پێشەکی
کەلامی سەرەنجام، «وتاری کۆتایی»، دەقی پیرۆزی ناوەندیی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق). ئەم کۆمەڵە بەرفراوانەی شیعری وەحیپێکراو فێرکارییەکانی سوڵتان سەهاک و مێژووی پیرۆزی ئایینەکە دەپارێزێت و لە ناوەڕاستی باوەڕی یارساندا جێگەی هەیە، وەک ئەو جێگەیەی قورئان یان ئینجیل لە ئایینەکانی دیکەدا هەیانە.
بەڵام کەلامی سەرەنجام لە کتێبێکی پیرۆزی چاپکراو ناچێت. بە درێژایی زۆربەی تەمەنی، لەبری ئەوەی لە پەڕەدا هەڵبگیرێت، لە دەنگدا هەڵگیراوە و لەبەر بە زمانی پیرۆزی ئایینەکە گوتراوە؛ هەتا ئێستاش لە خوێندنەوەی کەلامەکان لە جەمدا زیندووە. تێگەیشتن لێی واتە تێگەیشتن لە چۆنیەتیی زیندوو ڕاگرتنی ڕاستیی یارسان لەلایەن خۆیانەوە.
ناوەڕۆک
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
کەلامی سەرەنجام چییە؟
کەلامی سەرەنجام (کە بە کورتی سەرەنجام یان کەلامیش پێی دەوترێت) دەقی پیرۆزی ئایینی یارسانە؛ کۆمەڵە شیعرێکی وەحیپێکراوە کە لەسەر بنەمای فێرکارییەکانی دامەزرێنەرەکە، سوڵتان سەهاک، دانراوە و لە دەوروبەری سەدەی پانزەیەمدا پێکهاتووە. بە زمانی گۆرانی نووسراوە و ماوەیەکی درێژ بە زارەکی گوازراوەتەوە؛ دەرکەوتنە یەک لەدوای یەکەکانی خودایی دەگێڕێتەوە و باوەڕ و ڕێوڕەسمەکانی ئایینەکە دەخاتە ڕوو. ئەو کتێبەیە کە گۆرانیبێژانی جەم هەتا ئەمڕۆ لێی وەردەگرن.
خاڵە سەرەکییەکان
کەلامی سەرەنجام دەقی پیرۆزی ناوەندیی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق).
ناوەکەی واتای «وتاری کۆتایی» دەگەیەنێت و فێرکارییەکانی سوڵتان سەهاک دەپارێزێت.
بە گۆرانی، زمانی پیرۆزی ئایینەکە، نووسراوە و ماوەیەکی درێژ بە زارەکی گوازراوەتەوە.
بەپێی نەریت، یەکەم جار پیر مووسی، فریشتەی تۆمارکەری هەفت تەن، نووسیویەتییەوە.
شیعرەکانی لە جەم، ڕێوڕەسمە کۆمەڵییەکە، بە مۆسیقای تەمبوور دەگوترێن.
