پێشەکی
هەر باوەڕێک ناوەندێکی پیرۆزی هەیە، ئەو شوێنەی دڵی ڕووی تێ دەکات. بۆ ئێزدییەکان ئەو ناوەندە ئەم دۆڵەیە: لالش؛ بۆ شوێنکەوتووانی باوەڕی یارسانی، ئەهلی حەق، پەردیوەرە، شوێنێکی پیرۆز لە کەناری ڕووباری سیروان لە شاخەکانی هەورامان، لە ناوچەی ناوەندیی کوردە گۆرانییەکاندا. لەوێ، لە کۆتایی سەدەی چواردە یان سەرەتای سەدەی پازدەدا، عارفە مەزنەکە سوڵتان سەهاک ئایینی یارسانی دامەزراند، پەیمانی لەگەڵ هاوەڵە پیرۆزەکانی بەست و پەرستگەیەکی بنیاد نا کە شوێنکەوتووانی لە نەریتی خۆیاندا وەک هاوتای کەعبە ڕێزی لێدەگرن.
پەردیوەر زیاترە لە بینا یان شوێنێک. خاکی دامەزراندنی ئایینێکی تەواوە، شوێنی پەیمانە پیرۆزەکەی، سەرچاوەی کۆنترین دەقە پیرۆزەکانی و ناوەندی زیارەت و نیایشی. بۆ یارسانییەکان ئەو شوێنەیە کە خودا لێی نزیک بووەوە لە جیهان و باوەڕەکەیان لەدایک بوو؛ خودی ناوەکەشی دەروازەی نێوان جیهانی ئاسایی و پیرۆزی دەستنیشان دەکات.
لە چیرۆکی پەردیوەردا دەتوانین چیرۆکی خودی باوەڕی یارسانی بخوێنینەوە: ئایینێکی تایبەتی کوردی لە شاخەکانی زاگرۆس، بە جوگرافیای پیرۆز و شیعری پیرۆزی خۆیەوە و بە ڕەگی قووڵ لە ناوچە گۆرانییزمانەکەی هەوراماندا. تێگەیشتن لەم پەرستگەیە تێگەیشتنە لەو شوێنەی یەکێک لە باوەڕە مەزنەکانی کورد لێی دامەزرا.
ناوەڕۆک
ئەو شوێنەی سوڵتان سەهاک باوەڕەکەی لێ دامەزراند
پەردیوەر چییە؟
پەردیوەر، کە بە پەردیوار یان پەردیڤاریش دەنووسرێت، پیرۆزترین پەرستگەی باوەڕی یارسانی، ئەهلی حەق، یەکێک لە ئایینە تایبەتەکانی کوردەکانە. لە کەناری ڕووباری سیروان لە ناوچەی هەورامانی کوردستاندایە، لە ناوچە گۆرانییزمانەکە؛ ئەو شوێنەیە کە دامەزرێنەری باوەڕەکە، سوڵتان سەهاک، لە کۆتایی سەدەی چواردە یان سەرەتای سەدەی پازدەدا ئایینەکەی لێ دامەزراند. یارسانییەکان وەک هاوتای کەعبە و قیبلەی خۆیان، ئاراستەی نیایش، ڕێزی لێدەگرن. پەردیوەر خاکی دامەزراندنی باوەڕەکە، شوێنی پەیمانە پیرۆزەکەی و سەرچاوەی کۆنترین دەقە پیرۆزەکانیەتی.
کەعبەی یارسانییەکان
بۆ شوێنکەوتووانی ئەهلی حەق، پەردیوەر بەرزترین شوێنی لە نێو هەموو شوێنە پیرۆزەکاندا هەیە؛ خودی دەقە پیرۆزەکانیان بە ڕوونی باسی هاوتایی ئەو لەگەڵ کەعبە دەکەن، پیرۆزترین پەرستگەی ئیسلام. لە نەریتەکەیاندا قیبلەی یارسانییەکانە؛ ئەو خاڵەی نیایشیان ڕووی تێ دەکات و گرنگترین مەبەستی زیارەتیانە. هەروەک موسڵمانەکان ڕوو لە مەککە دەکەن، نەریتی یارسانی بە ڕۆح ڕوو لە پەردیوەر دەکات.
