پێشەکی
جەم ڕێوڕەسمە ئایینییە سەرەکییەکەی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق): کۆبوونەوەیەکی پیرۆزی بەکۆمەڵ کە باوەڕداران تێیدا کۆ دەبنەوە بۆ گۆرانیگوتنی سروودە پیرۆزەکان و هاوبەشکردنی خۆراکی بەرەکەتپێدراو و نوێکردنەوەی پەیوەندییان بە خوداوە. دڵە لێدەرەکەی پەرستنی یارسانە، ئەو ساتەی باوەڕ دەبێتە کۆمەڵگەیەکی زیندوو و دەنگدار.
لە جەمدا سازە پیرۆزەکە، تەمبوور، هاوڕێی گۆرانیگوتنی کەلامەکان، شیعرە پیرۆزەکان، دەبێت؛ دیارییە خۆراکییەکان، نیاز، بەرەکەتیان پێ دەدرێت و هاوبەش دەکرێن و خودی کۆبوونەوەکە دەبێتە بەرجەستەکردنی یەکێتیی خودایی. تێگەیشتن لە جەم واتە بینینی ئایینی یارسان وەک کردەیەکی هاوبەشی پەرستن، نەک تەنها وەک بیروباوەڕ.
ناوەڕۆک
کۆبوونەوەیەک کە ئاسمان ڕەنگ دەداتەوە
جەم چییە؟
جەم (هەروەها بە شێوەی jem) گرنگترین ڕێوڕەسمی ئایینیی یارسانە، کۆبوونەوەیەکی بەکۆمەڵ کە باوەڕداران تێیدا بە سروودی پیرۆز و مۆسیقا و پاڕانەوە و هاوبەشکردنی خۆراکی پیرۆزکراو پێکەوە پەرستن دەکەن. لە هۆڵێک یان شوێنێکی پاکدا بەڕێوە دەچێت کە جەمخانە پێی دەڵێن و خوێندنەوەی کەلامەکان بە هاوڕێیەتیی تەمبوور لەگەڵ بەرەکەتدان و دابەشکردنی دیارییەکان تێکەڵ دەکات. بە شێوەیەکی هاوشێوە لەگەڵ عەلەوییەکانی تورکیا هاوبەشە، بەڵام لەگەڵ ئێزدییەکان نییە.
خاڵە سەرەکییەکان
جەم ڕێوڕەسمە ئایینییە سەرەکییەکەی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق).
لە هۆڵێک یان شوێنێکی پاک بە ناوی جەمخانە بەڕێوە دەچێت و زۆرجار کۆمەڵگەکە بە شێوەی بازنە دادەنیشن.
خوێنەرێک، کەلامخوێن، کەلامە پیرۆزەکان بە هاوڕێیەتیی تەمبوور دەڵێت.
دیارییە خۆراکییە بەرەکەتپێدراوەکان، نیاز، لە نێوان هەموو ئامادەبوواندا هاوبەش دەکرێن.
خودی کۆبوونەوەکە وەک بەرجەستەکردنی یەکێتیی خودایی تێی دەگەن.
