Giriş
4 Nisan 1946’da İran Başbakanı Ahmet Kavam ve Sovyet Büyükelçisi İvan Sadçikov, modern tarihteki tek bağımsız Kürt cumhuriyeti Mahabad’ın kaderini belirleyecek bir petrol anlaşması imzaladı. Kavam-Sadçikov Anlaşması, Kuzey İran’ın petrol bulunan bölgelerini kapsayan, elli yıllık ortak bir Sovyet-İran petrol şirketi (%51 Sovyet, %49 İran) kurdu. Karşılığında Sovyetler Birliği, 1941’deki Britanya-Sovyet işgalinden beri Kuzey İran’da bulunan Kızıl Ordu birliklerini çekmeyi kabul etti.
Kürt halkı için bu anlaşma bir ölüm hükmüydü. Kuzey İran’daki Sovyet varlığı, Mahabad Cumhuriyeti’ni koruyan ve Kürt öz yönetiminin olağanüstü on bir ay boyunca gelişmesine olanak tanıyan kalkandı. Sovyet birlikleri çekilince İran ordusunun Kürt topraklarına ilerlemesini engelleyecek hiçbir şey kalmadı. Aralık 1946’da İran güçleri Mahabad Cumhuriyeti’ni ezdi. Cumhurbaşkanı Kadı Muhammed, 31 Mart 1947’de Çarçıra Meydanı’nda asıldı. Kısa süreliğine parlak biçimde gerçekleşmiş Kürt bağımsızlık düşü, Moskova ile Tahran arasında petrol üzerine yapılan anlaşmayla söndürüldü.
İçindekiler
Kavam-Sadçikov Anlaşması Neydi?
Mahabad Cumhuriyeti’nin Düşüşü
Kavam-Sadçikov Anlaşması Neydi?
Kavam-Sadçikov Anlaşması, 4 Nisan 1946’da İran Başbakanı Ahmet Kavam ve Sovyet Büyükelçisi İvan Sadçikov arasında imzalanan petrol imtiyazı anlaşmasıydı. Kuzey İran’ın (İran Azerbaycanı) petrol bulunan bölgelerini kapsayan, elli yıl için %51 Sovyet ve %49 İran hisseli ortak bir Sovyet-İran petrol şirketi kurdu. Anlaşma, Ağustos 1941’deki ortak Britanya-Sovyet işgalinden beri Kuzey İran’ı işgal eden Sovyet Kızıl Ordu güçlerinin çekilmesini sağlamak için İran’ın ödediği bedeldi.
Anlaşma ağır baskı altında yapıldı. Sovyet birlikleri, Müttefik anlaşmalarını ihlal ederek İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra İran’dan çekilmeyi reddetmişti. Sovyet güçleri Kuzey İran’da iki ayrılıkçı yapıyı desteklemişti: Cafer Pişeveri’nin Azerbaycan Halk Hükûmeti ve Kadı Muhammed’in Mahabad Cumhuriyeti. 1946 İran krizi, ABD’nin yeni kurulan Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi aracılığıyla Sovyetler Birliği’ne baskı yaptığı, Soğuk Savaş’ın ilk karşılaşmalarından biri oldu. Kavam’ın stratejisi, Sovyetlerin çekilmesini sağlamak için Stalin’e petrol imtiyazını teklif etmek, birlikler gittikten sonra da geri almaktı.
Öne Çıkan Noktalar
• Anlaşma, Sovyetlerin İran’dan çekilmesini sağladı; Mahabad Cumhuriyeti’nin var olmasını mümkün kılan koruyucu şemsiyeyi kaldırdı ve yıkılmasına doğrudan olanak verdi.
• Mahabad Cumhuriyeti (Ocak–Aralık 1946), modern tarihteki tek bağımsız Kürt cumhuriyetiydi: kendi bayrağı, ordusu, parlamentosu ve cumhurbaşkanı Kadı Muhammed’i bulunan egemen bir Kürt devleti.
• İran Meclisi, Ekim 1947’de petrol anlaşmasını 102’ye 2 oyla reddetti. Böylece Kavam’ın imtiyazı, petrol haklarını fiilen hiç vermeden Sovyetlerin çekilmesini sağlayan ustaca bir diplomatik blöftü.
• Kürtler bir büyük güç tarafından bir kez daha ihanete uğradı. Sovyetler Birliği, Kürt bağımsızlığını hiç yerine getirilmeyen bir petrol anlaşmasıyla değiş tokuş ederek Mahabad Cumhuriyeti’ni pazarlık unsuru olarak terk etti.
