Tur: İrec’i Öldüren Feridun Oğlu

Giriş

Tur, Farsça Krallar Kitabı olan Şehname’nin en belirleyici kişilerinden biridir: Kıskançlığı ve kardeş katli, destanın yarısından fazlasını dolduran İran ile Turan arasındaki uzun ve acı savaşları başlatan büyük kahraman kral Feridun’un oğludur. Kardeşi Selm’le birlikte soylu küçük kardeşleri İrec’i öldüren, böylece bir ailenin iki kolu arasında kuşaklar boyunca sürecek bir kan davasını başlatan Tur’du.

Babası dünyayı üç oğlu arasında böldüğünde doğudaki Turan ülkesini alan Tur, en seçkin payın, İran’ın merkez topraklarının en küçük kardeş İrec’e verilmesini kıskandı. Açgözlülük ve kıskançlıkla içi içini yiyen Tur, İrec’i öldürüp başını babalarına gönderdi; destan, bu kardeş katlini büyük düşmanlığın asıl kaynağı olarak sunar. İran’ın ebedî rakipleri hâline gelen efsanevi doğu halkı Turanlılar, korkulan kral Efrasiyab da dâhil olmak üzere, Tur’un soyundan gelecekti. Tur’un kendisi de sonunda İrec’in intikam alan torunu Menuçehr’in elinden ölecekti.

Krallar Kitabı’nın bütün kişileri gibi Tur da İranî halkların ortak destan mirasına, Kürtlerin Farslar, Lurlar ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Tur’u tanımak, destanın merkezî çatışmasının tam kökünde duran kişiyle, kardeş katli İran ile Turan’ın savaşlarını başlatan kıskanç kardeşle, bütün bir halkın efsanevi atasıyla karşılaşmaktır. Öyküsü, kıskançlığın yıkıcı gücünü ve tek bir suçun uzun süren, korkunç sonuçlarını inceler.

İçindekiler

Kıskançlık ve İrec’in Öldürülmesi

Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar

İlgili Konular

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar ve İleri Okumalar

Tur Kimdir?

Tour biçiminde de yazılan Tur, Şehname’nin bir kişisi, büyük kahraman kral Feridun’un üç oğlundan biridir. Feridun dünyayı oğulları arasında böldüğünde Tur, doğudaki Turan ülkesini aldı; ancak İran’ın merkez toprakları verilen küçük kardeşi İrec’i kıskandı. Tur, kardeşi Selm’le birlikte İrec’e karşı komplo kurdu; ölümcül darbeyi indiren, masum küçük kardeşini öldürüp başını babaları Feridun’a gönderen Tur’du. Kıskançlıktan doğan bu kardeş katli, destanın merkezî çizgisini oluşturan İran ile Turan arasındaki uzun savaşları başlattı. Tur, İran’ın büyük rakipleri olan doğu halkı Turanlıların efsanevi atası oldu; sonunda İrec’in intikam alan torunu Menuçehr tarafından öldürüldü. Suçu destanın büyük çatışmasını başlatan kıskanç kardeş olarak hatırlanır.

Feridun’un Oğlu

Tur, büyük kahraman kral Feridun’un üç oğlundan biriydi; Feridun yılanlı tiran Dehak’ı devirip dünyaya adaleti geri getirmişti. Feridun’un üç oğlu vardı: En büyük Selm; ortanca oğul Tur; ve en küçük, aynı zamanda üçünün en soylusu ve en bilgesi olan İrec.