ئەم ڕێزگرتنە ئەو تێگەیشتنەی یارسانییەکان لە باوەڕی خۆیان دەردەخات کە ئایینێکی تەواو و سەربەخۆیە؛ ناوەندی پیرۆزی خۆی هەیە، نە ناوەندێکی وەرگیراو لە ئایینێکی دیکە. لە باوەڕی ئەواندا زیارەتی شوێنە پیرۆزە پەیوەستەکان بە پیرۆزەکانیانەوە بۆ خۆیان گونجاوترە لە هەر زیارەتێکی دیکە؛ کارێکی چاک بۆ خەڵکی دیکە بە گرنگتر لە پابەندی بە ڕێوڕەسم دەزانرێت. پەردیوەر وەک پیرۆزترین خاڵ لە ناوەڕاستی ئەم جیهانەی نیایشدا وەستاوە و دەبێت بە پێوەرەکانی خودی یارسانییەکان لێک بدرێتەوە، وەک ناوەندی ڕۆحیی خۆشەویستی باوەڕێکی تایبەت و کۆن.
خاڵە سەرەکییەکان
پەردیوەر پیرۆزترین پەرستگەی باوەڕی یارسانیی کورد (ئەهلی حەق)ە.
لە کەناری ڕووباری سیروان لە هەورامان، لە ناوچەی کوردە گۆرانییەکان، هەیە.
سوڵتان سەهاک لە کۆتایی سەدەی 14 یان سەرەتای سەدەی 15دا ئایینی یارسانی لەوێ دامەزراند.
یارسانییەکان وەک هاوتای کەعبە و قیبلەی خۆیان ڕێزی لێدەگرن.
سوڵتان سەهاک لە پەردیوەر پەیمانە پیرۆزەکەی لەگەڵ هاوەڵەکانی بەست.
کۆنترین دەقە پیرۆزە یارسانییەکان بە دەقە پەردیوەرییەکان ناسراون.
زانیارییە کورتەکان
ناو: پەردیوەر (هەروەها پەردیوار، پەردیڤار)؛ واتای ئەم لای پردەکەیە
جۆر: پیرۆزترین پەرستگەی باوەڕی یارسانی (ئەهلی حەق)
شوێن: لە کەناری ڕووباری سیروان لە هەورامان، لە ناوچەی کوردە گۆرانییەکان
دامەزرێنەر: سوڵتان سەهاک، دامەزرێنەری یارسانی
سەردەم: کۆتایی سەدەی 14 تا سەرەتای سەدەی 15
گرنگی: ئەو شوێنەی سوڵتان سەهاک باوەڕەکەی دامەزراند و پەیمانەکەی بەست
پلە: یارسانییەکان وەک هاوتای کەعبە و قیبلەی خۆیان ڕێزی لێدەگرن
دەقە پیرۆزەکان: کۆنترین دەقە پیرۆزە یارسانییەکان، دەقە پەردیوەرییەکانن
چوار بنەماکە: پاکی، ڕاستکاری، خۆبەهیچزانین و بەخشندەیی
نیایش: مەبەستێکی زیارەت و نیایشی یارسانی
لە کەناری سیروان
پەردیوەر لە یەکێک لە جوانترین و پڕچیرۆکترین دیمەنەکانی جیهانی کورددایە: شاخەکانی هەورامان، کە بە ئورامانیش ناودەبرێت، لە ناوچە سنوورییەکانی ئێران و عێراقی ئەمڕۆدا، کە ڕووباری سیروان ئاویان پێ دەگەیەنێت. ئەمە ناوچەی ناوەندیی کوردە گۆرانییزمانەکانە، خاکێکی سەخت بە دۆڵی لێژ و گوندی پلەپلە، کە لە مێژە لانکەی کولتوور و باوەڕی کوردی بووە. هەر لێرە، لە کەناری سیروان، شوێنە پیرۆزەکەی پەردیوەر دامەزرا.
خودی ناوی پەردیوەر وێنەیەکی کاریگەر لە خەیاڵدا دروست دەکات، چونکە لە زمانی ناوچەکەدا بە مانای ئەم لای پردەکە لێک دەدرێتەوە؛ ئاماژەیە بە تێپەڕگەیەک بەسەر ڕووبارەکەدا کە پەرستگەکە لە نزیکی وەستابوو. نەریتەکە باسی شوێنێک لە باخەکانی شێخان دەکات، کە بەردێکی گەورە نیشانەی دەکات و شوێنی سوڵتان سەهاک و هاوەڵەکانی دەستنیشان دەکات. لەم وێنەی پرد و پەرستگەی کەنار ڕووباردا گونجانێک هەیە؛ چونکە پەردیوەر وەک دەروازە و تێپەڕگەیەکی نێوان مرۆڤ و خودا لێک دەدرێتەوە، لە دیمەنە پیرۆزەکەی شاخە گۆرانییەکاندا.