Kısa Bilgiler
Anlaşma: Kavam-Sadçikov Anlaşması Tarih: 4 Nisan 1946 Taraflar: İran (Başbakan Ahmet Kavam) ve Sovyetler Birliği (Büyükelçi İvan Sadçikov) Türü: Petrol imtiyazı anlaşması Hükümler: Ortak Sovyet-İran petrol şirketi (%51 Sovyet / %49 İran); Kuzey İran’da 50 yıl için Koşul: Sovyet Kızıl Ordusu’nun İran topraklarından çekilmesi Sovyetlerin Çekilmesi: Mayıs 1946’ya kadar tamamlandı Kürtlere Etkisi: Mahabad Cumhuriyeti (kuruluşu 22 Ocak 1946) savunmasız kaldı; Aralık 1946’da İran ordusu tarafından ezildi Kadı Muhammed: Mahabad Cumhuriyeti’nin cumhurbaşkanı; 31 Mart 1947’de asıldı Mustafa Barzani: 12.750 Peşmergeye komuta etti; Mahabad’ın düşüşünden sonra Sovyetler Birliği’ne efsanevi geri çekilmeyi yönetti Meclis Oylaması: Petrol anlaşmasını 102–2 oyla Ekim 1947’de reddetti
Tarihsel Bağlam: Mahabad Cumhuriyeti ve Sovyet İşgali
Ağustos 1941’de Britanya ve Sovyetler Birliği, ikmal hatlarını güvenceye almak ve Nazi etkisini önlemek için İran’ı birlikte işgal etti. Sovyet güçleri, İran Azerbaycanı ve Mahabad çevresindeki Kürt bölgeleri dâhil Kuzey İran’ı işgal etti. Savaş 1945’te sona erince Britanya ve Amerikan kuvvetleri anlaşmaya uygun olarak çekildi. Sovyet birlikleri çekilmedi. Bunun yerine Sovyetler Birliği iki ayrılıkçı yapıyı destekledi: Tebriz’de Cafer Pişeveri’nin Azerbaycan Halk Hükûmeti ve Kürtlerin yaşadığı kuzeybatıda Kadı Muhammed’in Mahabad Cumhuriyeti.
Mahabad Cumhuriyeti, 22 Ocak 1946’da ilan edildi. Dikkat çekici bir başarıydı: kendi hükûmeti, parlamentosu, ordusu, bayrağı ve ulusal marşı bulunan bir Kürt devleti. “Ey Reqîb”, yani “Ey Düşman!”, bugün de Kürtlerin gayriresmî ulusal marşıdır. Kadı Muhammed cumhurbaşkanıydı. Irak’tan 12.750 Peşmerge savaşçıyla gelmiş efsanevi Kürt önder Mustafa Barzani, cumhuriyetin askerî komutanıydı. Eğitim ve yönetim dili olarak Kürtçe kullanılıyordu. Modern tarihte ilk ve tek kez Kürtler, uluslararası bakımdan ayrı bir Kürt siyasi yapısı içinde kendi kendilerini yönetiyordu.
Ancak cumhuriyetin varlığı tamamen Sovyet korumasına bağlıydı. Sovyet birlikleri, İran ordusunun Kürt ve Azerbaycan topraklarına girmesini engelliyordu. Kavam petrol anlaşmasını müzakere ederek Sovyetlerin çekilmesini sağlayınca cumhuriyet açıkta kaldı. Sovyetler Birliği Kürtleri pazarlık unsuru olarak kullanmıştı: İran’a baskı yapmak için cumhuriyeti oluşturmuş, elverişli bir anlaşma sağlanınca terk etmişti.
Mahabad Cumhuriyeti’nin Düşüşü
Sovyet birlikleri Mayıs 1946’ya kadar İran’dan çekilmelerini tamamladı. İlkbahar ve yaz boyunca merkezî hükûmet, Azerbaycan ve Kürt özerk hükûmetleriyle müzakere etmeye çalıştı; ancak siyasi çözüme ulaşılamadı. Aralık 1946’da Kavam, görünürde yeni parlamento seçimlerinden önce düzeni sağlamak için İran ordusuna Azerbaycan ve Kürdistan’a girme emri verdi. Sovyet desteği olmadan iki özerk hükûmet de çöktü.
15 Aralık 1946’da İran güçleri Mahabad’ı yeniden işgal etti. Yalnızca on bir ay var olmuş Mahabad Cumhuriyeti yıkıldı. Pişeveri, Sovyet Azerbaycan SSC’ye kaçtı. Kadı Muhammed halkıyla kalmayı seçti. Tutuklandı, yargılandı ve erkek kardeşiyle kuzeniyle birlikte 31 Mart 1947’de Mahabad’daki Çarçıra Meydanı’nda asılarak idam edildi. İdamı, Kürt şehitliğinin en güçlü simgelerinden biri olmaya devam eder.
Mustafa Barzani teslim olmayı reddetti. Peşmerge savaşçılarını, İran, Türkiye ve Irak sınırlarından geçerek Sovyetler Birliği’ne ulaşan efsanevi bir çatışmalı geri çekilmede yönetti; bu, 20. yüzyılın büyük askerî yürüyüşlerinden biriydi. Barzani, 1960’larda Kürt bağımsızlık mücadelesine önderlik etmek için Irak’a dönmeden önce on yıldan fazla Sovyet sürgününde kalacaktı.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Ağustos 1941 — Britanya-Sovyet İran işgali; Sovyet güçleri Kuzey İran’ı işgal eder.