Gelenek, kardeşlerin adlarını nasıl aldığını ve karakterlerini nasıl ortaya koyduğunu anlatan çarpıcı bir öykü aktarır. Oğullarını sınamak isteyen Feridun’un, korkunç bir ejderha biçiminde onların karşısına çıktığı söylenir. En büyük kardeş tehlikeden kaçmayı seçti; bu yüzden Selm adını aldı. Ortanca oğul, sert bir cesaretle yerinde durup savaşmayı seçti; bu yüzden gözü peklik veya yabanıllıkla ilişkilendirilen Tur adını aldı. En küçük oğul ise ne düşüncesizce kaçarak ne de gözü kara biçimde savaşarak, ölçülü bir bilgelik gösterdi; bu yüzden İrec adını aldı. Bu sınavda Tur kendisinin cesur ve savaşçı olduğunu gösterdi; ancak bu, küçük kardeşi İrec’i belirleyen bilgelik ve soylulukla dengelenmemiş bir cesaretti. Büyük Feridun’un oğlu olarak Tur, en yüksek kraliyet kanından bir prensti; dünyayı zulümden kurtarmış kralın oğluydu. Yine de babasının ruh soyluluğundan hiçbir şey almamıştı; öyküsü Feridun’un ün kazandığı adaletin değil, kıskançlığın ve kardeş katlinin öyküsü olacaktı. Feridun’un oğlu ve soylu İrec’in kardeşi kimliği, destandaki trajik ve korkunç rolünün temelidir.

Öne Çıkan Noktalar

Tur, kahraman kral Feridun’un oğlu, İrec ve Selm’in kardeşidir.
Dünyanın bölüşülmesinde ona doğudaki Turan ülkesi verildi.
Kardeşi İrec’i kıskanarak Selm’le birlikte ona karşı komplo kurdu.
Masum İrec’i öldüren darbeyi indiren Tur’du.
Kardeş katli, İran ile Turan arasındaki uzun savaşları başlattı.
Turanlıların atası oldu ve Menuçehr tarafından öldürüldü.

Kısa Bilgiler

Adı: Tur (Tour olarak da yazılır)
Rolü: Feridun’un oğlu; İrec’in katili
Babası: Büyük kahraman kral Feridun
Kardeşleri: Selm (büyük) ve İrec (küçük)
Ülkesi: Doğudaki ülke Turan
Suçu: Kardeşi İrec’i kıskançlık yüzünden öldürmesi
Sonucu: İran ile Turan’ın uzun savaşları
Soyundan gelenler: Efrasiyab dâhil Turanlılar
Akıbeti: İrec’in torunu Menuçehr tarafından öldürüldü
Mirası: Ortak İranî destan geleneği

Dünyanın Bölüşülmesi

Tur’un belirleyici öyküsü, babası Feridun’un dünyayı bölüşmesiyle başlar. Uzun ve şanlı hükümdarlığının sonlarına doğru Feridun, destanda bütün dünyayı kapsayan geniş ülkesini üç oğlu arasında bölmeye karar verdi. En büyük Selm’e batı topraklarını, Rum ve Batı ülkesini; ortanca oğul Tur’a doğu topraklarını, Turan ve Çin’i; en küçük İrec’e ise tacı, kraliyet tahtını ve egemenlik simgelerini de vererek merkez toprakları, en seçkin payı, İran ülkesinin kendisini bıraktı.

Bu bölüşüm, trajedinin tohumuydu. İrec’e yalnızca en soylu ülke İran değil, krallığın ve üstünlüğün simgeleri de verilmişti; bu, onu kardeşler arasında başta gelen kişi, kraliyet ihtişamının taşıyıcısı olarak belirliyordu. Feridun, İrec’i oğullarının en değerlisi, en soylusu ve en bilgesi saymış, böylece ona en yüksek payı vermişti. Ancak büyük kardeşleri Tur ve Selm’e bu ağır bir adaletsizlik gibi göründü: En küçük, onlardan üstün tutulup tacı ve merkez toprakları almış; kendileri ise kenarlara, doğuya ve batıya gönderilmişti. Gücenmeleri acı bir kıskançlığa dönüştü; kendi taraftarlarının yalnız İrec’in imparatorluk yönetimini hak ettiğini söyleyen fısıldaşmaları, kıskançlıklarını daha da alevlendirdi. Feridun’un ülkesini mirasçıları arasında düzene koymak amacıyla gerçekleştirdiği dünyanın bölüşümü, bunun yerine kardeş katline, İran ile Turan’ın uzun savaşlarına yol açacak kıskançlığı ateşledi. Tacı alamayan ortanca oğul Tur’da bu kıskançlık en şiddetli ifadesini bulacaktı.