زانیارییە خێراکان
ناو: جەم (هەروەها jem)؛ کۆبوونەوە پیرۆزەکە
نەریت: یارسان (ئەهلی حەق/کاکەیی)؛ بە شێوەیەکی هاوشێوە لەگەڵ عەلەوییەکان هاوبەشە
شوێن: جەمخانە، هۆڵێک یان شوێنێکی پاکی کۆبوونەوە
مۆسیقا: تەمبوورە پیرۆزەکە، تەنها ئامێری بەکارهاتوو لە جەمدا
خوێنەر: کەلامخوێن کە کەلامەکان دەڵێت و بە نۆرە لەگەڵ گۆرانیگوتنی بەکۆمەڵ دەخوێنێت
دیارییەکان: نیاز (خۆراکی بەرەکەتپێدراو)؛ هەروەها قوربانی (دیاریی نەزر) و خزمەت
شێوە: زۆرجار بازنەیەک کە دەگوترێت ئاسمانەکان ڕەنگ دەداتەوە، بە سروودی پیرۆز و جووڵەی ڕێوڕەسمی
بوونی نییە لە: ئێزدایەتیدا، سەرەڕای میراتی هاوبەشی هەردوو ئایینەکە
مانا: «جەم» نازناوێکی خوداشە؛ کۆبوونەوەکە یەکێتیی خودایی بەرجەستە دەکات
بەڵگەی بوون: ڕێوڕەسمە زیندووە سەرەکییەکەی ئایینی یارسان
کۆبوونەوە پیرۆزەکە
جەم کۆبوونەوەی ئەهلی حەقە بۆ پەرستن. بە پێچەوانەی ڕێوڕەسمی هەندێک ئایین، پەرستگایەکی جێگیری ناوێت: لە ماڵێکی تایبەت یان هەر شوێنێکی پاک و کراوەدا دەتوانرێت بەڕێوە بچێت، لە هەر شوێنێک کۆمەڵگەکە پێکەوە کۆ ببێتەوە. شوێنی کۆبوونەوەکە جەمخانە پێی دەڵێن و زۆرجار بەو شێوەیە ڕێک دەخرێت کە باوەڕداران بە بازنە دادەنیشن. دامەزراندنی جەم دەگەڕێتەوە بۆ سوڵتان سەهاک، دامەزرێنەری ئایینەکە، کە لە نێوان یەکەم کۆمەڵگەکەیدا لە پەردیوەر دای مەزراند.
لە جەمدا جیاوازیی پلە و پایە لادەچێت و کۆمەڵگەکە وەک یەک کۆ دەبێتەوە. خودی وشەی «جەم» نازناوێکی خودایە و کۆبوونەوەی باوەڕداران بۆ پەرستن وەک دەربڕینێکی ڕاستەوخۆی یەکێتیی خودایی تێی دەگەن؛ پێکەوەهاتنێک کە یەکتاییی خودا ڕەنگ دەداتەوە.
مۆسیقا و کەلام و تەمبوور
مۆسیقا بۆ جەم جێگرەوەنەگرە. سازە پیرۆزەکە، تەمبوور، هاوڕێی گۆرانیگوتن دەبێت و تەنها ئەو لە ڕێوڕەسمەکەدا بەکار دەهێنرێت، چونکە هەست دەکرێت مۆسیقاکەی حەقانییە، «هی حەق»، هی خودا. خوێنەرێک بە ناوی کەلامخوێن کەلامەکان دەڵێت، شیعرە پیرۆزەکانی ئایینەکە، و کۆمەڵگەکە لە بەشە دووبارەبووەکاندا بەشداری دەکات؛ بەو شێوەیە دەنگی تاک و دەنگی کۆمەڵ وەڵامی یەکتر دەدەنەوە.
ئەم تێکەڵکردنی مۆسیقا و وشەی پیرۆزە پەرستەران دەباتە ناو کەشە پیرۆزەکەی جەم. دەنگی تەمبوور و خوێندنەوەی کەلامەکان دەتوانن کۆبوونەوەکە بەرەو دۆخێکی سەرمەستی و هاوشێوەی بێخۆدی بەرز بکەنەوە و لێدانی سازە پیرۆزەکە لە ساتە ڕێوڕەسمییە گونجاوەکەدا وەک خودی ئامادەبوونی خودایی تێی دەگەن کە بۆ بیستن دەردەکەوێت.
نیاز و دیارییەکان
هاوبەشکردنی خۆراک لە ناوەندی جەمدایە. باوەڕداران دیاری دەهێنن، لە ماوەی ڕێوڕەسمەکەدا بەرەکەتی پێ دەدرێت و لە نێوان هەموو ئامادەبوواندا دابەش دەکرێت، بۆ ئەوەی هەموو کەس لە هەمان بەشی پیرۆزکراو بەشدار بێت. ناسێنەرترین ئەم دیارییانە نیازە؛ دیارییەکی پاڕانەوە لە خۆراکی لێنەنراو وەک میوە و گوێز و شەکر یان سەوزەی خاو کە بۆ داواکردنی بەرەکەت یان سوپاسگوزاری دەدرێت.
