Giriş
Peşeng, İran’la kadim savaşı yeniden başlatma kararıyla Farsça Krallar Kitabı Şehname’nin kalbindeki büyük çatışmayı yeniden açan Turan kralıdır. Kan davasını başlatan Feridun’un oğlu Tur’un soyundan gelen Peşeng, korkunç Efrasiyab’ın babasıdır; uzun bir barışın ardından eski kavgayı yeniden sürdürmeye karar veren ve oğlunu İran ülkesini istila etmeye gönderen Peşeng’dir.
İrec’in öldürülmesinden sonraki kuşaklarda Turan’ı yöneten Peşeng, hem krallığı hem soyunun kadim gücenmesini miras almıştır. Anın uygun olduğuna karar verdiğinde büyük bir ordu toplamış, sert oğlu Efrasiyab’ı İran’a savaş açmaya göndermiş, zayıf İran kralı Nevzer’in hükümdarlığı boyunca ve kahramanlık çağına uzanarak sürecek uzun mücadeleyi başlatmıştır. Peşeng ayrıca Gersivez’in ve soylu, yumuşak huylu Agrirat’ın babasıdır; böylece hanesinden Turan’ın hem kötülüğü hem nadir soyluluğu çıkmıştır.
Krallar Kitabı’nın bütün şahsiyetleri gibi Peşeng de İran halklarının ortak destan mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Peşeng’i tanımak, büyük kan davasını yeniden açan kralla, Tur’un eski suçu ile kahramanlık çağının uzun savaşları arasındaki hanedan bağlantısıyla, çatışmayı ileriye taşıyacak şahsiyetlerin babasıyla karşılaşmaktır. Savaşı yeniden başlatma kararı destanın merkezî dramının büyük bölümünü harekete geçirmiştir.
İçindekiler
Kadim Savaşı Yeniden Başlatmak
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Peşeng Kimdir?
Peşeng, Şehname’de ilk dönem Turan krallarından, Feridun’un oğlu Tur’un soyundan gelen ve İran’ın büyük baş düşmanı, korkunç kral Efrasiyab’ın babası olan bir şahsiyettir. İlk savaşların ardından gelen uzun barıştan sonra Turan’ı yöneten Peşeng, İran’la kadim kan davasını yeniden başlatmaya karar vermiş; oğlu Efrasiyab’ı büyük bir ordunun başında İran ülkesini istila etmeye göndererek kahramanlık çağına hâkim olacak savaşları başlatmıştır. Peşeng ayrıca hain bir entrikacı olacağı görülecek Gersivez’in ve destanın övdüğü yalnızca iki Turanlıdan biri olan iyi kalpli, soylu Agrirat’ın babasıdır. İran ile Turan arasındaki büyük çatışmayı yeniden açan kral ve Turan tarafının merkezî şahsiyetlerinin babası olarak hatırlanır.
Tur Hanedanının Kralı
Peşeng, büyük kahraman kral Feridun’un üç oğlundan biri olan Tur’un soyundan gelen Turan hükümdarlık hanedanına aittir. Feridun dünyayı oğulları arasında paylaştırdığında Tur doğudaki Turan ülkesini almış, soylu kardeşi İrec’i öldürmesi İran ile Turan arasındaki uzun kan davasını başlatmıştır. Turan kralları Tur’un soyundan gelmiştir; Peşeng de bu soydandır.
Destanın soy anlatısında Peşeng, Zadaşm’ın oğlu ve Tur’un torunu, dolayısıyla Feridun’un kendisinin torununun oğludur. Gelenek, Peşeng’in babası Zadaşm’ın hükümdarlığı boyunca İran’la barışı koruyan barışçıl bir kral, eski öcü sürdürmekten kaçınan sakin ve ölçülü bir hükümdar olduğunu kaydeder. Fakat bu barış halefinde sürmemiştir. Turan tahtını ve soyunun kadim gücenmesini, Tur’un kuşaklar önce İranlı Menuçehr tarafından öcü alınmamış öldürülüşünü miras alan Peşeng, babasının ölçülülüğünü paylaşmamıştır. Hanesine yapılan eski haksızlıklara dönüp bakmış, kavgayı yeniden sürdürmeye karar vermiştir. Tur hanedanının kralı olarak Peşeng kadim kan davasının mirasçısı, babasının barışçıl hükümdarlığı boyunca uyuyan eski gücenmenin yeniden savaşa dönüştüğü hükümdardır. Turan hükümdarlık soyundaki, çatışmayı yeniden başlatan Tur soydaşı olarak yeri, destandaki rolü için merkezîdir; kadim kan davasını yeni ve korkunç bir savaş çağına taşıyan kraldır.