Kıskançlık ve İrec’in Öldürülmesi

Küçük kardeşlerinin ayrıcalıklı payını kıskanmaktan içleri içlerini yiyen Tur ve Selm, İrec’e karşı komplo kurdu. Ancak soylu İrec, kardeşleriyle çekişmek istemiyordu. Destanda masumiyetin ve özverinin tam bir simgesidir: Gücenmelerini öğrenince isteyerek yanlarına gitti; kardeşlerinin sevgisini kendi egemenliğinden üstün tutarak barış uğruna tacı ve tahtı bırakmayı bile teklif etti.

Ancak büyük kardeşlerin kıskançlığı ölümcül bir nefrete dönüşmüştü; İrec’in soylu teklifi onları etkilemedi. Gelenekte eylemi kışkırtan en büyük kardeş Selm’di; ancak darbeyi indiren el Tur’un eliydi. Tur öfkeyle masum ve direnmeyen küçük kardeşinin üzerine atılıp onu soğukkanlılıkla öldürdü; ardından son bir zalimlikle genç prensin başını kestirip babaları Feridun’a gönderdi. Bu kardeş katli, soylu ve masum İrec’in kıskanç kardeşi Tur tarafından öldürülmesi, bütün Şehname’nin temel trajedilerinden biridir; çocuksu iyiliğin açgözlülük ve kıskançlıkla soğukkanlı biçimde öldürülmesidir. Destan bunun acıklı yönünü ayrıntılı biçimde işler: Barış için her şeyini teklif eden saf İrec, kıskançlığına hâkim olamayan kardeşi tarafından katledilir. Çok sevdiği en küçük oğlunun başını alan yaşlı Feridun’un kederi, destanın en etkileyici sahneleri arasındadır. Feridun, bir gün suçun intikamını alabilecek İrec soyundan birinin gelmesi için dua etti. Tur’un İrec’i öldürmesi, İran ile Turan’ın savaşlarının bütün uzun trajedisinin gelişeceği tohumdur; destanda kıskançlığın ilk ve belirleyici suçudur.

Turanlıların Atası

Destanın kahramanlık çağı boyunca İran’ın büyük rakipleri ve düşmanları hâline gelen efsanevi doğu halkı Turanlılar, Tur’un soyundan geldi. Doğudaki Turan ülkesinin verildiği Feridun oğlu Tur, tıpkı kardeşi İrec’in İranlıların atası ve adını veren kişi olması gibi, Turan halkı Turanlıların adını veren atasıydı.

Turan’ın kralları ve pehlivanları Tur’un soyundan geldi; sonraki kuşaklarda İran’ın büyük başdüşmanı, korkulan kral Efrasiyab da bunlar arasındaydı. Tur’un soyundan gelen Efrasiyab, kadim kan davasını atalarının hiçbirinin göstermediği bir vahşetle sürdürdü. Böylece Şehname’nin büyük bölümünü dolduran İran ile Turan arasındaki savaşlar, özünde tek bir aile içindeki bir kan davasıdır: Bir yanda İrec’in soyundan gelenler, öte yanda Tur’un soyundan gelenler; her ikisi de büyük Feridun’dan türemiştir. Destanın kendisinin en eski katmanlarında açıkça belirttiği üzere, Turanlıların başlangıçta yabancı bir millet olarak değil, aynı ailenin bir kolu, Feridun’un kendi oğlu Tur’dan gelen doğudaki İranî halklar olarak tasavvur edildiğini anlamak önemlidir. Tur’un İrec’i öldürmesiyle başlayan kan davasını soylarından gelenler sürdürdü; atanın suçu, ailenin iki kolunu kuşaklar boyunca savaşa soktu. Dolayısıyla Tur’un Turanlıların atası rolü, onu yalnızca ilk büyük suçun faili değil, destanın merkezî ve kalıcı çatışmasının bütün bir tarafının kurucusu yapar.

Menuçehr’in İntikamı

Tur’un suçu intikamsız kalmadı; çünkü keder içindeki Feridun’un, cinayetin intikamını alacak İrec soyundan biri için ettiği dua zamanla karşılık buldu. İrec geride bir kız bıraktı; onun soyundan Menuçehr doğdu. Feridun onu mirasçısı olarak büyüttü ve intikam görevi için yetiştirdi.