ئەو شوێنەی سوڵتان سەهاک باوەڕەکەی لێ دامەزراند
پیرۆزیی هەرە بەرزی پەردیوەر بە ئەم کەسایەتییەوە پەیوەستە: سوڵتان سەهاک، کە بە سوڵتان ئیسحاقیش ناودەبرێت؛ دامەزرێنەری باوەڕی یارسانی کە شوێنکەوتووانی وەک سوڵتانی حەق و پاشای هەورامان ڕێزی لێدەگرن. بەپێی نەریت لە ناوچەی هەڵەبجە لەدایک بوو، کۆچی کرد بۆ ناوچەی هەورامان و لەوێ پەردیوەری بنیاد نا. لەم پەرستگەیەدا ئایینی ئەهلی حەقی دامەزراند و لە تێگەیشتنی یارسانیدا بەرجەستەبوونی حەق، ڕاستیی خودایی، لە جیهاندا ڕاگەیاند.
لە دامەزراندنی باوەڕەکە لە پەردیوەردا، سوڵتان سەهاک بازنەیەکی هاوەڵی پیرۆزی لە دەوری خۆی کۆ کردەوە و فێرکردن، ڕێوڕەسم و بنەما ئەخلاقییەکانی دانا کە ڕێبازی یارسانی پێناسە دەکردن. پەرستگەکە بەمە بوو بە لانکەی ئایینێکی تەواو؛ ئەو شوێنەی دامەزرێنەرەکەی تێیدا ژیا، فێری کرد و پەیمانی باوەڕەکەی دامەزراند. بۆ یارسانییەکان پەردیوەر لە خودی سوڵتان سەهاک جیا ناکرێتەوە؛ ئەو خاکە پیرۆزەی پاشای هەورامان ئایینەکەیانی تێیدا هێنایە بوون. هەندێک گێڕانەوە پێیان وایە مەزارەکەی لەوێیە، لەو شاخە پیرۆزانەدا کە کاری تێیاندا کرد.
پەیمانی پەردیوەر
لە پیرۆزترین ڕووداوە پەیوەستەکان بە پەردیوەرەوە ئەو پەیمانەیە کە سوڵتان سەهاک لەوێ لەگەڵ هاوەڵەکانی بەستی. نەریتی یارسانی دەگێڕێتەوە کە لە پەردیوەر پەیمانێکی پڕشکۆی لەگەڵ بازنەی بوونەوەرە پیرۆزەکانی دەوری خۆی دامەزراند؛ لە نێویاندا هەفت تەن، حەوت جەستە یان حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، کە هاوەڵی بەرجەستەبوونەکەی بوون. ئەم پەیمانە بە ساتێکی بنیاتنەری باوەڕەکە دەزانرێت کە کۆمەڵگاکە بە ڕێکخستنە پیرۆزەکەیەوە دەبەستێتەوە.
لەگەڵ دامەزراندنی باوەڕەکە لە پەردیوەر، ئەو بنەما ئەخلاقییە مەزنانە گرێدراون کە سوڵتان سەهاک فێری کرد؛ چوار بنەماکەی ناوەڕۆکی شێوازی ژیانی یارسانی: پاکی، ڕاستکاری، خۆبەهیچزانین یان هیچبوون لەبەردەم خودادا، و بەخشندەیی یان لێبوردەیی بەرامبەر خەڵکی دیکە. ئەم بنەمایانە لەگەڵ پەیمانی پەردیوەر بناغەی ئەخلاقی و ڕۆحییان بە کۆمەڵگای یارسانی بەخشی. تا ئەمڕۆش بیرەوەریی ئەو پەیمانەی لە کەناری سیروان بەسترا، باوەڕەکە بە خاکە پیرۆزەکەی بنەڕەتیەوە گرێ دەدات.