Öne Çıkan Noktalar
Peşeng, Şehname’de ilk dönem Turan krallarındandır.
Tur’un soyundan gelir ve Efrasiyab’ın babasıdır.
Ayrıca Gersivez’in ve soylu Agrirat’ın babasıdır.
İran’la kadim kan davasını yeniden başlatmaya karar vermiştir.
Oğlu Efrasiyab’ı büyük bir orduyla İran’ı istila etmeye göndermiştir.
Savaşı, İran kralı Nevzer’in yakalanıp ölümüne yol açmıştır.
Kısa Bilgiler
Adı: Peşeng
Rolü: Turan kralı; İran’la savaşı yeniden başlatan kişi
Soyu: Feridun’un oğlu Tur’un soyundan
Babası: Barışçıl Turan kralı Zadaşm
Ünlü oğlu: Korkunç Turan kralı Efrasiyab
Diğer oğulları: Gersivez ve soylu Agrirat
Eylemi: İran’la kadim savaşı yeniden açmıştır
Komutanı: İstilaya gönderilen oğlu Efrasiyab
İranlı düşmanı: Savaşta yakalanıp öldürülen kral Nevzer
Mirası: Ortak İranî destan geleneği
Efrasiyab’ın Babası
Peşeng’in destandaki başlıca önemi, kahramanlık çağı boyunca korkunç Turan kralı ve İran’ın büyük baş düşmanı olan Efrasiyab’ın babası olmasındadır. Şehname’nin merkezî karşıt şahsiyeti, Siyavuş’u öldüren, kuşaklar boyunca İran’a savaş açan ve sonunda kendi torunu Keyhüsrev tarafından yok edilen güçlü savaşçı ve büyücü olacak kişi Efrasiyab’dır.
Bu merkezî şahsiyetin babası olarak Peşeng, kahramanlık çağının Turan hükümdarlık ailesinin başında durur. Genç ve sert Efrasiyab’ı ilk kez İran’a karşı savaşa gönderen, ona istilacı ordunun komutasını veren ve böylece İranlıların büyük düşmanının kariyerini başlatan Peşeng’dir. Bu bakımdan Peşeng, Efrasiyab’ı İran’ın üzerine salan kral, savaşı yeniden başlatma kararıyla korkunç oğluna ilk büyük komutanlığını veren ve onu İranlı kahramanların baş düşmanı olma yoluna yönelten babadır. Efrasiyab’ın yanı sıra Peşeng, iki dikkate değer oğlun daha babasıdır: Siyavuş’un öldürülmesinde etkili hain ve entrikacı bir şahsiyet olacak Gersivez ile barış arayan, merhameti nedeniyle Efrasiyab tarafından öldürülen yumuşak huylu ve erdemli prens Agrirat. Böylece Peşeng hanesinden çok farklı üç oğul çıkmıştır: korkunç Efrasiyab, hain Gersivez ve soylu Agrirat; aralarında Turan’ın kötülüğünü ve nadir soyluluğunu somutlaştırırlar. Bu merkezî şahsiyetlerin, her şeyden önce Efrasiyab’ın babası olması, Peşeng’i büyük çatışmanın Turan tarafının aile reisi yapar.
Kadim Savaşı Yeniden Başlatmak
Peşeng’in hükümdarlığını belirleyen eylem, İran ile Turan arasındaki kadim savaşı yeniden başlatma kararıdır. Kan davası kuşaklar önce, Peşeng’in atası Tur soylu İrec’i öldürdüğünde ve İran kralı Menuçehr karşılık olarak öç için Tur’u öldürdüğünde başlamıştır. Bu ilk savaşların ardından Peşeng’in barışçıl babası Zadaşm’ın hükümdarlığı boyunca korunan uzun bir barış gelmiştir.