Menuçehr yetişkinliğe erişince Feridun, İrec’in öldürülmesinin intikamını alması için onu bir orduyla donattı. Menuçehr’in yükselen gücünü öğrenen Tur ve Selm, kendi kuvvetlerini toplayıp İran’a yürüdü; ardından bir dizi büyük savaş yaşandı. Bu intikam savaşı sırasında Menuçehr, dedesinin iki kardeşiyle de karşılaştı ve onları öldürdü. İrec’in katili Tur, Menuçehr tarafından öldürüldü; gelenek, yerinde ve şiirsel bir adaletle, Tur’un masum İrec’in başını kestiği gibi Menuçehr’in de Tur’un başını kestiğini, böylece suçun aynı şekilde karşılığını bulduğunu anlatır. Tur’un başı, İrec’in intikamının alındığının kanıtı olarak yaşlı Feridun’a gönderildi. Tur’un, ardından Selm’in ölümüyle İrec’in öldürülmesinden doğan kan borcu sonunda ödendi. İntikamı tamamlanan Feridun, İran’ın yönetimini Menuçehr’e devredip kısa süre sonra öldü. Ancak Tur’un ölümü, İrec’in intikamını almış olsa da başlattığı çatışmayı bitirmedi: Bundan, ailenin iki kolunun soyundan gelen İranlılar ve Turanlılar arasında Keyhüsrev’in hükümdarlığına dek kuşaklar boyunca sürecek uzun savaşlar doğdu. Menuçehr’in intikamı, kan davasının ilk bölümünü kapattı; ancak savaşların uzun çağını açtı.

Simgesellik ve Anlam

Tur, her şeyden önce kıskançlığın yıkıcı gücünü ve tek bir suçun korkunç sonuçlarını somutlaştırır. Kardeşi İrec’in ayrıcalıklı payına duyduğu kıskançlık, kardeş katlinin köküdür. Destan onu kardeşi Selm’le birlikte, ruhu yozlaştırıp masumiyetin öldürülmesine yol açan tutkuların, açgözlülüğün ve kıskançlığın tam bir cisimleşmesi olarak sunar. Şehname, Tur’da kıskançlığın en soylu kandan bir prensi bile suçların en korkuncuna, kendi kardeşini öldürmeye nasıl sürükleyebileceğini inceler.

Tur, kardeş katli temasını ve onun başlattığı intikam döngüsünü de somutlaştırır. İrec’i öldürmesi, destanın merkezî anlatısındaki ilk büyük suçtur; İran ile Turan savaşlarının kuşakları boyunca uzanan, yeni öldürmeler isteyen öldürmenin, kan dökme ve intikamın döngüsünü başlatır. Destan, tek bir kıskançlık ve şiddet eyleminin bütün bir aileyi nasıl zehirleyip çağlar boyunca süren çatışmaları başlatabileceğini, kötülüğün içselleştirilmesinin bir kuşaktan diğerine nasıl geçtiğini göstermek için Tur ve kardeşlerinin öyküsünü kullanır. Turanlıların atası olarak da Tur, destanın büyük bölünmesinin kaynağını, bir ailenin savaşan iki kola ayrılmasını somutlaştırır. Bütün bunlar içinde Tur, derin ve korkunç bir anlam taşıyan kişidir; kıskançlığın yıkıcı gücünü, kardeş katli suçunu, intikam döngüsünü ve Şehname’nin merkezî çatışmasının kaynağını somutlaştırır. Tek suçu bütün kahramanlık çağına gölge düşüren kıskanç kardeştir; destanın büyük trajedisinin tam kökünde duran karanlık ve belirleyici bir kişidir.

Tur ve Kürtler

Şehname’nin bütün kişileri gibi Tur da İranî halkların ortak destan ve mitoloji mirasına, Kürtlerin Farslar, Lurlar ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Firdevsi’nin kralları ve trajedileriyle büyük destanı, onun kaynaklandığı kadim İran mitoloji geleneğini paylaşan bu halkların ortak mirasıdır. Tur’u ve kardeşlerini yalnızca Kürtlere özgü kişiler olarak değil, bu ortak mirasın parçası olarak anlamak dürüst ve doğrudur.