دیارییەکانی دیکە قوربانی دەگرنەوە کە بۆ بەجێهێنانی نەزرێکی سەردەمی تەنگانە دەدرێت و ڕەنگە دیارییەکی بێخوێن بێت وەک هەنار و نان یان دانەوێڵەی شیرینکراو، یان قوربانیکردنی ئاژەڵێک بێت؛ هەروەها خزمەت کە لە بۆنە تایبەتەکاندا پێشکەش دەکرێت. خواردنی خۆراکە بەرەکەتپێدراوەکەی جەم واتە وەرگرتنی بەخششی خودایی لە شێوەی ماددیدا و بەشداری لە یەکێتیی کۆبوونەوەکە.
کۆبوونەوەیەک کە ئاسمان ڕەنگ دەداتەوە
شێوەی جەم مانای خۆی هەڵدەگرێت. دەگوترێت ئەو بازنەیەی باوەڕداران تێیدا کۆ دەبنەوە ئاسمانەکان ڕەنگ دەداتەوە و بەو شێوەیە کۆبوونەوەکەی سەر زەوی ڕێکخستنی گەردوون ڕەنگ دەداتەوە. لە هەندێک کۆمەڵگەدا پەرستەران دەستی یەکتر دەگرن و پێکەوە لەگەڵ مۆسیقاکە دەجووڵێن و بانگی خودا دەکەن، بە ڕیتمێکی هاوبەش کە دەتوانێت هەست بە بوونی خۆ وەک تاکێکی جیاواز بتوێنێتەوە.
لەمەدا جەم یەکەم کۆبوونەوەی نەریتی یارسان بیر دەخاتەوە، کاتێک خودا و هەفت تەن، حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، لە بەرەبەیانی دروستکردندا لە یەکەم جەم پێکەوە کۆ بوونەوە. هەموو جەمێک لەو کاتەوە، بە مانایەک، نوێکردنەوەی ئەو کۆبوونەوە سەرەتاییەیە؛ کۆمەڵگەکە کۆ دەبێتەوە وەک حەوتەکە جارێک لەگەڵ خودا کۆ بوونەوە.
هێماکان
جەم قووڵترین بەهاکانی ئایینی یارسان دەردەبڕێت. بەکۆمەڵە، بە تەنها نییە: ڕێگای حەق پێکەوە دەبڕدرێت، لە بازنەی کەسانی هاوتادا کە یەک خۆراک و یەک سروود هاوبەش دەکەن. مۆسیقاییشە و باوەڕی بەوە هەیە کە بە دەنگە پیرۆزەکەی تەمبوور و وشەی بە سروود خوێندراو دەگەیتە خودا، نەک تەنها بە بیروباوەڕ.
هەروەها بەرجەستەکردنی یەکێتییە: کۆمەڵگەکە لەگەڵ خۆی، زەوی لەگەڵ ئاسمان و باوەڕداران لەگەڵ ئەو خودایەی کۆبوونەوەکە خودی ناوەکەی هەڵگرتووە. لە جەمدا ئەو جیهانە ناوەکییە شاراوەیەی یارسان حەقی پێ دەڵێن، بۆ ماوەیەک لە کۆمەڵگە کۆبووەکەدا دەبێتە شتێکی بینراو و بیستراو.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا جەم هەمان شێوەی پەرستنی ئێزدییە؟ نەخێر. هەرچەندە یارسان و ئێزدایەتی زۆر شتیان هاوبەشە، جەم بەشێک نییە لە پەیڕەوی ئێزدی؛ لەبری ئەوە لەگەڵ عەلەوییەکانی تورکیا هاوبەشە. هەروەها لە زیکری تەسەوفی باو جیاوازە، هەرچەندە وەک تۆمارکردنی کردەوەکان لەلایەن پیر مووسی و تایبەتمەندییەکانی دیکەی ئایینەکە، لە جیهانێکدا گەشەی کرد کە پەیڕەوی تەسەوف دای ڕشتبوو.