دەقە پەردیوەرییەکان
پەردیوەر ناوی خۆی تەنها بە شوێنێک نەبەخشی، بەڵکو بە کۆنترین و ڕێزلێگیراوترین چینی دەقی پیرۆزی یارسانیش. ئەدەبی پیرۆزی ئەهلی حەق، ئەو کۆمەڵە مەزنەی شیعر کە بە ئەم ناوە ناسراوە: کەلامی سەرەنجام، یان وتاری کۆتایی، لە ناوەڕۆکیدا کۆمەڵە دەقێکی کۆنی بنیاتنەری هەیە کە بە دەقە پەردیوەرییەکان ناسراوە؛ ناوی لەو پەرستگەیەوە هاتووە کە باوەڕەکە لێی دامەزرا. ئەم دەقانە، لەوانە کتێبی گەنجینەی پەردیوەر، لە کۆنترین و پیرۆزترین نووسراوە یارسانییەکان دادەنرێن؛ بەرواریان بۆ دەوروبەری سەدەکانی پازدە و شازدە دەگەڕێتەوە.
ناونانی دەقە پیرۆزە بنیاتنەرەکان بە پەردیوەری پێوانەیەکە بۆ شوێنە ناوەندییەکەی پەرستگەکە لە باوەڕەکەدا. سەردەمی پەردیوەر، سەردەمی سوڵتان سەهاک و ئەو جێگرانەی ڕاستەوخۆ دوای ئەو هاتن، وەک سەردەمی کلاسیکی و بنیاتنەری ئایینی یارسانی یاد دەکرێتەوە؛ ئەو دەقانەی لەو سەردەمەوە ماونەتەوە دەسەڵاتێکی تایبەتیان هەیە. بە گۆرانیی کوردی داڕێژراون، کە زمانی پیرۆزی ئەهلی حەقە، و ماوەیەکی درێژ هەم بە نووسینەوەی ورد و هەم بە گواستنەوەی زارەکی پارێزراون؛ دەقە پەردیوەرییەکان تەواوی نەریتی دەقە پیرۆزەکانی باوەڕەکە لە خاکە پیرۆزەکەی پەردیوەردا ڕەگداکوتاو دەکەن.
شوێنێکی ئامادەبوونی خودا
لە ناوەڕۆکی ڕێزگرتن لە پەردیوەردا باوەڕێکی خوداناسیی قووڵ هەیە. لە تێگەیشتنی یارسانیدا خودا، حەق، لە جیهاندا بە زنجیرەیەک لە بەرجەستەبوون یان دەرکەوتن خۆی دەنوێنێت؛ سوڵتان سەهاک بە بەرزترینیان دەزانرێت و یارسانییەکان باوەڕیان وایە لە پەردیوەر ئامادەبوونی خودا بە شێوەیەکی تایبەت لە ناو جیهاندا هەبوو. پەرستگەکە بەمە تەنها یادگاری ڕووداوە ڕابردووەکان نییە، بەڵکو شوێنێکە کە لە تێگەیشتنی باوەڕەکەدا خودا بە شێوەیەکی تایبەت نزیک بووەوە لە جیهان.
ئەم باوەڕە بە ئامادەبوونی پیرۆز لە پەردیوەر، پیرۆزییە نائاساییەکەی بە شوێنەکە دەبەخشێت و ڕوون دەکاتەوە بۆچی بە هاوتای کەعبە دەزانرێت. ئەو شوێنەیە کە لە دیدی یارسانیدا ئاسمان و زەوی پێک گەیشتن و حەق دەرکەوت؛ هەر بۆیە وەک پیرۆزترین خاکی باوەڕەکە ڕێزی لێدەگیرێت. ئەم باوەڕانە سەر بە خوداناسیی تایبەتی ئەهلی حەقن؛ لێرە وەک باوەڕە خۆشەویستەکانی ئایینێکی زیندوو باس دەکرێن و دەبێت بە ڕێز و بە پێوەرەکانی خودی باوەڕەکە لێک بدرێنەوە.
زیارەت و نیایش
پەردیوەر مەبەستێکی زیارەتی یارسانی و ناوەندێکی نیایشە. ژیانی ئایینیی ئەهلی حەق لە دەوری کۆبوونەوەی کۆمەڵگاکە بۆ خوێندنەوە و بە گۆرانی گوتنی ئەم دەقە پیرۆزە کۆ دەبێتەوە: کەلام، کە بە مۆسیقای ئەم ئامێرە پیرۆزە پێشکەش دەکرێت: تەنبور؛ ئامێرە ژێدارە ملدرێژەکە کە خۆیشی بە پیرۆز دەزانرێت. لەگەڵ ئەمەدا سەمای پیرۆز و هاوبەشکردنی کۆمەڵایەتیی پێشکەشە پیرۆزکراوەکە کە بە نیاز ناسراوە هەیە. لەم کۆبوونەوانەدا باوەڕەکە نوێ دەکرێتەوە و کۆمەڵگاکە پێکەوە دەبەسترێتەوە.