1945 — Savaş sona erer; Britanya ve Amerikan güçleri İran’dan çekilir. Sovyet birlikleri kalır.
Aralık 1945 — Tebriz’de Azerbaycan Halk Hükûmeti kurulur; Mahabad’da Kürt Halk Hükûmeti kurulur.
22 Ocak 1946 — Mahabad Cumhuriyeti ilan edilir; Kadı Muhammed cumhurbaşkanı olur.
4 Nisan 1946 — Kavam-Sadçikov Anlaşması imzalanır; Sovyetlerin çekilmesi karşılığında Sovyet-İran petrol şirketi kurulur.
Mayıs 1946 — Sovyet birlikleri İran’dan çekilmelerini tamamlar.
15 Aralık 1946 — İran ordusu Mahabad’ı yeniden işgal eder; Mahabad Cumhuriyeti düşer.
31 Mart 1947 — Kadı Muhammed Mahabad’ın Çarçıra Meydanı’nda asılır.
Ekim 1947 — İran Meclisi, Kavam-Sadçikov petrol anlaşmasını 102’ye 2 oyla reddeder.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
Kavam-Sadçikov Anlaşması, büyük güçlerin Kürt beklentilerini nasıl pazarlık unsuru olarak kullandığını acımasız bir açıklıkla ortaya koyduğu için Kürt belleğinde yıkıcıdır. Sovyetler Birliği, Mahabad Cumhuriyeti’ni Kürtlerin kendi kaderini belirlemesine bağlılığından desteklemiyordu. Mahabad’ı İran’a karşı baskı aracı olarak destekliyor, daha iyi bir anlaşma mümkün olur olmaz terk ediyordu. Kürtler bir kez daha kendi başlarına bir amaç değil, bir amaca ulaşmanın aracıydı.
Mahabad Cumhuriyeti, kısa varlığına rağmen Kürt ulusal bilincinde olağanüstü yere sahiptir. Kürt öz yönetiminin yalnızca düş değil, pratik bir gerçeklik olduğunu kanıtlamıştır. Cumhuriyet, on bir ayda Kürtçe eğitim kurmuş, işleyen bir hükûmet oluşturmuş, ordu kurmuş ve Kürtlerin kendi kendilerini yönetebildiğini göstermiştir. Ulusal marşı “Ey Reqîb”, bugün de dünya çapındaki Kürt buluşmalarında söylenir. Bayrağı, Kürdistan’ın dört parçasındaki Kürt hareketlerine ilham verir.
Son ironi, petrol anlaşmasının kendisinin bir kurmaca olmasıydı. İran Meclisi, daha sonra İran petrolünü bütünüyle millîleştirecek Muhammed Musaddık’ın da aralarında bulunduğu milletvekillerinin öncülüğünde, 1947’de büyük çoğunlukla reddetti. Sovyetler Birliği hiçbir şey elde etmedi. Kürtler her şeyini kaybetti. Mahabad Cumhuriyeti, hiç yerine getirilmeyen petrol anlaşması için yıkıldı; belki de Kürtlerin dağlardan başka dostu olmadığı atasözünün en acı örneğiydi.
Sık Sorulan Sorular
Kavam-Sadçikov Anlaşması neydi?
4 Nisan 1946’da İran Başbakanı Ahmet Kavam ile Sovyet Büyükelçisi İvan Sadçikov arasında imzalanan petrol imtiyazı anlaşması. Sovyet birliklerinin Kuzey İran’dan çekilmesi karşılığında elli yıl için ortak Sovyet-İran petrol şirketi (%51 Sovyet / %49 İran) kurdu. Anlaşma, Mahabad Cumhuriyeti’nin düşüşüne doğrudan yol açtı.
Bu anlaşma Mahabad Cumhuriyeti’ni nasıl yıktı?
Mahabad Cumhuriyeti, Sovyet askerî koruması altında var oluyordu. Kavam-Sadçikov Anlaşması, petrol hakları karşılığında Sovyetlerin İran’dan çekilmesini sağladı. Sovyet birlikleri gidince İran ordusu Kürt topraklarını yeniden işgal etmekte serbest kaldı. Aralık 1946’da İran güçleri cumhuriyeti ezdi; Cumhurbaşkanı Kadı Muhammed Mart 1947’de idam edildi.
Petrol anlaşması hiç uygulandı mı?
Hayır. İran Meclisi, Kavam-Sadçikov petrol anlaşmasını Ekim 1947’de 102’ye 2 oyla reddetti. Anlaşma, Kavam’ın Sovyetlerin çekilmesini sağlamak için yaptığı diplomatik manevraydı; onu yerine getirmeye hiç niyeti yoktu. Mahabad Cumhuriyeti, hiç uygulanmamış petrol anlaşması uğruna yıkıldı.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Wikipedia — Mahabad Cumhuriyeti
ABD Dışişleri Bakanlığı — ABD’nin Dış İlişkileri: İran Petrol Anlaşması
McDowall, D., Kürtlerin Modern Tarihi, I.B. Tauris, 2004.