Giriş
Her inancın kutsal bir merkezi, kalbinin yöneldiği bir yer vardır. Êzidîler için burası Laleş vadisidir; Yarsanî inancının, Ehl-i Hak’ın mensupları içinse Goranî Kürtlerin ana yurdunda, Hewraman dağlarında Sirwan nehrinin kıyısındaki kutsal yer Perdiwar’dır. Büyük mistik Sultan Sahak burada, on dördüncü yüzyılın sonlarında veya on beşinci yüzyılın başlarında Yarsanî dinini kurmuş, kutsal yoldaşlarıyla ahdini yapmış ve takipçilerinin kendi geleneklerinde Kâbe’nin karşılığı olarak saygı duydukları bir mabet oluşturmuştur.
Perdiwar bir yapıdan veya bir yerden fazlasıdır. Bütün bir dinin kurulduğu zemin, kutsal ahdinin yeri, en eski kutsal metinlerinin kaynağı, hac ve duasının odağıdır. Yarsanîler için ilahî olanın dünyaya yaklaştığı ve inançlarının doğduğu noktadır; adının kendisi bile sıradan dünya ile kutsal olan arasındaki eşiği belirtir.
Perdiwar’ın öyküsünde Yarsanî inancının kendisinin öyküsünü okuyabiliriz: Zagros dağlarının, kendi kutsal coğrafyası, kendi kutsal şiiri ve Goranî konuşulan Hewraman ülkesinde kendine ait derin kökleri olan kendine özgü bir Kürt dini. Bu mabedi anlamak, Kürtlerin büyük inançlarından birinin nerede oluştuğunu anlamaktır.
İçindekiler
Sultan Sahak’ın İnancı Kurduğu Yer
İlahî Varlığın Bulunduğu Bir Yer
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Perdiwar Nedir?
Pardiwar veya Perdivar olarak da yazılan Perdiwar, Kürtlerin kendine özgü dinlerinden biri olan Yarsanî inancının, Ehl-i Hak’ın en kutsal mabedidir. Kürdistan’ın Hewraman bölgesinde, Goranî konuşulan yörede Sirwan nehri kıyısında yer alır; inancın kurucusu Sultan Sahak’ın on dördüncü yüzyılın sonlarında veya on beşinci yüzyılın başlarında dini oluşturduğu yerdir. Yarsanîlerin Kâbe’nin karşılığı ve kıbleleri, dua yönleri olarak saygı duydukları Perdiwar, inancın kurulduğu zemin, kutsal ahdinin yeri ve en eski kutsal metinlerinin kaynağıdır.
Yarsanîlerin Kâbesi
Ehl-i Hak mensupları için Perdiwar, bütün kutsal mekânlar arasında en yüce yere sahiptir; kendi kutsal metinleri, İslam’ın en kutsal mabedi Kâbe’ye karşılık geldiğini açıkça dile getirir. Geleneklerinde Yarsanîlerin kıblesi, bağlılıklarının yöneldiği nokta ve haclarının en önde gelen varış yeridir. Müslümanların Mekke’ye yönelmesi gibi Yarsanî geleneği de ruhen Perdiwar’a yönelir.
Bu saygı, Yarsanîlerin kendi inançlarını başka bir yerden alınmış bir merkez yerine kendi kutsal merkezi olan, bütünlüklü ve kendi başına var olan bir din olarak anlamalarını yansıtır. İnançlarında azizleriyle ilişkili kutsal yerlere hac, onlar için diğer bütün haclardan daha uygundur; başkalarının iyiliği için iyi işler yapmak ise törensel uygulamalardan daha önemli sayılır. Perdiwar, bu bağlılık dünyasının kalbinde en kutsal noktası olarak durur; ayrı ve kadim bir inancın değer verilen manevi merkezi olarak Yarsanîlerin kendi anlayışları çerçevesinde anlaşılmalıdır.
Öne Çıkan Noktalar
Perdiwar, Kürt Yarsanî (Ehl-i Hak) inancının en kutsal mabedidir.
Goranî Kürt yöresinde, Hewraman’da Sirwan nehri kıyısında yer alır.
Sultan Sahak, Yarsanî dinini burada 14. yüzyılın sonlarında veya 15. yüzyılın başlarında kurdu.