Fakat Peşeng, hanesinin eski gücenmelerine, atası Tur’un öldürülmesine dönüp bakmış, kavgayı yeniden sürdürmeye karar vermiştir. Uygun bulduğu an İran tahtındaki bir değişiklikle gelmiştir: İrec’in öcünü alan büyük kral Menuçehr’in ölümü ve zayıf, başına buyruk bir hükümdar olduğu görülen oğlu Nevzer’in tahta çıkışı. Yeni İran kralının zayıflığını ve kan davasını yeniden başlatma fırsatını sezen Peşeng, atalarının öcünü almak ve İran ülkesine savaş açmak niyetiyle Turan güçlerini toplamış, savaşa hazırlanmıştır. Gelenek, soylu oğlu Agrirat’ın babasını vazgeçirmek için elinden geleni yaptığını, barışı öğütlediğini ve düşmanlıkları sona erdirmeye çağırdığını anlatır; fakat Peşeng kararından döndürülememiştir. Böylece Turan kralı, babasının barışçıl hükümdarlığı boyunca uyuyan kadim kan davasını yeniden alevlendirerek iki ülke arasında yeni ve korkunç bir savaş çağını başlatmıştır. Peşeng’in savaşı yeniden başlatması, destanın merkezî çatışmasını yeniden açan, uzun barışı bitiren ve kahramanlık çağı boyunca sürecek mücadeleleri başlatan eylemdir.
İran’ın İstilası
Savaşa karar veren Peşeng, oğlu Efrasiyab’ı büyük bir Turan ordusunun başında İran’ı istila etmeye göndermiştir. Bu istila, kötü yönetimiyle kendi soylularını uzaklaştıran ve İran’ı kadim düşmanına karşı savunmasız bırakan Menuçehr’in oğlu, zayıf kral Nevzer’in hükümdarlığı sırasında İran’ın üzerine gelmiştir.
Savaş İran için ağır ilerlemiştir. Genç Efrasiyab güçlü bir komutan olduğunu kanıtlamış; onun yönettiği ve büyük Turan hanedanlarının savaşçılarının desteklediği Turan güçleri, İranlılara karşı zaferler kazanmıştır. İran’ın birçok müttefiki ve bağlı hükümdarı ayrılmış veya Efrasiyab’ın tarafına geçmiş; yanında kahraman Karen gibi yalnızca birkaç sadık soylu kalan İran kralı Nevzer saldırıya direnememiştir. Savaş sırasında Turanlılar İran kralı Nevzer’i yakalamış, Efrasiyab onu öldürmüştür; bu ağır darbe İran’ı kralsız ve zor durumda bırakmıştır. Peşeng’in başlattığı, oğlu Efrasiyab’ın yönettiği bu istila, İran efsanevi tarihinin büyük felaketlerinden biri, bir İran kralının Turan düşmanı tarafından yakalanıp öldürüldüğü savaştır. İran zamanla toparlanacak ve kahramanlar savunmasına kalkışacak olsa da Peşeng’in harekete geçirdiği istila uzun ve acı bir çatışma çağını açmıştır. Nevzer’in yakalanıp ölümü, İran’ın tehlikesinin derinliğini belirlemiş; Peşeng’in savaşı yeniden başlatıp oğlunu İran ülkesinin üzerine salma yönündeki vahim kararının doğrudan sonucu olmuştur.
Bölünmüş Bir Hane
Peşeng hanesinin dikkate değer özelliklerinden biri, destanın düşmanı olsa da Turan hükümdarlık soyunun nitelik bakımından tek tip olmadığını göstermek için kullandığı oğulları arasındaki çarpıcı farktır. Peşeng’den çok farklı üç oğul gelmiştir: korkunç Efrasiyab, hain Gersivez ve soylu Agrirat.
