پێشەکی
هەفت تەن، واتە «حەوت کەسەکە»، حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەن کە لە دڵی ئایینی یارساندان (ئەهلی حەق). بوونەوەری خودایین کە شێوەی مرۆڤیان وەرگرتووە؛ هاوەڵە پیرۆزەکانی سوڵتان سەهاکن، دامەزرێنەری یارسانییەت. پێکەوە پلەبەندیی فریشتەیی پێک دەهێنن کە، بەپێی باوەڕی یارسانییەکان، خودا لە ڕێگەیانەوە جیهان بەڕێوە دەبات.
هەفت تەن تەنها کۆمەڵێک پیر نین؛ بە خودی خوڵقاندنی جیهان و بە پەرەسەندنی مێژووی پیرۆزەوە بەستراونەتەوە. تێگەیشتن لێیان واتە تێگەیشتن لە دیدی یارسانی بۆ خودایەک کە لە ڕێگەی حەوت بوونەوەری خۆشەویستەوە کار دەکات و سەردەم بە سەردەم لەگەڵیان دەگەڕێتەوە ناو جیهان.
ناوەڕۆک
هاوشێوەیی لەگەڵ ئێزدییەت و زەردەشتییەت
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
هەفت تەن چین؟
هەفت تەن، واتە «حەوت کەسەکە» یان «حەوت جەستە»، حەوت بوونەوەرە خوداییەکەی یارسانییەتن. خودا لە سەرەتای جیهاندا خوڵقاندوونی و چاودێریی جیهانی پێ سپاردوون؛ لە هەر سەردەمێکی گەورەی مێژووی پیرۆزدا بە شێوەی مرۆڤ بەرجەستە دەبن. لە سەردەمی ئێستادا وەک سوڵتان سەهاک و شەش هاوەڵەکەی دەردەکەون و وەک ناوەندە پیرۆزەکەی ئایینەکە ڕێزیان لێ دەگیرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
هەفت تەن («حەوت کەسەکە») حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینی یارسانن.
بوونەوەری خودایین، خودا خوڵقاندوونی و بەرپرسیارێتیی جیهانی پێ سپاردوون.
لە سەردەمی ئێستادا پێک دێن لە سوڵتان سەهاک و شەش هاوەڵە پیرۆزەکەی.
تاکە مێ لە نێوانیاندا خاتوون ڕەزبارە، دایکی سوڵتان سەهاک.
زۆرجار بە فریشتە مەزنەکان دەناسرێن و لە هەر سەردەمێکی گەورەی مێژووی پیرۆزدا دووبارە دەردەکەونەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: هەفت تەن («حەوت کەسەکە» / «حەوت جەستە»)
نەریت: یارسانییەت (ئەهلی حەق / کاکەیی)
چین: حەوت بوونەوەری خودایی، هاوەڵە پیرۆزەکانی سوڵتان سەهاک و پلەبەندیی فریشتەیی ئایینەکە
سەرچاوە: خودا دوای مرواریی سەرەتایی خوڵقاندوونی و دەسەڵاتی جیهانی پێ سپاردوون
ڕابەر: سوڵتان سەهاک، دەرکەوتنی زاتی خودایی
تاکە مێ: خاتوون ڕەزبار، دایکی سوڵتان سەهاک
ئەندامەکانی دیکە: پیر بنیامین، پیر موسی، مستەفا داوان، بابا یادگار و داوود
زۆرجار بەمانە دەناسرێن: فریشتە مەزنەکانی جبرائیل، میکائیل و عەزرائیل، لەگەڵ ئەوانی دیکە
دووبارەبوونەوە: لە هەر سەردەمێکی گەورەدا (دەورە) بە بەرجەستەبوونی نوێ دەگەڕێنەوە
شاهیدی: ناوەندی ئەفسانەی خوڵقاندنی یارسانی و کەلامی سەرەنجامن (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
حەوتەکە لە خوڵقاندندا
لە گێڕانەوەی یارسانیی خوڵقاندندا، خودا سەرەتا مروارییەکی هێنایە بوون کە هەموو جیهانی بە شێوەی کۆرپەلە لەخۆ گرتبوو. پاشان حەوت بوونەوەرەکە، هەفت تەن، خوڵقاند و بەڕێوەبردنی خوڵقاوەکانی بەوان سپارد. خودا و حەوتەکە لە یەکەم جەمدا، یەکەم کۆبوونەوەی پیرۆز، کۆ بوونەوە؛ قوربانییەک کرا، مروارییەکە تەقییەوە و جیهان لێیەوە هاتە بوون.
