Giriş
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı, prensin Heft Han’ı, Farsça Krallar Kitabı Şehname’nin büyük kahramanlık maceralarındandır: yaralanmaz prens Esfendiyar’ın esir kız kardeşlerini kurtarmak ve Turan kralı Arcasp’ı yenmek için Tunç Kale’ye giden tehlikeli yolda giriştiği ünlü yedi sınav dizisidir.
Bu dizi, destanın iki büyük eşleşmiş imtihan döngüsünü oluşturan, daha ünlü Rüstem’in Yedi İmtihanı’nı bilinçli olarak yankılar; dünya edebiyatında her ikisi de Yunan kahramanı Herakles’in On İki Görevi’yle karşılaştırılır. Prens, kaleye saldırıp Arcasp’ı öldürmeden ve kız kardeşlerini evlerine götürmeden önce korkunç kurtlardan ve aslanlardan bir ejderhaya, bir büyücü kadına, büyük bir kuşa, öldürücü bir kar fırtınasına ve ölümcül bir ıssızlığa kadar art arda gelen tehlikeleri aşmıştır.
Krallar Kitabı’nın bütün hikâyeleri gibi Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı da İran halklarının ortak destansı ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Prensin Heft Han’ını tanımak, destanın büyük kahramanlık arayışlarından biriyle, Rüstem’in ünlü imtihanlarının karşılığıyla, inancın yaralanmaz savunucusunun yiğitliğini sergileyen bir anlatıyla karşılaşmaktır.
İçindekiler
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı Nedir?
Yaratıklar: Kurtlar, Aslanlar ve Ejderha
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı Nedir?
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı, Heft Han, yaralanmaz prens Esfendiyar’ın Turan kralı Arcasp tarafından esir edilip götürülen iki kız kardeşini kurtarmak ve bu kralı yenmek için Ruyin Dezh adlı hisar, Tunç Kale’ye yaptığı yolculukta giriştiği yedi zor ve tehlikeli sınavdan oluşan bir dizidir. Kaleye giden yolların en tehlikelisini seçen prens, art arda gelen tehlikelerle karşılaşıp onları aşmıştır: korkunç kurtlar, vahşi aslanlar, zehirli bir ejderha, hain bir büyücü kadın, büyük ve korkunç bir kuş, öldürücü bir kar fırtınası ve ölümcül, susuz bir ıssızlık. Gurgsar adlı bir esirin rehberliğinde prens sonunda Tunç Kale’ye gelmiş, bir hileyle içeri girmiş, Arcasp’ı öldürmüş ve kız kardeşlerini evlerine götürmüştür. Dizi, Rüstem’in Yedi İmtihanı’nı bilinçli olarak yankılar; ikisi, kendi kahramanlarının yiğitliğini sergileyen destanın büyük eşleşmiş imtihan döngülerini oluşturur.
Yolculuğun Nedeni
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı, prensin kız kardeşlerinin esareti ve babası kral Goştasp’ın tutmadığı sözlerden doğmuştur. Turan kralı Arcasp İran’a saldırmış, Esfendiyar’ın iki kız kardeşini esir ederek kendi kalesi Tunç Kale’ye götürmüştür.
Goştasp, ülkeyi savunmadaki hizmetleri karşılığında oğluna defalarca İran tahtını vaat etmiş, fakat taç her seferinde esirgenmiş, yerine daima yeni ve daha tehlikeli bir görev verilmiştir. Bu görevlerin en büyüğü kurtarma görevidir: başarılı olursa taç verileceğine dair yenilenen ve asılsız vaatle esir kız kardeşlerini Arcasp’ın Tunç Kale’sinden kurtarmak. Böylece prens bu tehlikeli göreve çıkmış, kendisine güzergâh seçimi sunulduğunda kız kardeşlerinin yardımına daha çabuk yetişebilmek için en kısa ve en tehlikeli yolu, Yedi İmtihan’dan geçen yolu seçmiştir. Öyleyse yolculuğun nedeni, taç vaatlerini defalarca bozan bir babanın buyruğuyla girişilen, esir kız kardeşlerini kurtarma ve düşman kral Arcasp’ı yenme görevidir. Esir kız kardeşlerin, tutulmayan sözlerin ve tehlikeli yol seçiminin oluşturduğu bu arka plan, prensi ünlü Heft Han dizisine, Tunç Kale’ye ulaşıp görevini gerçekleştirmek için aşması gereken sınavlara yöneltir. Esirgenen taç ve durmadan yenilenen görev teması bütün hikâyenin üzerine gölge düşürür, ileride prensin başına gelecek trajik yazgıyı önceden haber verir.