İranî bir halk olan Kürtler için Şehname’nin kişileri ve öyküleri, ait oldukları daha geniş kültürel ve mitolojik dünyanın parçasıdır; destan ve kişileri, Kürtlerin paylaştığı geniş İranî miras içinde bir yere sahiptir. Dürüstlük açısından özellikle önemli bir nokta, Tur’un soyundan gelen halk Turanlılarla ilgilidir. En eski gelenekte Turanlılar yabancı bir millet değil, İranî ailenin kendisinin bir kolu, doğudaki İranî halklardı; İran ile Turan’ın savaşları, hepsi Feridun’un soyundan gelen kuzenler arasında bir kan davasıydı. Firdevsi, daha sonraki kendi zamanının gerçekliklerini yansıtarak Turanlıları bazen Türklerle özdeşleştirse de bu bir anakronizmdir: Efsanede Turan, Feridun’un oğlu Tur’un ve onun soyundan gelen İranî bir halkın ülkesidir; Turanlılar herhangi bir modern milletle doğrudan özdeşleştirilmemelidir. Dolayısıyla Tur’u sunarken özel olarak Kürt bir kişiyi değil, ortak İran destanının temel kişilerinden birini, efsanevi bir halkın atasını, Kürtlerin İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı mirasa ait birini sunarız.

Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar

Tur’un soyundan gelen Turanlılar Türk müydü? Bu, doğruluk açısından önemli bir noktadır. En eski ve özgün gelenekte Turanlılar Türk değil, İranî ailenin bir kolu, efsanede Feridun’un kendi oğlu Tur’dan gelen doğudaki İranî halklardı. Dolayısıyla İran ile Turan’ın savaşları, özünde hepsi İranî, hepsi Feridun’un soyundan gelen kuzenler arasında bir kan davasıydı. Türk halklarının İran’ın kuzeyindeki ve doğusundaki topraklarda bulunduğu daha sonraki bir çağda yazan Firdevsi, Turanlıları bazen Türklerle özdeşleştirmiş olsa da araştırmacılar bunu bir anakronizm olarak kabul eder. Efsanenin Turanlıları İranî bir halktır, Tur da atalarıdır; herhangi bir modern millet veya etnik grupla doğrudan özdeşleştirilmemelidirler.

Tur özel olarak Kürt bir kişi midir? Hayır; Şehname’nin bütün kişileri gibi, yalnızca Kürtlere özgü bir kişi olmaktan ziyade, İranî halkların ortak destan mirasına, Kürtlerin Farslar, Lurlar ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. İranî bir halk olan Kürtler bu geniş mirası paylaşır; Tur ve kardeşleri İrec ile Selm dâhil destanın kişileri, Kürtlerin komşularıyla birlikte mirasçısı olduğu ortak İran geleneğinin parçasıdır.

İrec’in öldürülmesinden Tur mu, Selm mi daha fazla sorumluydu? Gelenek her iki kardeşe de roller verir. En büyük Selm, genellikle kışkırtıcı, kıskançlığı ilk uyanan ve suça teşvik eden kişi olarak sunulur; ortanca oğul Tur ise eli gerçekten ölümcül darbeyi indiren ve İrec’i öldüren kişiydi. Her iki kardeş de suçluydu, her ikisi de kıskançlığı ve komployu paylaştı; her ikisi de sonunda Menuçehr tarafından intikam için öldürüldü. Ancak cinayeti fiilen işleyen Tur’du; Turanlılara adı verilen, eylemle en yakından ilişkilendirilen de Tur’dur. İki kardeş birlikte, destanın suçun kökü olarak gördüğü açgözlülüğü ve kıskançlığı somutlaştırır: Selm kışkırtan zihin, Tur darbeyi indiren el olarak büyük savaşları başlatan kardeş katlinden ortaklaşa sorumludur.