بۆ یارسانییەکان، شوێنەکانی وەک پەردیوەر کە بە کەسایەتییە پیرۆزەکانیانەوە پەیوەستن، مەبەستی گونجاوی زیارەتن و سەردانکردنیان بە کارێکی بە تایبەتی پڕپاداشت دەزانرێت. لە پاڵ ئەم نیایشەدا جەختی بەهێزی یارسانی لەسەر ژیانی ئەخلاقی هەیە، لەسەر ئەو کارە چاکانەی بۆ خەڵکی دیکە دەکرێن و نەریتەکە بە گرنگتریان دەزانێت لە تەنها ڕێوڕەسم. لە زیارەتی پەردیوەر و ئەو نیایشانەدا کە بە ڕێزی ئەو ئەنجام دەدرێن، باوەڕدارە یارسانییەکان پەیوەندیی خۆیان بە خاکە پیرۆزەکەی لەدایکبوونی ئایینەکەیان و بە پەیمانە پیرۆزەکەی سوڵتان سەهاک لەوێ نوێ دەکەنەوە.
پەردیوەر و بابا یادگار
پەردیوەر گرنگترین پەرستگەی مەزنی باوەڕی یارسانییە، بەڵام تەنها یەکەکە نییە. شوێنە پیرۆزە سەرەکییەکەی دیکە مەزاری بابا یادگارە، یەکێک لە خۆشەویستترین پیرۆزەکانی ئەهلی حەق، کە گۆڕەکەی لە شاخەکانی داڵاهو ناوەندێکی مەزنی زیارەتە. پەردیوەر و مەزاری بابا یادگار پێکەوە دوو جەمسەرەکەی جوگرافیای پیرۆزی جیهانی یارسانی پێک دەهێنن.
ئەم شوێنە پیرۆزانە باوەڕەکە لە دیمەنی شاخەکانی کوردستاندا ڕەگداکوتاو دەکەن؛ ناوەندی ماددیی نیایش بە کۆمەڵگای یارسانی دەبەخشن کە لەگەڵ نەریتە ڕۆحییە دەوڵەمەندەکەیدا دەگونجێن. ئەو جوگرافیایە پیرۆزەی دروستی دەکەن، کە سەرنجی لەسەر ناوچە گۆرانییەکەی زاگرۆسە، یەکێکە لە نیشانەکانی باوەڕی یارسانی وەک ئایینێک کە لە خاکێکی تایبەتدا ڕەگی قووڵی هەیە، لە شاخەکانی هەورامان و دەوروبەریدا. پەردیوەر وەک پەرستگەی دامەزراندن لە پێش هەموو ئەم شوێنە پیرۆزانەدا دەوەستێت؛ خودی ئەو خاکەیە کە باوەڕەکە لێی دەستی پێ کرد.
ناوەندێکی پیرۆز وەک لالش
هاوشێوەییەکی ڕوونکەرەوە لە نێوان پەردیوەر و ئەم دۆڵە پیرۆزەدا هەیە: لالش، ناوەندی ڕۆحیی باوەڕی ئێزدی. هەر یەکێک لەم ئایینە تایبەتە کوردییانە یەک شوێنی پیرۆزی هەرە بەرزی هەیە؛ خاکێکی پیرۆز کە بە دامەزرێنەر یان دووبارەبنیاتنەرەوە پەیوەستە، تەواوی ژیانی نیایشی کۆمەڵگاکە ڕووی تێ دەکات و زیارەتکارەکانی گەشتی بۆ دەکەن. بۆ ئێزدییەکان لالشە، بە مەزاری شێخ عەدییەوە؛ بۆ یارسانییەکان پەردیوەرە، بە بیرەوەریی سوڵتان سەهاکەوە.