زانیارییە کورتەکان
ناو: کەلامی سەرەنجام («وتاری کۆتایی»)؛ بە کورتی سەرەنجام یان کەلامیش پێی دەوترێت
نەریتی ئایینی: یارسان (ئەهلی حەق / کاکەیی)
جۆر: دەقی پیرۆزی ناوەندیی ئایینەکە
بنەماکەی: فێرکارییەکانی دامەزرێنەرەکە، سوڵتان سەهاک
تۆمارکەر: پیر مووسی، فریشتەی تۆمارکەری هەفت تەن
زمان: کوردیی گۆرانی (هەورامی)، زمانی پیرۆزی ئەهلی حەق؛ بەشێکیش بە فارسی
پێکهاتە: سەردەمەکانی چوار دەرکەوتنی خودایی: خاوەندگار، عەلی، شا خۆشین و سوڵتان سەهاک
شێوە: شیعری وەحیپێکراو (کەلامەکان)، کە ماوەیەکی درێژ بە زارەکی گوازراونەتەوە
بەکارهێنان: لە جەمدا بە یاوەریی تەمبوور دەگوترێن
بەڵگەی بوون: لە دەوروبەری سەدەی 15 پێکهاتووە؛ بەشێکی زارەکی و بەشێکی نووسراوە
وتاری کۆتایی
کەلامی سەرەنجام لە فێرکارییەکانی سوڵتان سەهاکەوە گەشەی کرد؛ دامەزرێنەری ئایینی یارسان کە لە سەدەکانی چواردەیەم و پانزەیەمدا یەکەم کۆمەڵە شوێنکەوتووانی خۆی لە خاکی کوردە گۆرانییەکان کۆکردەوە. کتێبەکە لە دەوری وەحیی ئەو و وتەکانی بوونەوەرە پیرۆزەکانی دەوروبەری پێکهاتووە. ناوەکەی، کە زۆرجار بە «وتاری کۆتایی» وەردەگێڕدرێت، وەک دەقە پیرۆزە کۆتاییەکە دەیناسێنێت؛ دوا وشەی پرۆسەیەکی درێژی ئاشکرابوونی خودایی.
سەرەنجام بەرگێکی تاک و باریک نییە، بەڵکو کۆمەڵەیەکی گەورە و ئاڵۆزی شیعری پیرۆزە کە پێی دەوترێت کەلام. لە دەوری ناوەڕۆکە سەرەکییەکەی کتێب و کۆمەڵەی دیکە کۆدەبنەوە کە بە بەشی هەمان وەحی دادەنرێن، لەوانە دەفتەری خەزانەی پەردیوەری، «کتێبی گەنجینەی پەردیوەر»، کە کۆمەڵەیەک شیعری ئەفسانەییە. هەموویان پێکەوە یادەوەریی نووسراوی ئایینەکە پێکدەهێنن.
تۆمارکراو بە قەڵەمی زێڕین
بەپێی نەریتی یارسان، وشەکانی سەرەنجام یەکەم جار لەلایەن پیر مووسیەوە تۆمارکراون؛ ئەندامی هەفت تەن کە بە فریشتەی تۆمارکەر ناسێنراوە. وەک ئەو تۆمارکەرە ئاسمانییەی کە تۆماری هەموو کردارەکان دەپارێزێت، شیاو بوو ئەو کەسە بێت کە شیعرە خوداییەکان بنووسێتەوە؛ قەڵەمی زێڕینی ئایینەکە.
بەڵام بە درێژایی زۆربەی مێژووی، سەرەنجام زیاتر لە دڵدا پارێزراوە تا لە پەڕەدا. نەوە لەدوای نەوە فێری شیعرەکان بوون، لەبەریان دەکردن و دەیانگوتن؛ دەقێکی پیرۆزی زیندوو کە لە دەنگی باوەڕداراندا هەڵگیراوە. تەنها لە کاتی نوێدا بەشێکی بۆ جیهانی بەرفراوانتر کۆکراوەتەوە و نووسراوەتەوە؛ بەپێی نەریتێکی کۆن، بەشێکی زۆری هێشتا گەنجینەیەکی زارەکییە.
چوار سەردەمی دەرکەوتنی خودایی
لە ناوەڕاستی سەرەنجامدا، تێڕوانینی یارسان بۆ مێژوو وەک زنجیرەیەک دەرکەوتنی خودایی جێگەی هەیە. ئایینەکە فێر دەکات کە جەوهەری خودایی لە زنجیرەیەک سەردەمی گەورەدا لە جیهان دەرکەوتووە، هەر یەکەیان دەرکەوتنێکی ناوەندیی تایبەتی خۆی هەیە و دەقە پیرۆزەکە لە دەوری ئەوان ڕێکخراوە.