Yarsanîler ona Kâbe’nin karşılığı ve kıbleleri olarak saygı duyar.
Sultan Sahak, yoldaşlarıyla kutsal ahdini Perdiwar’da yaptı.
En eski Yarsanî kutsal metinleri Perdiwarî metinleri olarak bilinir.
Kısa Bilgiler
Adı: Perdiwar (ayrıca Pardiwar, Perdivar); köprünün bu tarafı anlamına gelir
Türü: Yarsanî (Ehl-i Hak) inancının en kutsal mabedi
Konumu: Goranî Kürt yöresinde, Hewraman’da Sirwan nehri kıyısı
Kurucusu: Yarsanîliğin kurucusu Sultan Sahak
Dönemi: 14. yüzyılın sonlarından 15. yüzyılın başlarına
Önemi: Sultan Sahak’ın inancı kurduğu ve ahdini yaptığı yer
Konumu ve saygınlığı: Yarsanîlerin Kâbe’nin karşılığı, kıbleleri olarak saygı duyduğu yer
Kutsal metinleri: En eski Yarsanî kutsal metinleri olan Perdiwarî metinleri
Dört ilkesi: Saflık, doğruluk, benlikten vazgeçme ve cömertlik
Bağlılık: Yarsanî haclarının ve dualarının yöneldiği yer
Sirwan Kıyılarında
Perdiwar, Kürt dünyasının en güzel ve öykülerle dolu manzaralarından birinde yer alır: Sirwan nehrinin suladığı, günümüz İran’ı ile Irak’ının sınır yörelerindeki, Uraman da denilen Hewraman dağlarında. Burası Goranî konuşan Kürtlerin ana yurdu, uzun zamandır Kürt kültürünün ve inancının beşiği olan dik vadiler ve teraslı köylerden oluşan engebeli bir ülkedir. Kutsal Perdiwar mekânı burada, Sirwan kıyısında kurulmuştur.
Perdiwar adı başlı başına çağrışımlarla doludur; bölgenin dilinde köprünün bu tarafı anlamına geldiği kabul edilir, bu da mabedin yakınında bulunduğu nehir geçişine bir göndermedir. Gelenek, Şeyhan’ın bahçelerinde Sultan Sahak ve yoldaşlarının yerini belirleyen büyük bir taşla işaretlenmiş bir mekândan söz eder. Köprü ve nehir kıyısındaki mabet imgesinde yerinde bir şey vardır; çünkü Perdiwar, Goranî dağlarının kutsal manzarasında insan ile ilahî olan arasında bir eşik, bir geçiş noktası olarak anlaşılır.
Sultan Sahak’ın İnancı Kurduğu Yer
Perdiwar, yüce kutsallığını Sultan İshak da denilen, takipçilerinin Hakikat Sultanı ve Hewraman Kralı olarak saygı gösterdikleri Yarsanî inancının kurucusu Sultan Sahak şahsiyetine borçludur. Geleneğe göre Halepçe bölgesinde doğmuş, Hewraman yöresine göç etmiş ve orada Perdiwar’ı inşa etmiştir; Ehl-i Hak dinini bu mabette kurmuş ve Yarsanî anlayışına göre Hakk’ın, ilahî Hakikat’in dünyada tezahürünü ilan etmiştir.
Sultan Sahak, inancı Perdiwar’da kurarken çevresine kutsal yoldaşlardan oluşan bir topluluk toplamış, Yarsanî yolunu belirleyecek öğretileri, ritüelleri ve ahlaki ilkeleri ortaya koymuştur. Böylece mabet bütün bir dinin beşiği, kurucusunun yaşadığı, öğrettiği ve inancın ahdini oluşturduğu yer olmuştur. Yarsanîler için Perdiwar, Sultan Sahak’ın kendisinden ayrılmazdır; Hewraman Kralı’nın dinlerini var ettiği kutsal zemindir. Bazı gelenekler, türbesinin orada, faaliyet gösterdiği kutsal dağlarda bulunduğunu kabul eder.