ئەم نەخشە هاوبەشە شتێکی قووڵ لە نەریتە ئایینییەکانی کورد دەردەخات؛ تێیاندا دیمەنێکی پیرۆز و ناوەندێکی پیرۆز ڕۆڵێکی ناوەندی دەگێڕن و باوەڕەکە لە شوێنێکی تایبەت و خۆشەویستی شاخەکاندا ڕەگی دادەکوتێت. ئایینە کوردییەکانی ئێزدایەتی و یارسانی، لەگەڵ نەریتە خزمییەکانیان، هەر یەکێکیان دڵی خۆی لە پەرستگەیەکی لەم جۆرەدا دەدۆزێتەوە. بینینی پەردیوەر لە پاڵ لالشدا ناسینەوەی ئارەزوویەکی ڕۆحیی هاوبەشە لە نێو ئەم باوەڕە کۆنانەی جیهانی کورددا؛ ئارەزووی پیرۆزکردنی خاکێکی دیاریکراو و کۆکردنەوەی ژیانی باوەڕەکە لە دەوری ئەو.
هێما و مانا
پەردیوەر پڕە لە مانای هێمایی. خودی ناوەکەی کە بە ئەم لای پردەکە لێک دەدرێتەوە، وێنەی دەروازە یان تێپەڕگە لە خەیاڵدا دروست دەکات؛ پەرستگەکەش لە خەیاڵی یارسانیدا هەر وەها دەروازەیەکە، خاڵی یەکگەیشتنی جیهانی خودایی و مرۆیی، کە حەق تێیدا دەرکەوت و باوەڕەکە لەدایک بوو. وەک قیبلەی یارسانییەکان ناوەندەکەیە کە نیایش ڕووی تێ دەکات؛ ئەو خاڵە ئارامەی ئاراستە بە تەواوی جیهانی ڕۆحیی ئەهلی حەق دەدات.
وەک خاکی دامەزراندنی باوەڕەکە، شوێنی پەیمانەکەی و سەرچاوەی کۆنترین دەقە پیرۆزەکانی، پەردیوەر بنەڕەتی تەواوی نەریتی یارسانی لە یەک شوێندا کۆ دەکاتەوە. هێمای ڕەگداکوتانی باوەڕەکەیە لە دیمەنە پیرۆزەکەی هەورامان و ئەو باوەڕەی یارسانی کە پیرۆزترین شتەکان بە خاکێکی تایبەت و پیرۆزەوە گرێدراون. تێڕامان لە پەردیوەر تێڕامانە لە ساتی لەدایکبوونی ئایینێک و لەو شوێنەی، لە دیدی باوەڕداراندا، حەقی هەمیشەیی گەیشتە شاخەکانی کورد.
پەردیوەر و کوردەکان
پەردیوەر وەک پیرۆزترین پەرستگەی یەکێک لە باوەڕە تایبەتەکانی کورد، شوێنێکی خۆشەویستی لە میراتەکەیاندا هەیە. یارسانییەکان بە زۆری کۆمەڵگایەکی کوردین، ناوەندیان لە ناوچە گۆرانی و هەورامییەکەی زاگرۆسدایە؛ ناوەندە پیرۆزەکەیان لە پەردیوەر ئایینەکەیان بە نزیکی بە خاکی کوردەوە دەبەستێتەوە. لە پەرستگەکەی کەنار سیرواندا خەسڵەتە کوردییەکەی باوەڕی یارسانی قووڵترین دەربڕینی خۆی دەدۆزێتەوە؛ ڕەگداکوتاو لە شاخ و زمانی هەوراماندا.
بۆ کۆمەڵگایەک کە وەک کەمینە ئایینییەکانی دیکەی کورد ڕووبەڕووی تێگەیشتنی هەڵە و فشار بووەتەوە، خاکە پیرۆزەکەی پەردیوەر سەرچاوەی ناسنامە، بەردەوامی و کەرامەتە؛ یارسانییەکان بە ڕابردووێکی پیرۆز و شوێنێکی پیرۆزی خۆیانەوە گرێ دەدات. ڕێزگرتن لە پەردیوەر ڕێزگرتنە لە قووڵایی و تایبەتمەندیی میراتی یارسانی لە ناو چیرۆکی فراوانتری کورددا و ناسینەوەی هەمەجۆریی ئایینیی دەوڵەمەندی جیهانی کورد؛ جیهانێک کە تێیدا باوەڕەکانی وەک یارسانی ناوەندی پیرۆز و نەریتی کۆنی خۆیان هەیە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
پەردیوەر بە وردی چییە، بینا، بەرد یان شوێن؟ سەرچاوەکان وەک بینایەکی پیرۆزی کەنار ڕووباری سیروان باسی دەکەن کە بە بەردێکی گەورە لە باخەکانی شێخانەوە پەیوەستە؛ بەردەکە شوێنی سوڵتان سەهاک و هاوەڵەکانی دەستنیشان دەکات. سوڵتان سەهاک وەک قیبلەی باوەڕەکە دایمەزراندووە. باشترە وەک شوێن و پەرستگەیەکی پیرۆز، خاکی دامەزراندنی ئایینەکە، لێک بدرێتەوە، نە تەنها یەک شتی سادە؛ وردەکارییە ماددییەکانی لە نەریتەکەدا بە شێوەی جیاواز باس دەکرێن.