İrec: Tur tarafından öldürülen soylu küçük kardeş
Feridun: kahraman kral, Tur, Selm ve İrec’in babası
Menuçehr: Tur’u öldürerek İrec’in intikamını alan torunu
Efrasiyab: Tur’un soyundan gelen korkulan Turan kralı
Dehak: Feridun’un devirdiği yılanlı tiran
Nevzer: hükümdarlığında savaşların yeniden başladığı sonraki kral
Ağrirat: Turan hanedanında daha sonraki, erdemli bir soy mensubu
Şehname: Farsça Krallar Kitabı, İran’ın büyük destanı

Sık Sorulan Sorular

Şehname’de Tur kimdir?

Tur, Şehname’de kahraman kral Feridun’un üç oğlundan biridir. Feridun dünyayı oğulları arasında böldüğünde Tur, doğudaki Turan ülkesini aldı; ancak İran’ın merkez topraklarının verildiği küçük kardeşi İrec’i kıskandı. Kardeşi Selm’le birlikte İrec’e karşı komplo kurdu; onu öldürüp İran ile Turan’ın uzun savaşlarını başlatan Tur’du. Turanlıların atası oldu ve sonunda İrec’in intikam alan torunu Menuçehr tarafından öldürüldü.

Tur İrec’i neden öldürdü?

Tur, İrec’i kıskançlıktan öldürdü. Babaları Feridun dünyayı böldüğünde, oğullarının en değerlisi saydığı en küçük oğlu İrec’e tacı ve egemenlik simgelerini de vererek en seçkin payı, İran’ın merkez topraklarını bıraktı. Doğu ve batı topraklarının verildiği Tur ile kardeşi Selm, en küçüğün onlardan üstün tutulmasına gücendi; kıskançlıkları ölümcül bir nefrete dönüştü. İrec barış için tacı bırakmayı teklif etse de Tur masum kardeşini soğukkanlılıkla öldürdü.

Feridun’un üç oğlu kimdi?

Feridun’un üç oğlu, en büyük Selm, ortanca oğul Tur ve en küçük İrec’ti. Gelenek, Feridun’un onları bir ejderha biçiminde sınadığını anlatır: En büyük kaçtı ve Selm adını aldı; ortanca oğul cesaretle savaştı ve Tur adını aldı; en küçük bilgece bir ölçülülük gösterdi ve İrec adını aldı. Feridun, Batı’yı Selm’e, Doğu’yu (Turan) Tur’a, İran’ın merkez topraklarını ise tacıyla birlikte en değerli saydığı soylu İrec’e verdi.

Turanlılar kimin soyundan gelir?

Turanlılar, doğudaki Turan ülkesinin verildiği Feridun oğlu Tur’un soyundan gelir. En eski gelenekte yabancı bir millet değil, İranî ailenin bir kolu, doğudaki İranî halklardı; dolayısıyla İran ile Turan’ın savaşları, hepsi Feridun’un soyundan gelen kuzenler arasında bir kan davasıydı. Korkulan Efrasiyab dâhil Turan’ın sonraki kralları Tur’un soyundan geldi. Turanlılar herhangi bir modern milletle doğrudan özdeşleştirilmemelidir.

Tur nasıl öldü?

Tur, intikam savaşında öldürülen İrec’in torunu Menuçehr tarafından öldürüldü. Feridun, İrec soyundan birinin suçun intikamını alması için dua etmişti. İrec’in kızının soyundan doğan, Feridun tarafından yetiştirilen Menuçehr, yetişkinliğe erişip Tur ve Selm’e karşı bir orduya önderlik etti. Menuçehr Tur’u öldürdü; şiirsel bir adaletle, Tur’un İrec’in başını kestiği gibi onun da başını kesip Feridun’a gönderdi. Tur ve Selm’in ölümüyle İrec’in öldürülmesinin intikamı sonunda alındı.

Tur Kürt bir kişi midir?

Tur, yalnızca Kürtlere özgü bir kişi olmaktan ziyade, İranî halkların ortak destan mirasına, Kürtlerin Farslar, Lurlar ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. İranî bir halk olan Kürtler bu geniş mirası paylaşır; Tur ve kardeşleri dâhil destanın kişileri, Kürtlerin komşularıyla birlikte mirasçısı olduğu ortak İran geleneğinin parçasıdır.