Perdiwar Ahdi
Perdiwar’la ilişkili en kutsal olaylardan biri, Sultan Sahak’ın orada yoldaşlarıyla yaptığı ahittir. Yarsanî geleneği, Perdiwar’da çevresindeki kutsal varlıklar topluluğuyla, aralarında tezahürüne eşlik eden Yedi Beden veya Yedi Kutsal Varlık Haft Tan’ın da bulunduğu toplulukla ciddi bir antlaşma oluşturduğunu anlatır. Bu ahit, toplumu kutsal düzenine bağlayan, inancın kurucu bir ânı olarak anlaşılır.
İnancın Perdiwar’da kuruluşuyla ilişkili olan diğer unsurlar, Sultan Sahak’ın öğrettiği büyük ahlaki ilkeler, Yarsanî yaşam biçiminin özünde bulunan dört ilkedir: saflık, doğruluk, ilahî olan karşısında benlikten vazgeçme veya hiçlik, başkalarına karşı cömertlik veya hoşgörü. Bu ilkeler, Perdiwar ahdiyle birlikte Yarsanî toplumuna ahlaki ve manevi temelini vermiştir. Sirwan kıyılarında yapılan bu ahdin hatırası, bugün de inancı kökeninin kutsal zeminine bağlar.
Perdiwarî Metinleri
Perdiwar, yalnızca bir yere değil, Yarsanî kutsal metinlerinin en eski ve en saygın katmanına da adını vermiştir. Ehl-i Hak’ın kutsal edebiyatı, Kelam-ı Serencam veya Sonuç Söylemi olarak bilinen büyük şiir külliyatı, özünde inancın kurulduğu mabedin adını taşıyan Perdiwarî metinleri diye bilinen kadim bir kurucu külliyat barındırır. Perdiwar Hazinesi Kitabı’nı da içeren bu metinler, yaklaşık on beşinci ve on altıncı yüzyıllara tarihlenen bütün Yarsanî yazıları arasında en eski ve en kutsal metinlerden sayılır.
Kurucu kutsal metinlere Perdiwarî denilmesi, mabedin inançtaki merkezî yerinin bir ölçüsüdür. Perdiwar çağı, Sultan Sahak’ın ve doğrudan haleflerinin zamanı, Yarsanî dininin klasik ve biçimlendirici çağı olarak hatırlanır; o dönemden ulaşan metinler özel bir otorite taşır. Ehl-i Hak’ın kutsal dili olan Goranî Kürtçesinde oluşturulan ve uzun süre hem özenli kopyalama hem sözlü aktarım yoluyla korunan Perdiwarî metinleri, inancın bütün kutsal metin geleneğini Perdiwar’ın kutsal zeminine bağlar.
İlahî Varlığın Bulunduğu Bir Yer
Perdiwar’a saygının özünde derin bir teolojik inanç yatar. Yarsanî anlayışında ilahî olan, Hak, bir dizi bedenleniş veya görünüş aracılığıyla dünyada tezahür eder; Sultan Sahak bunların en yücesi kabul edilir. Yarsanîler, ilahî varlığın Perdiwar’da özel bir biçimde içkin olduğuna inanır. Dolayısıyla mabet yalnızca geçmiş olayların anıtı değil, inancın anlayışında ilahî olanın dünyaya benzersiz biçimde yaklaştığı bir yerdir.
Perdiwar’daki kutsal varlığa yönelik bu inanç, mekâna olağanüstü kutsallığını verir ve neden Kâbe’nin karşılığı sayıldığını açıklar. Yarsanî tasavvurunda göğün yere dokunduğu ve Hakikat’in tezahür ettiği yerdir; bu yüzden inancın en kutsal zemini olarak saygı görür. Bu inançlar Ehl-i Hak’ın kendine özgü teolojisine aittir; burada yaşayan bir dinin saygıyla ve inancın kendi anlayışı çerçevesinde anlaşılması gereken, değer verilen kanaatleri olarak anlatılır.
Kutsal Ziyaret ve Bağlılık
Perdiwar, Yarsanî haclarının yöneldiği bir yer ve bağlılığın odağıdır. Ehl-i Hak’ın dinî yaşamı, toplumun kutsal kelamı okumak ve söylemek için toplanması etrafında şekillenir. Bunlar, kendisi de kutsal sayılan uzun saplı lavta, kutsal tanburun müziği eşliğinde, kutsal danslarla ve niyaz olarak bilinen kutsanmış bir sununun topluca paylaşılmasıyla gerçekleştirilir. Bu toplantılarda inanç yenilenir ve toplum birbirine bağlanır.