En büyük ve en önde gelen Efrasiyab, İran’ın sert ve merhametsiz baş düşmanı, kadim kan davasıyla tüketilen güçlü bir savaşçı olmuştur. Gersivez bir entrikacı ve aldatıcı, ihaneti ve yalanları soylu Siyavuş’un öldürülmesine yardım edecek şahsiyet olmuştur. Fakat kardeşler arasında yalnızca Agrirat iyi kalpli ve yumuşak huyludur; iki ülke arasında barış arayan, merhametinden esir İran soylularını bağışladığında şefkati nedeniyle kendi kardeşi Efrasiyab tarafından öldürülen bir prenstir. Peşeng hanesindeki bu ayrım, zalim Efrasiyab, hain Gersivez ve erdemli Agrirat, destanın Turan’ı nüanslı tasvirini yansıtır; düşman hükümdarlık hanesinin bile hem kötülüğü hem sahici soyluluğu barındırdığını gösterir. Gelecek trajedileri de önceden haber verir; Peşeng hanesinin kardeşleri birbirlerine dönecek, Efrasiyab yumuşak huylu Agrirat’ı öldürecektir. Bu bölünmüş oğulların babası olarak Peşeng, Turan’ın hem zalimliğinin hem nadir soyluluğunun doğduğu bir hanenin, iç ayrımları da destanın trajedisinin parçası olacak bir hükümdarlık soyunun başında durur. Peşeng hanesi böylece bölünmüş oğullarında Turan’ın ahlaki karmaşıklığını somutlaştırır.
Simgesellik ve Anlam
Peşeng her şeyden önce kadim kan davasının yenilenmesini ve destanı yapılandıran hanedansal öç mantığını somutlaştırır. Hanesine yapılan eski haksızlıklara dönüp bakarak kavgayı yeniden sürdürmeye ve İran’a savaş açmaya karar veren kral olarak, öç döngüsünün kuşaktan kuşağa geçişini, eski gücenmenin yeni bir çağda yeniden alevlenmesini temsil eder. Destan onun şahsında, Tur’un başlattığı kan davasının soydaşları tarafından nasıl ileri taşındığını, iki ülkenin huzur bulmasına izin vermeyen miras alınmış nefreti gösterir.
Peşeng ayrıca büyük bir çatışmayı başlatan aile reisi, kararıyla oğullarını vahim yollarına yönelten baba rolünü somutlaştırır. Efrasiyab’ı İran’ı istila etmeye göndererek İranlıların büyük düşmanının kariyerini başlatmış, kahramanlık çağının savaşlarını harekete geçirmiştir. Birbirinden çok farklı üç oğlunun, zalim Efrasiyab’ın, hain Gersivez’in ve soylu Agrirat’ın babası olarak Peşeng, Turan’ın hem kötülüğünü hem nadir soyluluğunu, ahlaki karmaşıklığını somutlaştıran bir hanenin başında durur. Yumuşak huylu oğlu Agrirat’ın barış öğüdüne kulak vermemesi, uzlaşma yerine savaşı seçmesi, onu barış yolu yerine öç ve çatışma yolunu seçen bir şahsiyet olarak belirler. Bütün bunlarda Peşeng önemli bir şahsiyettir; kadim kan davasının yenilenmesini, miras alınan öcün hanedansal mantığını, çatışmayı başlatan aile reisinin rolünü ve Turan hanesinin bölünmüş niteliğini somutlaştırır. Büyük savaşı yeniden açan kral, eski suç ile kahramanlık çağının uzun mücadeleleri arasındaki bağlantıdır.
Peşeng ve Kürtler
Peşeng, Şehname’nin bütün şahsiyetleri gibi İran halklarının ortak destansı ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Firdevsi’nin büyük destanı, kralları ve savaşlarıyla, doğduğu kadim İran mitolojik geleneğini paylaşan bu halkların ortak mirasıdır. Peşeng’i ve Turan hanedanını yalnızca Kürtlere özgü şahsiyetler olarak değil, bu ortak mirasın parçası olarak anlamak dürüst ve doğrudur.