ئەمە هەفت تەن لە خودی بنەڕەتی بووندا دادەنێت. وێنە سەرنجڕاکێشەکەی سەرهەڵدانی جیهان لە مروارییەکی سەرەتاییەوە، بە نزیکی ئەفسانەی خوڵقاندنی ئێزدی دەهێنێتەوە یاد؛ ئەمە یەکێکە لە زۆر خزمەیەتیی قووڵی نێوان ئەم دوو ئایینە کوردییە. حەوتەکە وەک یەکەم پاسەوانانی جیهان دادەنێت کە پێش خودی مرۆڤایەتی هەبوون، نەک وەک ئەوانەی دواتر هاتنە ناو جیهان.
ئەندامەکانی هەفت تەن
لە سەردەمی ئێستادا سوڵتان سەهاک ڕابەرایەتیی هەفت تەن دەکات و وەک دەرکەوتنی خودی زاتی خودایی ڕێزی لێ دەگیرێت. شەش هاوەڵ لە دەوروبەری ڕاوەستاون، هەریەکەیان بەخۆی بوونەوەرێکی پیرۆزە و لە نەریتدا بە فریشتەیەکی مەزن دەناسرێت. زۆرجار بەم شێوەیە ناویان دەهێنرێت:
سوڵتان سەهاک: دەرکەوتنی زاتی خودایی و ڕابەری حەوتەکە
پیر بنیامین: ڕێنیشاندەری ڕۆحی، یان پیری هەموو یارسانییەکان، کە بە فریشتەی مەزن جبرائیل دەناسرێت
پیر موسی: فریشتەی تۆمارکردن کە یەکەم جار شیعرە پیرۆزەکانی نووسییەوە، کە بە فریشتەی مەزن میکائیل دەناسرێت
مستەفا داوان: بە فریشتەی مەزن عەزرائیل دەناسرێت، فریشتەی مردن و گۆڕان
بابا یادگار: کەسایەتییەکی پیرۆزی خۆشەویستی یادی خودایی کە لە مەزارە چیاوییەکەیدا ڕێزی لێ دەگیرێت
خاتوون ڕەزبار: تاکە ژنی ناو حەوتەکە، دایکی سوڵتان سەهاک
داوود: بە کوردی بە دەلیل، واتە ڕێنیشاندەر، ناسراوە و بە مۆسیقای پیرۆزەوە پەیوەستە
لە نێوانیاندا خاتوون ڕەزبار وەک تاکە بوونەوەری مێی حەوتەکە و دایکی سوڵتان سەهاک پێگەیەکی تایبەتی هەیە. بابا یادگاریش وەک کەسایەتییە پیرۆزەکە خۆشەویستە کە مەزارە چیاوییەکەی هەر شوێنێکی گرنگی سەردانی پیرۆزە. ناو و ڕۆڵە وردەکان دەتوانن لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە جیاواز بن، وەک لە ئایینێک چاوەڕوان دەکرێت کە سەدان ساڵ بە نەریتی زارەکی گوازراوەتەوە.
حەوتەکە بە درێژایی سەردەمەکان
هەفت تەن بە یەک ساتەوە سنووردار نین. باوەڕی یارسانی مێژووی پیرۆز دابەش دەکات بە سەردەمی گەورە، یان دەورە، و باوەڕی وایە کە لە هەر یەکێکیاندا ڕابەرە خوداییەکە و ئەندامەکانی دیکەی حەوتەکە دەگەڕێنەوە و شێوەی مرۆڤی نوێ وەردەگرن. هەمان زاتە خوداییەکان دەردەکەون و دووبارە دەردەکەونەوە و سەردەم بە سەردەم ڕێنمایی مرۆڤایەتی دەکەن.