Yarsanîler için kutsal şahsiyetleriyle ilişkili Perdiwar gibi yerler, haccın uygun varış noktalarıdır; onları ziyaret etmek özellikle sevaplı kabul edilir. Bu bağlılığın yanında, Yarsanîlerin ahlaklı yaşama, geleneğin yalnızca ritüelden daha değerli gördüğü başkaları için yapılan iyi işlere yönelik güçlü vurgusu vardır. Yarsanî inananlar, Perdiwar’a haclarında ve onu onurlandırmak için gerçekleştirdikleri ibadetlerde dinlerinin doğduğu kutsal zeminle ve Sultan Sahak’ın orada yaptığı kutsal ahitle bağlarını yeniler.
Perdiwar ve Baba Yadgar
Perdiwar, Yarsanî inancının en önde gelen ama tek büyük mabedi değildir. Diğer başlıca kutsal yer, Ehl-i Hak’ın en sevilen azizlerinden Baba Yadgar’ın türbesidir; Dalahu dağlarındaki mezarı önemli bir hac merkezidir. Perdiwar ile Baba Yadgar’ın türbesi birlikte Yarsanî dünyasının kutsal coğrafyasının iki kutbunu oluşturur.
Bu kutsal yerler, inancı Kürt dağlarının manzarasına bağlar; Yarsanî toplumuna zengin manevi geleneğine uygun fiziksel bağlılık merkezleri verir. Zagros’un Goranî yöresine odaklanarak oluşturdukları kutsal coğrafya, Yarsanî inancının belirli bir toprakta, Hewraman dağlarında ve çevresinde derin köklere sahip bir din olmasının işaretlerinden biridir. Kurucu mabet olarak Perdiwar, bu kutsal yerlerin başında durur; inancın başladığı zeminin kendisidir.
Laleş Gibi Bir Kutsal Merkez
Perdiwar ile Êzidî inancının manevi merkezi, kutsal Laleş vadisi arasında aydınlatıcı bir benzerlik vardır. Bu kendine özgü Kürt dinlerinin her birinin tek bir en yüce kutsal yeri, inancın kurucusuyla veya yeniden kurucusuyla ilişkili, toplumun bütün bağlılık yaşamının yöneldiği ve hacılarının yolculuk ettiği kutsal bir zemini vardır. Êzidîler için burası Şeyh Adi’nin türbesiyle Laleş; Yarsanîler içinse Sultan Sahak’ın hatırasıyla Perdiwar’dır.
Bu ortak örüntü, kutsal bir manzaranın ve kutsal bir merkezin merkezî rol oynadığı, inancın dağlarda belirli ve değer verilen bir yerde kök saldığı Kürt dinî geleneklerinde derin bir şeyi yansıtır. Kürt dinleri Êzidîlik ve Yarsanîlik, akraba gelenekleriyle birlikte, her biri kalbini böyle bir mabette bulur. Perdiwar’ı Laleş’in yanında görmek, Kürt dünyasının bu kadim inançları arasındaki ortak manevi içgüdüyü, belirli bir zemini kutsal kılma ve inancın yaşamını onun etrafında toplama içgüdüsünü fark etmektir.
Simgesellik ve Anlam
Perdiwar simgesel anlam bakımından zengindir. Köprünün bu tarafı olarak anlaşılan adı, bir eşik veya geçiş imgesini çağrıştırır; mabet Yarsanî tasavvurunda tam böyle bir eşik, ilahî ve insani dünyaların buluştuğu, Hakk’ın tezahür ettiği ve inancın doğduğu nokta olarak durur. Yarsanîlerin kıblesi olarak bağlılığın yöneldiği merkez, Ehl-i Hak’ın bütün manevi dünyasına yön veren sabit noktadır.