ئایا گۆڕی سوڵتان سەهاک لە پەردیوەرە؟ لێرە گێڕانەوەکان جیاوازن و ڕاستگۆیی دەخوازێت ئاماژە بەم نادڵنیاییە بدرێت. هەندێک گێڕانەوە مەزاری سوڵتان سەهاک لە پەردیوەر، لە شاخەکانی هەورامان، دادەنێن؛ ئەوانی دیکەش ناشتنی بە ناوچەی شێخان لە هەرێمی کرماشانەوە دەبەستنەوە. ئەوەی جێگیرە ئەوەیە پەردیوەر ئەو پەرستگەیەیە کە باوەڕەکەی لێ دامەزراند و بەرزترین شوێنی پیرۆزی یارسانییەکانە. شوێنی ورد و سروشتی گۆڕەکەی لە سەرچاوە جیاوازەکاندا جیاواز باس دەکرێت؛ وەفادارترین شێوە ئەوەیە دان بەمەدا بنێین، نە یەک وەشان بە دڵنیایی ڕابگەیەنین.
ئایا بەراوردکردن لەگەڵ کەعبە دوژمنایەتیی ئیسلام دەگەیەنێت؟ نەخێر. هاوتایی پەردیوەر و کەعبە شێوازی خودی یارسانییەکانە بۆ دەربڕینی پیرۆزیی هەرە بەرزی ناوەندە پیرۆزەکەیان لە باوەڕی خۆیاندا؛ دەبێت وەک پشتڕاستکردنەوەی نیایشی یارسانی لێک بدرێتەوە، نە وەک مشتومڕێک دژ بە ئایینێکی دیکە. یارسانی نەریتێکی ئایینیی تایبەتی جیهانی کوردە، دەقی پیرۆزی بە گۆرانیی کوردی و پیرۆز و شوێنی پیرۆزی خۆی هەیە؛ پەردیوەریش دڵە ڕۆحییە خۆشەویستەکەیە و دەبێت بە پێوەرەکانی خودی باوەڕەکە لێک بدرێتەوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەری باوەڕی یارسانی کە پەردیوەری بنیاد نا
کەلامی سەرەنجام: دەقی پیرۆزی یارسانی، بە دەقە پەردیوەرییە کۆنەکانیەوە
هەفت تەن: حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، هاوەڵانی پەیمانی پەردیوەر
بابا یادگار: پەرستگە مەزنەکەی دیکەی باوەڕی یارسانی
تەنبور: ئامێرە پیرۆزە یارسانییەکەی ڕێوڕەسمی کەلام
لالش: دۆڵە پیرۆزەکەی ئێزدییەکان، ناوەندێکی پیرۆزی هاوشێوە
پرسیارە باوەکان
پەردیوەر چییە؟
پەردیوەر، کە بە پەردیواریش دەنووسرێت، پیرۆزترین پەرستگەی باوەڕی یارسانی، ئەهلی حەق، یەکێک لە ئایینە تایبەتەکانی کوردەکانە. لە کەناری ڕووباری سیروان لە ناوچەی هەورامانی کوردستاندایە؛ ئەو شوێنەیە کە دامەزرێنەری باوەڕەکە، سوڵتان سەهاک، لە کۆتایی سەدەی چواردە یان سەرەتای سەدەی پازدەدا ئایینەکەی لێ دامەزراند. یارسانییەکان وەک هاوتای کەعبە و قیبلەی خۆیان ڕێزی لێدەگرن.