سەردەمە پێشووترەکان بە کەسایەتییەکانی وەک شا خۆشینەوە پەیوەستن و وا دادەنرێت کە سەردەمی ئێستا بە هاتنی سوڵتان سەهاک لە چیاکانی هەورامان دەستی پێ کردووە. بەم شێوەیە هەفت تەن سەراپای مێژووی پیرۆز پێکەوە دەبەستنەوە: هەمان حەوتەکە لە ژێر ڕووخسارە هەمیشە گۆڕاوەکاندا.
فریشتەکان، توخمەکان و ڕۆژەکان
حەوتەکە پەیوەندیی زۆریان بە ڕێکخستنی گەردوونەوە هەیە. چەند یەکێکیان بە فریشتە مەزنەکانی جیهانی ئیبراهیمی دەناسرێن، لەوانە جبرائیل، میکائیل و عەزرائیل، و بە نەریت هەر یەکێکیان بە ڕۆژێکی هەفتەوە پەیوەستە. هەندێک گێڕانەوە ئەندامەکانی حەوتەکە بە چوار توخم و چوار وەرزیشەوە دەبەستنەوە، بە جۆرێک کە دروستکردنی جیهان و مرۆڤایەتی لە نێوانیاندا هاوبەش دەکرێت: خاک و ئاو، با و ئاگر، بەهار و هاوین، پاییز و زستان.
ئەم هاوتاییانە لە نەریتێکەوە بۆ نەریتێکی دیکە دەگۆڕێن و سەر بە زانینی باتنی و ناوەکیی ئایینەکەن. ئەوەی هاوبەشیانە دیدێکە بۆ حەوتەکە وەک ئەو هێزانەی کە خودایی لە ڕێگەیانەوە کات، سروشت و جیهانی مرۆڤ ڕێک دەخات.
هاوشێوەیی لەگەڵ ئێزدییەت و زەردەشتییەت
هەفت تەن خزمەیەتییەکی ڕوونیان بە حەوت فریشتەکەی ئێزدییەتەوە هەیە، ئەو کۆمەڵە حەوتەی لە ڕووناکیی خودا خوڵقێنراون. هەروەها بە حەوت ئەمەشەسپەنتەکە، «نەمرە خێرخوازەکان»ی زەردەشتییەتەوە خزمەیەتییان هەیە. هەرسێ نەریتەکە حەوت بوونەوەری پیرۆز لە ناوەندی گەردووندا دادەنێن وەک ڕێڕەوەکانی خودایەکی تاک.
ئەم هاوشێوەییانە ئاماژە بە میراتێکی هاوبەشی کۆنی ئێرانی دەکەن کە لە بنەڕەتی ئایینە کوردییەکاندا هەیە. بەڵام هەفت تەن تایبەتن بە یارسانییەت: ناوەکانیان، بەرجەستەبوونەکانیان و پێگەیان لە کەلامی سەرەنجامدا تەنها هی ئەم ئایینەن. هاوشێوەییەکان دەبێت وەک خزمەیەتی ببینرێن، نەک وەک یەکسانی.
هێماکاری
ژمارەی حەوت، لێرە وەک لە زۆر نەریتی دیکەدا، مانای تەواوی و ڕێکخستنی گەردوون دەگەیەنێت. لە هەفت تەندا خودای تاک دەبێتە حەوت بۆ خوڵقاندن، بەڕێوەبردن و ڕێنمایی، لە هەمان کاتدا بە تاکی دەمێنێتەوە. ئەوان پردن لە نێوان خودایەکی شاراوە و جیهانی بینراو.
هەروەها ئەو باوەڕە قووڵەی یارسان دەردەبڕن کە پیرۆزی دوور نییە، بەڵکو دووبارە دەگەڕێتەوە و نزیکە: هەمان بوونەوەرە خوداییەکان کە شێوەیان بە جیهان دا، سەردەم بە سەردەم وەک هاوڕێ و ڕێنیشاندەر دەگەڕێنەوە ناوی. یارسانیبوون، واتە «هاوڕێی خودا»بوون، ژیانە لە هاوەڵیی حەوتەکەدا.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ناوی حەوتەکە جێگیرە؟ بە تەواوی نا. چونکە نەریتی یارسانی بە شێوەیەکی گشتی زارەکییە و بەپێی ناوچە دەگۆڕێت، ناوەکان، ڕۆڵەکان و تەنانەت ئەندامێتیی هەفت تەن دەتوانن لە نێوان کۆمەڵەکان و سەرچاوەکاندا جیاواز بن. ئەوەی نەگۆڕە پێکهاتەکەیە: حەوت بوونەوەری خودایی کە دەرکەوتنی زاتی خودایی ڕابەرایەتییان دەکات.