ئایا جەم بۆ کەسانی دەرەوە کراوەیە؟ بە نەریتی جەم کۆبوونەوەی کۆمەڵگەکەیە و زۆرێک لە پەرستنی یارسان لە ناو ئەو کۆمەڵگەیەدا دەهێڵرێتەوە، بە پێی تایبەتمەندیی باطینیی ئایینەکە. گێڕانەوەکانی ڕێوڕەسمەکە لە نێوان ناوچە و لقەکان جیاوازن و باوەڕی وا هەیە کە مانا ناوەکییەکەی زیاتر هی جیهانی باطینییە، حەقە شاراوەکە، تا هی وەسفی دەرەکی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: ئەو دامەزرێنەرەی جەمی دامەزراند
تەمبوور: ئەو سازە پیرۆزەی لە جەمدا لێ دەدرێت
هەفت تەن: حەوت بوونەوەرەکەی جەمە یەکەم و سەرەتاییەکە
پیر مووسی: تۆمارکەری ئەو کەلامانەی لە جەمدا دەگوترێن
کەلامی سەرەنجام: ئەو شیعرە پیرۆزانەی لە ڕێوڕەسمەکەدا دەخوێندرێنەوە
نیاز: دیارییە خۆراکییە بەرەکەتپێدراوەکە کە کۆمەڵگەکە هاوبەشی دەکات
پرسیارە باوەکان
جەم چییە؟
جەم ڕێوڕەسمە ئایینییە سەرەکییەکەی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق): کۆبوونەوەیەکی بەکۆمەڵ کە باوەڕداران تێیدا کەلامە پیرۆزەکان بە هاوڕێیەتیی تەمبوور دەڵێن و خۆراکی بەرەکەتپێدراو هاوبەش دەکەن و پێکەوە پەرستن دەکەن. لە شوێنێک بە ناوی جەمخانە بەڕێوە دەچێت.
لە کاتی جەمدا چی ڕوو دەدات؟
خوێنەرێک، کەلامخوێن، شیعرە پیرۆزەکان بە هاوڕێیەتیی تەمبوور دەڵێت، کۆمەڵگەکە بەشداری دەکات و هەندێک جار پێکەوە لەگەڵ مۆسیقاکە دەجووڵێن و دیارییە خۆراکییە بەرەکەتپێدراوەکان، نیاز، لە نێوان هەموو ئامادەبوواندا هاوبەش دەکرێن.
نیاز چییە؟
نیاز دیارییەکی خۆراکیی بەرەکەتپێدراوە، بەزۆری لە خۆراکی لێنەنراو وەک میوە و گوێز یان شەکر، کە لە جەمدا هاوبەش دەکرێت. بۆ داواکردنی بەرەکەت یان سوپاسگوزاری دەدرێت و خواردنی واتە وەرگرتنی بەخششی خودایی لە شێوەی ماددیدا.
بۆچی تەمبوور لە جەمدا بەکار دەهێنرێت؟
چونکە یارسان تەمبوور بە تەنها ئامێری پیرۆز دەزانن کە مۆسیقاکەی «هی حەق»ە. تەنها ئەو لە جەمدا هاوڕێی کەلامەکان دەبێت و هەست بە دەنگەکەی وەک ئامادەبوونی خودایی دەکرێت.
ئایا ئێزدییەکانیش جەم بەڕێوە دەبەن؟
نەخێر. هەرچەندە یارسان و ئێزدایەتی دوو ئایینی کوردیی خزمن، جەم ڕێوڕەسمێکی ئێزدی نییە. لەبری ئەوە بە شێوەیەکی هاوشێوە لەگەڵ عەلەوییەکانی تورکیا هاوبەشە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Jam (Religious Ceremony) - Encyclopaedia Iranica
The Religious Textual Heritage of the Yarsan (Ahl-e Haqq) - Oral Tradition (Kreyenbroek)
Yarsanism - Tianmu (Living Traditions)
Yarsani Religion: Beliefs and Practices - Servant Group International