İranî bir halk olarak Kürtler için Şehname’nin şahsiyetleri ve hikâyeleri, ait oldukları daha geniş kültürel ve mitolojik dünyanın parçasıdır; hem İran hem Turan tarafıyla destan ve şahsiyetleri, Kürtlerin paylaştığı geniş İranî mirasta yer tutar. Savaşı yeniden başlatan Turan kralı Peşeng şahsiyeti, İranî topraklar boyunca bilinen ve değer verilen ortak İran destan geleneği birikiminin parçasıdır. Öyleyse Peşeng’i sunarken özel olarak Kürtlere ait bir şahsiyeti değil, ortak İran destanının krallarından, Kürtlerin İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı mirasa ait bir kişiyi sunuyoruz. Destanın Turanlılarının, Peşeng’in krallığının halkının, hikâyede Feridun’un oğlu Tur’un soyundan gelen, başlangıçta doğulu bir İran halkı olarak tasarlanan ve herhangi bir modern ulusla basitçe özdeşleştirilmemesi gereken efsanevi bir halk olduğu da belirtilmelidir. Bu dürüst çerçeve, Peşeng’i İranî bir halk olarak Kürtlerin komşularıyla birlikte mirasçısı olduğu geniş ve zengin İran destan geleneğine doğru biçimde yerleştirir.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Peşeng özel olarak Kürtlere ait bir şahsiyet midir? Hayır; Şehname’nin bütün şahsiyetleri gibi yalnızca Kürtlere özgü bir şahsiyet değil, İran halklarının ortak destan mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Nitekim İran’ın efsanevi rakibi Turan’ın, Tur’un soyundan gelen bir kralıdır. İranî bir halk olarak Kürtler, hem İran hem Turan tarafının şahsiyetleriyle komşularının yanında mirasçısı oldukları ortak İran geleneğinin parçası olan destanın geniş İranî mirasını paylaşırlar.
Bu Peşeng, aynı adlı diğer şahsiyetlerle aynı mıdır? Geniş gelenekte Peşeng adlı birden fazla şahsiyet vardır; bu karışıklığa neden olabilir. Burada ele alınan Peşeng, İran’la savaşı yeniden başlatan Turan kralı, Tur’un soydaşı ve Efrasiyab’ın babasıdır. Bazı geleneklerde efsanevi malzemenin başka bir yerinde bu adı taşıyan farklı bir şahsiyet de vardır. İran ve Turan savaşlarının önemli şahsiyeti, Efrasiyab, Gersivez ve Agrirat’ın babası olan bu Turan kralı Peşeng’dir. Büyük destanda her zaman olduğu gibi soya ve role, burada Tur’un soyundan gelen Turan kralı ve Efrasiyab’ın babası oluşuna dikkat etmek, şahsiyeti doğru tanımlamaya yardım eder.
Peşeng destanda ne kadar öne çıkar? Peşeng’in Şehname’deki doğrudan görünümleri nispeten kısadır; Nevzer’in hükümdarlığında savaşın yeniden başlatılması ve İran’ın istilası bölümünde yoğunlaşır. Yine de önemi büyüktür; çünkü kan davasını yeniden açıp Efrasiyab’ı İran’ın üzerine gönderme kararı kahramanlık çağının uzun savaşlarını harekete geçirir; ayrıca Turan tarafının merkezî şahsiyetlerinin babasıdır. Anlatıda kişisel varlığının kapsamını abartmak yerine onu görünümleri kısa fakat rolü belirleyici bir şahsiyet, vahim kararıyla büyük çatışmayı yeniden açan kral ve Turan hükümdarlık hanesinin aile reisi olarak sunmak dürüsttür. Önemi, destanın çok sayıda bölümünde geniş bir kişisel rol oynamasından ziyade belirleyici kararı ve babalığında yatar.
İlgili Konular
Efrasiyab: Peşeng’in oğlu, korkunç Turan kralı
Gersivez: Peşeng’in hain oğlu
Agrirat: Peşeng’in soylu ve erdemli oğlu
Tur: Peşeng’in kan davasını başlatan atası
Nevzer: Peşeng’in savaşında öldürülen İran kralı
Menuçehr: Tur’u öldürmüş İran kralı; eski gücenmenin kaynağı
Karen: Turan istilasına direnen İranlı kahraman
Şehname: Farsça Krallar Kitabı, İran’ın büyük destanı
Sık Sorulan Sorular
Şehname’de Peşeng kimdir?