بۆچی پەردیوەر بۆ یارسانییەکان ئەوەندە پیرۆزە؟
خاکی دامەزراندنی باوەڕەکەیانە؛ سوڵتان سەهاک لەوێ ئایینەکەی دامەزراند و پەیمانە پیرۆزەکەی لەگەڵ هاوەڵە پیرۆزەکانی بەست. لە باوەڕی ئەواندا حەقی خودایی لەوێ دەرکەوت و لە جیهاندا ئامادە بوو. دەقە پیرۆزەکانیان باسی هاوتایی ئەو لەگەڵ کەعبە دەکەن؛ ئەو قیبلەیەیە کە نیایشیان ڕووی تێ دەکات و گرنگترین مەبەستی زیارەتیانە. بە کورتی، پیرۆزترین شوێنی باوەڕەکەیە.
پەردیوەر لە کوێیە؟
پەردیوەر لە کەناری ڕووباری سیروان لە شاخەکانی هەورامان، کە بە ئورامانیش ناودەبرێت، هەیە؛ لە ناوچەی کوردە گۆرانییزمانەکان لە سنوورەکانی ئێران و عێراقی ئەمڕۆدا. نەریتەکە بە شوێنێکی پیرۆزی باخەکانی شێخانەوە دەیبەستێتەوە کە بەردێکی گەورە نیشانەی دەکات. ئەم دیمەنە سەختە شاخاوییە ناوچەی ناوەندیی کوردە گۆرانییەکان و لانکەی باوەڕی یارسانییە.
ناوی پەردیوەر چی دەگەیەنێت؟
ناوی پەردیوەر، کە بە پەردیواریش دەنووسرێت، بە مانای ئەم لای پردەکە لێک دەدرێتەوە؛ ئاماژەیە بە تێپەڕگەیەک بەسەر ڕووباری سیرواندا کە پەرستگەکە لە نزیکی وەستابوو. وێنەکە گونجاوە، چونکە لە نەریتی یارسانیدا پەردیوەر وەک جۆرێک دەروازە یان تێپەڕگەی نێوان جیهانی مرۆیی و خودایی لێک دەدرێتەوە، ئەو شوێنەی باوەڕەکە لێی لەدایک بوو.
دەقە پەردیوەرییەکان چین؟
دەقە پەردیوەرییەکان کۆنترین و ڕێزلێگیراوترین چینی دەقی پیرۆزی یارسانین؛ ناویان لەو پەرستگەیەی پەردیوەرەوە هاتووە کە باوەڕەکە لێی دامەزرا. ناوەڕۆکە کۆنەکەی ئەو شیعرە پیرۆزانە پێک دەهێنن کە بە کەلامی سەرەنجام ناسراوە؛ بەرواریان بۆ دەوروبەری سەدەکانی پازدە و شازدە دەگەڕێتەوە و بە گۆرانیی کوردی داڕێژراون، کە زمانی پیرۆزی ئەهلی حەقە. وەک دەقی پیرۆزی سەردەمە بنیاتنەرەکەی باوەڕەکە دەسەڵاتێکی تایبەتیان هەیە.
پەردیوەر چۆن لەگەڵ لالشی ئێزدی بەراورد دەکرێت؟
هەردووکیان بەرزترین ناوەندە پیرۆزەکانی باوەڕە تایبەتە کوردییەکانن. هەروەک لالش بە مەزاری شێخ عەدییەوە دۆڵە پیرۆزەکە و دڵە ڕۆحییەکەی ئێزدییەکانە، پەردیوەریش بە بیرەوەریی سوڵتان سەهاکەوە پەرستگەی دامەزراندن و پیرۆزترین شوێنی یارسانییەکانە. ئەم هاوشێوەییە نەخشەیەکی قووڵ لە ئایینە کوردییەکاندا دەردەخات کە تێیدا دیمەنێکی پیرۆز و یەک ناوەندی پیرۆز ڕۆڵێکی ناوەندی لە ژیانی باوەڕەکەدا دەگێڕن.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ئەهلی حەق (پەردیوار، کەعبەی ئەهلی حەق) ـ ویکی شیعە
مەزاری سوڵتان سەهاک: پیرۆزترین شوێنی پەرستنی کاکەییەکان ـ کوردستان24
یارسانی (دەقە پەردیوەرییەکان) ـ مێژووی کوردستان
میراتی دەقە ئایینییەکانی یارسان (ئەهلی حەق) ـ نەریتی زارەکی