کۆمەڵەکە سەردەمەکانی چوار دەرکەوتنی گەورەی خودایی کۆدەکاتەوە: خاوەندگار، خوڵقێنەری جیهان؛ عەلی، کەسایەتیی ڕێزلێگیراوی سەرەتای ئیسلام؛ شا خۆشین، کە سەردەمەکەی لە لوڕستان ڕوودەدات؛ و خودی سوڵتان سەهاک، کە سەردەمەکەی لە هەورامان، لە تەنیشت ڕووباری سیروان، ڕوودەدات. لە ئەم بەرفراوانییەدا، سەرەنجام تەنها چیرۆکێک ناگێڕێتەوە، بەڵکو تەواوی مێژووە درێژەکەی ئامادەبوونی خودایی لە جیهان دەگێڕێتەوە.
زمانی پیرۆز و وشەی زیندوو
سەرەنجام بە گۆرانی نووسراوە، کە هەورامیشی پێ دەوترێت و نەریتی یارسان بە زمانی پیرۆزی ئایینەکەی دادەنێت. دەوترێت هەموو یارسانییە سەرەتاییەکان گۆرانییان وەک زمانی ئایینیی خۆیان بەکار هێناوە و پیرۆزترین وشەکانی سەرەنجام بەو زمانە پارێزراون. ئەمە ئەمڕۆ هەستێکی تایبەتی دڵتەنگی بە دەقە پیرۆزەکە دەبەخشێت، چونکە کەمێک لە یارسانییەکانی ئەمڕۆ گۆرانی وەک زمانی دایکی قسە دەکەن؛ زمانی دایکییان زۆرجار کوردیی باشووری یان سۆرانییە. ناسینی سەرەنجام بە زمانی خۆی، خۆی میراتێکی پیرۆزە.
لە سەرووی هەموو شتێکەوە، سەرەنجام کتێبێکە کە بە ئاواز دەگوترێت. شیعرەکانی ئەو کەلامانەن کە لە جەمدا دەخوێندرێنەوە، ڕێوڕەسمە کۆمەڵییەکە کە تێیدا خوێنەرێک بە یاوەریی تەمبوورە پیرۆزەکە دەیانڵێت و کۆمەڵەکە بە گوتنەوەی دووبارەکان وەڵام دەداتەوە. بەو شێوەیە، دەقە پیرۆزەکە هەرگیز تەنها ناخوێندرێتەوە؛ دەنگ دەدات، پێشکەش دەکرێت و بۆ ماوەیەک دەبێتە دەنگی زیندووی ئایینەکە. سەرەنجام زیاتر کردارێکی پەرستنە کە بە درێژایی سەردەمەکان دووبارە دەبێتەوە تا شتێکی بەرجەستە.
هێماکان
کەلامی سەرەنجام ئەو هەستەی یارسان بەرجەستە دەکات کە ڕاستی وەحی پێ دەکرێت و لە یاددا دەهێڵدرێتەوە، لەبری ئەوەی تەنها بنووسرێت. وەک تۆماری دەرکەوتنە خوداییەکان، تەواوی شێوەی مێژووی پیرۆز لە خۆ دەگرێت؛ وەک کۆمەڵە گۆرانییەک هەڵگیراو لە یاددا، بە دەنگی زیندوو کۆمەڵگەکە بە ڕابردوویەوە دەبەستێتەوە.
پاراستنی بە گۆرانی، لە بەرامبەر پەرشوبڵاوی و فشاردا، دەیکاتە هەڵگری ناسنامە و هەروەها باوەڕ. بۆ یارسان، پاراستنی سەرەنجام، گوتنی کەلامەکانی و پاسەوانی لە زمانەکەی، واتای پاراستنی خۆیانە: گەلێک کە بە وشەیەکی لەبیرماو و دەنگدەر پێکەوە بەستراونەتەوە.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا سەرەنجام لە سروودە پیرۆزەکانی ئێزدی دەچێت؟ هاوبەشییەک هەیە: هەم سەرەنجام و هەم قەولەکانی ئێزدی کۆمەڵەی شیعری پیرۆزی ڕێزلێگیراون کە بە دەنگ دەگوازرێنەوە، لەبری ئەوەی لە دەقێکی پیرۆزی چاپکراوی تاکدا جێگیر بکرێن. بەڵام جیاوازیش هەیە. بە پێچەوانەی ئێزدییەکانەوە، یارسان چینێکی تایبەتیان نییە کە تەنها ئەرکی لەبەرکردنی دەقەکان بێت، و هەردوو نەریتەکە بە شێوە تایبەتە جیاوازەکانی خۆیان شیعرە پیرۆزەکانیان بەکار دەهێنن و لێیان تێدەگەن.