İnancın kurulduğu zemin, ahdinin yeri ve en eski kutsal metinlerinin kaynağı olarak Perdiwar, bütün Yarsanî geleneğinin kökenlerini tek bir yerde toplar. İnancın Hewraman’ın kutsal manzarasına kök salmasını ve en kutsal şeylerin belirli, kutsanmış bir zemine bağlı olduğu yönündeki Yarsanî kanaatini simgeler. Perdiwar’ı düşünmek, bir dinin doğuş ânını ve inananların tasavvurunda ebedî Hakikat’in Kürtlerin dağlarına dokunduğu yeri düşünmektir.
Perdiwar ve Kürtler
Perdiwar, Kürtlerin kendine özgü inançlarından birinin en kutsal mabedi olarak miraslarında değer verilen bir yere sahiptir. Yarsanîler, merkezleri Zagros’un Goranî ve Hewramî yörelerinde bulunan, çok büyük ölçüde Kürtlerden oluşan bir toplumdur; Perdiwar’daki kutsal merkezleri, dinlerini Kürt toprağına sıkı biçimde bağlar. Sirwan kıyısındaki mabette Yarsanî inancının Kürt niteliği, Hewraman’ın dağlarına ve diline kök salmış en derin ifadesini bulur.
Diğer Kürt dinî azınlıkları gibi yanlış anlamalarla ve baskıyla karşılaşmış bir toplum için Perdiwar’ın kutsal zemini kimlik, süreklilik ve saygınlık kaynağıdır; Yarsanîleri kendilerine ait kutsal bir geçmişe ve kutsal bir yere bağlar. Perdiwar’ı onurlandırmak, Kürtlerin daha geniş öyküsü içinde Yarsanî mirasının derinliğini ve kendine özgülüğünü onurlandırmak, Yarsanîlik gibi inançların kendi kutsal merkezlerine ve kendi kadim geleneklerine sahip olduğu Kürt dünyasının zengin dinî çeşitliliğini tanımaktır.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Perdiwar tam olarak nedir: bir yapı mı, bir taş mı, yoksa bir yer mi? Kaynaklar onu Sirwan nehri kıyısında, Şeyhan’ın bahçelerinde Sultan Sahak ve yoldaşlarının yerini işaretleyen büyük bir taşla ilişkili, Sultan Sahak tarafından inancın kıblesi olarak oluşturulmuş kutsal bir yapı olarak anlatır. Onu tek ve basit bir nesne yerine, dinin kurulduğu zemin olan kutsal bir mekân ve mabet olarak anlamak en uygunudur; fiziksel ayrıntıları gelenekte çeşitli biçimlerde anlatılır.
Sultan Sahak’ın mezarı Perdiwar’da mıdır? Bu konuda gelenekler farklılaşır ve dürüstlük belirsizliği belirtmeyi gerektirir. Bazı anlatılar Sultan Sahak’ın türbesini Hewraman dağlarındaki Perdiwar’a yerleştirirken diğerleri gömülmesini Kirmanşah bölgesindeki Şeyhan yöresiyle ilişkilendirir. Tutarlı olan, Perdiwar’ın inancı kurduğu mabet ve Yarsanîlerin en yüce kutsal yeri olduğudur; mezarının kesin konumu ve niteliği farklı kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılır. Tek bir anlatımı ileri sürmek yerine bunu kabul etmek, kaynaklara en sadık yaklaşımdır.
Kâbe’yle karşılaştırılması İslam’a düşmanlık anlamına mı gelir? Gelmez. Perdiwar’ın Kâbe’ye karşılık gelmesi, Yarsanîlerin kendi inançları içinde kutsal merkezlerinin yüce kutsallığını ifade etme biçimidir; başka bir dine karşı polemik olarak değil, Yarsanî bağlılığının bir ifadesi olarak anlaşılmalıdır. Yarsanîlik, Goranî Kürtçesinde kendi kutsal metinleri, kendi azizleri ve kendi kutsal yerleri olan, Kürt dünyasının ayrı bir dinî geleneğidir. Perdiwar da inancın kendi anlayışı çerçevesinde anlaşılması gereken değer verilen manevi kalbidir.
