — gelek deyndarê xebata îdarî ya di salên 1990an de ji aliyê siyasetmedarên wek Newşîrwan Mistefa ve hat kirin e; yên neçar bûn rêveberiyê di şertên nepêkan de bixebitînin: ambargoya dualî, şerê navxweyî û çavkaniyên hema hema sifir.

Beşa 5: Şerê navxweyî û encamên wî

Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê yê 1994–1998an beşa herî reş a siyaseta Kurdî ya piştî 1991an bû. Rêkxistina parvekirina desthilatê veguherî rûbirûbûneke leşkerî ya vekirî. Bi hezaran Kurd mirin. Bawerpêbûna navneteweyî ya ezmûna xwerêveberiya Kurdî bi giranî hat zirarkirin. Newşîrwan Mistefa hem di birêvebirina şer hem çareseriya wî ya di dawiyê de beşdar bû. Peymana Washingtonê ya 1998an, bi navbeynkariya rêveberiya Clinton, qonaxa çekdar a şer bi dawî kir û paşê Newşîrwan Mistefa ji bo avakirina ji nû ve ya çarçoveyên sazî yên şerê navxweyî zirar lê kiribû xebitî.

Beşa 6: Salên KRGyê — Desthilat û nerazîbûnên wê

Piştî 2003an, Herêma Kurdistanê ket serdemeke geşedana bilez. Dahatên petrolê fînansa geşedana mezin a binesaziyê kirin û du partiyên serdest — KDP û PUK — sazî, dahat û patronaj di nav xwe de parve kirin; rêkxistineke ku rexnegiran desthilatdariya du partiyan bi nav dikir. Ji bo Newşîrwan Mistefa, ku sê dehsal bi avakirina PUKyê derbas kiribûn û bi pabendbûna wê ya destpêkê ya rêveberiya demokratîk bawer dikir, rewş nerazîbûneke her ku diçû kûrtir diafirand. Nerazîbûnên wî yên taybet: takekesîkirina zêde ya desthilatê, gendeliya di pergala patronajê de mezin bûbû, girtina rêya pêşbaziya siyasî ya rastîn û tiştê ew wek xiyaneta li îdealên demokratîk û reformker ên PUK ji bo temsîlkirina wan hatibû damezirandin didît.

Beşa 7: Veqetîn — Çima ew ji PUKyê derket

Di 2006an de, Newşîrwan Mistefa ji postê xwe yê Cîgirê Sekreterê Giştî yê PUKyê îstifa kir. Nameya wî ya îstifayê belgeyeke siyasî ya têkçûnên taybet ên rêberiyê yên wî bawer dikir xiyanet li prensîbên damezirandina partiyê kiribûn bi nav dikir bû. Ew şêst û du salî bû, zêdetirî sî salan di tevgera siyasî ya Kurdî de derbas kiribûn û ji hemû tiştên ava kiribûn dûr diket. Paşê wî Wuşa damezirand — komeke medyayê ya li Silêmaniyê, ku rojname, televîzyon û medyaya serhêl digirt nav xwe — ya hem bingeheke sazî hem platformek ji bo tevgera siyasî ya şikil digirt peyda kir.

Beşa 8: Goran — Avakirina tevgerekê di pênc salan de

Di 2009an de, Newşîrwan Mistefa bi fermî tevgera Goran (Guhertin) dest pê kir. Encam awarte bûn: di hilbijartina xwe ya yekem de, Goran 25 kursî ji 111 kursiyên parlamentoya Kurdistanê bi dest xistin û bû partiya duyem a herî mezin; PUK ji wê pozîsyonê derxist. Di nav çar salan de, ew gihîşt tiştê tu tevgera siyasî ya Kurdî berê nikarîbû pêk bîne: pêşketineke hilbijartinê ya rastîn ku desthilatdariya du partiyan a KDP û PUKyê şikand. Partiyê bi piranî piştgirî ji Silêmaniyê kişand — navenda kevneşopî ya PUKyê — li cihê dengdêrên bajarî yên perwerdekirî yên ji rêveberiya PUKyê bêhêvî bûbûn bi hejmarên mezin derbasî Goran bûn. Herêma Silêmaniyê bû laboratûwara Herêma Kurdistanê ya pêşbaziya demokratîk.