Peşeng, Şehname’de ilk dönem Turan krallarından, Tur’un soydaşı ve korkunç kral Efrasiyab’ın babasıdır. Uzun bir barışın ardından İran’la kadim kan davasını yeniden başlatmaya karar vermiş, oğlu Efrasiyab’ı büyük bir ordunun başında istilaya göndererek kahramanlık çağının savaşlarını başlatmıştır. Ayrıca Gersivez’in ve soylu Agrirat’ın babasıdır. İran ile Turan arasındaki büyük çatışmayı yeniden açan kral olarak hatırlanır.
Peşeng’in oğulları kimlerdi?
Peşeng, üç dikkate değer oğlun babasıdır: korkunç Turan kralı ve İran’ın büyük baş düşmanı Efrasiyab; Siyavuş’un öldürülmesinde etkili hain entrikacı Gersivez; barış arayan ve İranlı esirleri bağışladığı için Efrasiyab tarafından öldürülen iyi kalpli, soylu prens Agrirat. Hanesinden Turan’ın hem kötülüğü hem nadir soyluluğu çıkmış; oğulları arasındaki çarpıcı fark, destanın düşman hükümdarlık hanesini nüanslı tasvirini yansıtmıştır.
Peşeng İran’a neden savaş açtı?
Peşeng kadim kan davasını yeniden başlatmak ve atalarının öcünü almak için İran’a savaş açmıştır. Kan davası, atası Tur soylu İrec’i öldürdüğünde ve İran kralı Menuçehr öç için Tur’u öldürdüğünde başlamıştır. Uzun bir barışın ardından Peşeng bu eski gücenmelere dönüp bakmış, kavgayı sürdürmeye karar vermiştir. İran kralı Nevzer’in zayıf hükümdarlığında fırsat sezerek güçlerini toplamış, soylu oğlu Agrirat’ın barış öğüdüne rağmen Efrasiyab’ı istilaya göndermiştir.
Peşeng’in İran istilasında ne oldu?
Peşeng, kral Nevzer’in zayıf hükümdarlığı sırasında oğlu Efrasiyab’ı büyük bir orduyla İran’ı istila etmeye göndermiştir. Savaş İran için kötü gitmiştir: Efrasiyab güçlü bir komutan olduğunu kanıtlamış, İran’ın birçok müttefiki ayrılmış, Turanlılar zaferler kazanmıştır. İran kralı Nevzer’i yakalamışlar, Efrasiyab onu öldürmüş, İran’ı kralsız ve ağır tehlike içinde bırakmıştır. İran zamanla toparlanacak olsa da bu, İran efsanevi tarihinin büyük felaketlerinden biridir.
Peşeng’in Efrasiyab ve Tur’la akrabalığı nasıldı?
Peşeng, Efrasiyab’ın babası ve Tur’un soydaşıdır. Destanın soy anlatısında Peşeng, Zadaşm’ın oğlu ve kan davasını başlatan Feridun’un oğlu Tur’un torunudur; bu da Peşeng’i Feridun’un torununun oğlu yapar. Oğlu Efrasiyab korkunç Turan kralı olmuştur. Peşeng böylece Turan hükümdarlık soyunda, kan davasını ilk başlatan Tur ile büyük baş düşman Efrasiyab arasında, kadim gücenmeyi yeni bir savaş çağına taşıyan kral olarak durur.
Peşeng bir Kürt şahsiyeti midir?
Peşeng, yalnızca Kürtlere özgü bir şahsiyet değil, İran halklarının ortak destan mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Nitekim İran’ın efsanevi rakibi Turan’ın, Tur’un soyundan gelen bir kralıdır. İranî bir halk olarak Kürtler, hem İran hem Turan tarafının şahsiyetleriyle komşularının yanında mirasçısı oldukları ortak İran geleneğinin parçası olan destanın geniş İranî mirasını paylaşırlar.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Firdevsî’nin Şehname’sinin Şahsiyetleri — Iraj Bashiri
Efrasiyab (Turan Kralı) - Encyclopaedia Iranica
Şehnâme - Encyclopaedia Iranica