ئایا یەک کەلامی سەرەنجامی کۆتایی و یەکلاکەرەوە هەیە؟ بە مانای کۆمەڵە دەقێکی تاک و جێگیر، نەخێر. سەرەنجام کۆمەڵەیەکی بەرفراوان و تا ڕادەیەک گۆڕاوەی شیعرە، کە کۆمەڵە و نوسخەی جیاوازەکانی لەلایەن کۆمەڵگە و ڕەچەڵەکە جیاوازەکانەوە هەڵگیراون. دەستنووسی کۆنی جواننووس هەیە، بەڵام بەشێکی زۆری نەریتەکە هێشتا زارەکییە و سنوورەکانی زیاتر بە ڕێزگرتن دیاری دەکرێن تا بە چاپێکی فەرمیی تاک.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەرەکە کە سەرەنجام فێرکارییەکانی تۆمار دەکات
پیر مووسی: فریشتەی تۆمارکەر کە دەوترێت نووسیویەتییەوە
جەم: ئەو ڕێوڕەسمەی کە کەلامەکان تێیدا دەگوترێن
تەمبوور: سازە پیرۆزەکەی یاوەریی خوێندنەوە دەکات
قەولەکانی ئێزدی: سروودە پیرۆزە هاوشێوەکانی ئێزدییەکان
هەفت تەن: حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە کە دەقە پیرۆزەکە وشەکانیان دەپارێزێت
پرسیارە باوەکان
کەلامی سەرەنجام چییە؟
کەلامی سەرەنجام («وتاری کۆتایی») دەقی پیرۆزی ناوەندیی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق)، کۆمەڵە شیعرێکی وەحیپێکراو کە لەسەر بنەمای فێرکارییەکانی سوڵتان سەهاکە.
بە چ زمانێک نووسراوە؟
بە پلەی یەکەم بە گۆرانی (هەورامی) نووسراوە، کە بە زمانی پیرۆزی ئایینی یارسان دادەنرێت، لەگەڵ هەندێک بابەت بە فارسی. کەمێک لە یارسانییەکانی ئەمڕۆ گۆرانی وەک زمانی ڕۆژانەیان بەکار دەهێنن.
کێ کەلامی سەرەنجامی نووسیوە؟
بەپێی نەریتی یارسان، شیعرە خوداییەکان یەکەم جار لەلایەن پیر مووسییەوە نووسراونەتەوە؛ ئەندامی هەفت تەن کە بە فریشتەی تۆمارکەر ناسێنراوە. ئەم شیعرانە لەسەر بنەمای وەحیی سوڵتان سەهاکن.
کەلامی سەرەنجام چی لە خۆ دەگرێت؟
شیعرە پیرۆزەکان، یان کەلامەکانی ئایینەکە، کۆدەکاتەوە کە لە دەوری سەردەمەکانی دەرکەوتنە گەورە خوداییەکان ڕێکخراون: خاوەندگار، عەلی، شا خۆشین و سوڵتان سەهاک، لەگەڵ فێرکاری و ڕێوڕەسمەکان.
کەلامی سەرەنجام چۆن بەکار دەهێنرێت؟
شیعرەکانی وەک کەلام لە جەم، ڕێوڕەسمە کۆمەڵییەکە، دەگوترێن؛ خوێنەرێک بە یاوەریی تەمبوور دەیانڵێت و کۆمەڵەکەش بەشداری دەکات. دەقێکی پیرۆزی زیندوو و گوتراوە، تەنها دەقێکی نووسراو نییە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Yarsanism - History of Kurdistan
The Religious Textual Heritage of the Yarsan (Ahl-e Haqq) - Oral Tradition (Kreyenbroek)