İlgili Konular
Sultan Sahak: Perdiwar’ı kuran Yarsanî inancının kurucusu
Kelam-ı Serencam: Kadim Perdiwarî metinlerini içeren Yarsanî kutsal yazıları
Haft Tan: Yedi Kutsal Varlık, Perdiwar ahdinin yoldaşları
Baba Yadgar: Yarsanî inancının diğer büyük mabedi
Tanbur: Kelam ritüelinin kutsal Yarsanî çalgısı
Laleş: Êzidîlerin kutsal vadisi, benzer bir kutsal merkez
Sık Sorulan Sorular
Perdiwar nedir?
Pardiwar olarak da yazılan Perdiwar, Kürtlerin kendine özgü dinlerinden biri olan Yarsanî inancının, Ehl-i Hak’ın en kutsal mabedidir. Kürdistan’ın Hewraman bölgesinde Sirwan nehri kıyısında yer alır; inancın kurucusu Sultan Sahak’ın on dördüncü yüzyılın sonlarında veya on beşinci yüzyılın başlarında dini oluşturduğu yerdir. Yarsanîler ona Kâbe’nin karşılığı ve kıbleleri olarak saygı gösterir.
Perdiwar Yarsanîler için neden bu kadar kutsaldır?
İnançlarının kurulduğu zemindir; Sultan Sahak burada dini oluşturmuş, kutsal yoldaşlarıyla kutsal ahdini yapmış ve inançlarına göre ilahî Hakikat burada tezahür etmiş ve içkin olmuştur. Kutsal metinleri Kâbe’ye karşılık geldiğinden söz eder; bağlılıklarının yöneldiği kıble ve haclarının en önde gelen varış yeridir. Kısacası inancın en kutsal yeridir.
Perdiwar nerede bulunur?
Perdiwar, günümüz İran’ı ile Irak’ının sınır yörelerinde, Goranî konuşulan Kürt ülkesinde, Uraman da denilen Hewraman dağlarında Sirwan nehri kıyısında yer alır. Gelenek onu Şeyhan’ın bahçelerinde büyük bir taşla işaretlenmiş kutsal bir mekânla ilişkilendirir. Bu engebeli dağ manzarası, Goranî Kürtlerin ana yurdu ve Yarsanî inancının beşiğidir.
Perdiwar adı ne anlama gelir?
Pardiwar olarak da yazılan Perdiwar adının, köprünün bu tarafı anlamına geldiği kabul edilir; bu, mabedin yakınında bulunduğu Sirwan nehri üzerindeki geçişe bir göndermedir. Bu imge yerindedir; çünkü Perdiwar, Yarsanî geleneğinde insani ve ilahî dünyalar arasında bir tür eşik veya geçiş noktası, inancın doğduğu yer olarak anlaşılır.
Perdiwarî metinleri nedir?
Perdiwarî metinleri, Yarsanî kutsal yazılarının en eski ve en saygın katmanıdır; adlarını inancın kurulduğu Perdiwar mabedinden alırlar. Kelam-ı Serencam olarak bilinen kutsal şiirin kadim çekirdeğini oluştururlar, yaklaşık on beşinci ve on altıncı yüzyıllara tarihlenirler ve Ehl-i Hak’ın kutsal dili Goranî Kürtçesinde oluşturulmuşlardır. İnancın biçimlendirici çağının kutsal yazıları olarak özel bir otorite taşırlar.
Perdiwar, Êzidîlerin Laleş’iyle nasıl karşılaştırılır?
İkisi de kendine özgü Kürt inançlarının en yüce kutsal merkezleridir. Şeyh Adi’nin türbesiyle Laleş, Êzidîlerin kutsal vadisi ve manevi kalbi olduğu gibi Sultan Sahak’ın hatırasıyla Perdiwar da Yarsanîlerin kurucu mabedi ve en kutsal yeridir. Bu benzerlik, kutsal bir manzaranın ve tek bir kutsal merkezin inancın yaşamında merkezî rol oynadığı Kürt dinlerindeki derin bir örüntüyü yansıtır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Ehl-i Hak (Pardiwar, Ehl-i Hak’ın Kâbesi) - WikiShia
Sultan Sahak Türbesi: Kakailer İçin En Kutsal İbadet Yeri - Kurdistan24
Yarsanîlik (Perdiwarî metinleri) - Kürdistan Tarihi
Yarsan’ın (Ehl-i Hak) Dinî Metin Mirası - Oral Tradition