Beşa 9: Mîras — Reformkerê ku nîşan da ev yek pêkan e

Girîngiya Newşîrwan Mistefa di dawiyê de ne li ser vê ye ka Goran di reformkirina mayînde ya pergala siyasî ya Herêma Kurdistanê de bi ser ket an na — rêwîtiya Goran a piştî 2013an bi pirsgirêk bû û dema damezirînerê wê di 2017an de mir, partî di dijwariyê de bû. Ew li ser tiştê wî nîşan da pêkan e ye: siyasetmedarekî ku sî salan di navenda desthilata Kurdî de bû dikare li ser bingehê prensîba demokratîk ji wê desthilatê dûr bikeve û tiştekî nû ava bike; dengdêrên Kurd dikarin siyaseta reformker a rastîn xelat bikin; daxwaza berpirsiyarî û guherînê li Kurdistanê bi qasî her cihê din rastîn e.

Beşa 10: Mirin û pirsa wî vekirî hişt

Newşîrwan Mistefa di 20 Nîsana 2017an de li Londonê mir. Ew heftê û sê salî bû. Ew di heman sala referandûma serxwebûna Kurdî de mir — bûyereke ku wî bi gumanbariya xwe ya taybet nêzîk dikir û bawer dikir dem hêj zû ye. Gumanbariya wî rast derket: referandûma îlona 2017an bû sedema sepandina ji nû ve ya desthilata federal a Iraqê li ser axên nakok. Wî pirsek li pey xwe hişt ku siyaseta Kurdî hêj hewl dide bersivê bide: civak çawa saziyên demokratîk ên rastîn ava dike dema ku avahiyên desthilatê yên heyî hemû teşwîqên berxwedana li dijî wan hene?

Rêza demî ya bûyerên sereke

1944 — Li taxa kevn a Silêmaniyê ji dayik dibe.

Hezîran 1975 — Bi Celal Talebanî re beşdarî damezirandina PUKyê dike.

1991 — KRG tê damezirandin; dibe rêveberê fiilî yê Silêmaniyê.

1994–1998 — Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê; Peymana Washingtonê.

2006 — Ji postê Cîgirê Sekreterê Giştî yê PUKyê îstifa dike; koma medyayê ya Wuşa damezirîne.

2009 — Goran (Guhertin) dest pê dike; di hilbijartina xwe ya yekem de 25 kursî di parlamentoya Kurdistanê de bi dest dixe.

20 Nîsan 2017 — Li Londonê di 73 saliya xwe de dimire.

Çavkanî

1. Stansfield, Gareth. Kurdistana Iraqê: Geşedana Siyasî û Demokrasiya Derketî Holê. Routledge, 2003.

2. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

3. Romano, David. Tevgera Netewperwer a Kurdî. Cambridge University Press, 2006.

4. Natali, Denise. Kurd û Dewlet. Syracuse University Press, 2005.

5. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

6. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

7. Gunter, Michael M. Ji Tu Derê Derketî: Kurdên Sûriyeyê di Aştî û Şer de. Hurst, 2014.

8. Bartu, Peter. Herêma Kurdî û Iraq: Dersên Federalîzmê. USIP, 2010.

Pirsên pir tên kirin

Newşîrwan Mistefa kî bû?

Newşîrwan Mistefa (1944–2017) siyasetmedarekî Kurd bû ku di 1975an de bi Celal Talebanî re beşdarî damezirandina Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê bû û zêdetirî sî salan wek Cîgirê Sekreterê Giştî yê wê xebitî. Wî di 2006an de ji PUKyê îstifa kir û di 2009an de Goran (Guhertin) damezirand; ku di hilbijartina xwe ya yekem de bû partiya duyem a herî mezin a parlamentoya Herêma Kurdistanê û desthilatdariya du partiyan a KDP û PUKyê şikand.

Girîngiya Goran çi bû?

Goran nîşan da ku dengdêrên Kurd, dema hilbijartinek ji wan re bê dayîn, dê piştgirî li siyaseta reformker a rastîn bikin û desthilatdariya du partiyan a KDP û PUKyê ji bo herdemê kilîtkirî nîne. Bi bûna partiya duyem a herî mezin a di hilbijartina xwe ya yekem de û paşê hêza serdest a Silêmaniyê, wê qada siyasî ya pêşbaz a rastîn a yekem li Herêma Kurdistanê vekir û nîşan da ku guherîna demokratîk ji hundirê pergala siyasî ya Kurdî pêkan e.