ئایا هەفت تەن هەمان حەوت فریشتەکەی ئێزدین؟ هاوشێوەییەکەیان سەرنجڕاکێشە و هەردووکیان لە جیهانێکی ئایینیی هاوبەشەوە هاتوون، بەڵام یەکسان نین. هەفت تەن ناوە تایبەتەکانی خۆیان، دەقی پیرۆزی خۆیان و پێگەی خۆیان لە باوەڕی یارسانیدا هەیە. ئەم دوو کۆمەڵە حەوتەیە سەر بە دوو ئایینی جیاوازن، هەرچەندە خزمەی یەکدین.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: ڕابەری هەفت تەن و دامەزرێنەری یارسانییەت
بابا یادگار: یەکێک لە حەوتەکە و مەزارێکی مەزنی یارسانی
حەوت فریشتەکەی ئێزدییەت: کۆمەڵە حەوتە ئێزدییە خزمەکە
ئەفسانەی خوڵقاندنی ئێزدی: ئەفسانە هاوشێوە کوردییەکەی خوڵقاندنی گەردوون لە مروارییەوە
خاتوون ڕەزبار: تاکە بوونەوەری مێی حەوتەکە
کەلامی سەرەنجام: دەقی پیرۆزی یارسانی کە چیرۆکەکەیان دەپارێزێت
پرسیارە باوەکان
هەفت تەن چین؟
هەفت تەن، «حەوت کەسەکە»، حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینی یارسانن (ئەهلی حەق): بوونەوەری خودایی کە خودا بۆ بەڕێوەبردنی جیهان خوڵقاندوونی و لە هەر سەردەمێکدا بە شێوەی مرۆڤ بەرجەستە دەبن. لە سەردەمی ئێستادا پێک دێن لە سوڵتان سەهاک و شەش هاوەڵەکەی.
حەوت ئەندامەکە کێن؟
لە سەردەمی ئێستادا زۆرجار ناویان بەم شێوەیە دەهێنرێت: سوڵتان سەهاک، پیر بنیامین، پیر موسی، مستەفا داوان، بابا یادگار، خاتوون ڕەزبار و داوود؛ هەرچەندە ناو و ڕۆڵەکان بەپێی ناوچە دەگۆڕێن.
تاکە ژنی ناو هەفت تەن کێیە؟
خاتوون ڕەزبار، کە هەروەها وەک دایکی سوڵتان سەهاک ڕێزی لێ دەگیرێت. ئەو تاکە بوونەوەری مێی ناو حەوتەکەیە.
پەیوەندیی هەفت تەن بە خوڵقاندنەوە چییە؟
لە ئەفسانەی خوڵقاندنی یارسانیدا، خودا دوای مرواریی سەرەتایی هەفت تەنی خوڵقاند و بەرپرسیارێتیی جیهانی پێ سپاردن. کاتێک خودا و حەوتەکە کۆ بوونەوە و قوربانییەک کرا، مروارییەکە تەقییەوە و جیهان خوڵقێنرا.
ئایا هەفت تەن هەمان حەوت فریشتەکەی ئێزدین؟
هاوشێوەییەکی نزیکیان هەیە و میراتێکی کۆنی هاوبەش دەگرنەوە، بەڵام جیاوازن. هەر یەکێکیان سەر بە ئایینی خۆیەتی و ناو و دەقە پیرۆزەکانی خۆی هەیە؛ لێکچوونەکە خزمەیەتییە، نەک یەکسانی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
میراتی دەقە ئایینییەکانی یارسان (ئەهلی حەق) - Oral Tradition (Kreyenbroek)
ئەهلی حەق - Encyclopaedia Iranica
یارسانییەت - History of Kurdistan