Öne Çıkan Noktalar
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı, prensin geçtiği yedi sınav dizisidir.
Amaçları esir kız kardeşlerini kurtarmak ve kral Arcasp’ı yenmekti.
Sınavlar kurtları, aslanları, bir ejderhayı, bir büyücü kadını, büyük bir kuşu, karı ve bir ıssızlığı içerir.
Prense Gurgsar adlı bir esir rehberlik etmiştir.
Dizi, Rüstem’in Yedi İmtihanı’nı bilinçli olarak yankılar.
Tunç Kale’ye saldırılması ve Arcasp’ın öldürülmesiyle doruğa ulaşır.
Kısa Bilgiler
Adı: Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı veya Heft Han’ı
Kahraman: İran’ın yaralanmaz prensi Esfendiyar
Babası: Görevi veren Goştasp
Amaç: Esir kız kardeşlerini kurtarmak ve Arcasp’ı yenmek
Hedef: Tunç Kale, Ruyin Dezh adlı hisar
Sınavlar: Kurtlar, aslanlar, ejderha, büyücü kadın, büyük kuş, kar fırtınası, ıssızlık
Rehber: Esir Gurgsar
Doruk noktası: Tunç Kale’ye saldırılması ve Arcasp’ın öldürülmesi
Benzeri: Rüstem’in Yedi İmtihanı
Mirası: Ortak İranî destan geleneği
Yaratıklar: Kurtlar, Aslanlar ve Ejderha
İlk sınavlarında Esfendiyar her biri prensin gücü ve yiğitliğiyle aştığı ayrı bir tehlike olan korkunç yaratıklara karşı mücadele etmiştir. İlk imtihanda prens, yolda kendisine saldıran büyük yaratıklar olan iki korkunç kurtla karşılaşmış ve onları öldürmüştür.
İkinci imtihanda Esfendiyar, biri erkek biri dişi iki vahşi aslanla karşılaşmış, ikisini de yenip öldürmüştür. Üçüncü imtihanda daha da büyük bir tehlike gelmiştir: zehirli bir ejderha, korkunç bir yılan canavar. Gelenek, bu mücadelede prensin zekice bir düzenek, çevresine bıçaklar yerleştirilmiş özel bir araba veya kutu kullandığını, içine saklandığını, böylece ejderha onu yutmaya çalıştığında bıçaklarla yaralandığını, prensin de zehrinden etkilenmiş olsa da yaratığı öldürebildiğini anlatır. Bu ilk üç imtihan, kurtlar, aslanlar ve ejderha, Esfendiyar’ın Heft Han’ının niteliğini korkunç yaratıklara karşı mücadeleler, prensin gücü, cesareti ve becerikliliğiyle aşılan tehlikeler dizisi olarak belirler. Özellikle ejderhanın bıçaklı düzenekle öldürülmesi, prensin en ünlü ve en sık resmedilen imtihanlarından biridir; Rüstem’in imtihanlarındaki benzer ejderha mücadelesi gibi Fars minyatür ressamlarının gözde konularındandır. İlk sınavların yaratıkları, dizinin örüntüsünü kurar ve prensin Tunç Kale’ye giden tehlikeli yolunu kuşatan korkunç düşmanlar karşısındaki yiğitliğini sergiler.
Büyücü Kadın ve Büyük Kuş
Dördüncü ve beşinci imtihanlarında Esfendiyar başka türden tehlikelerle karşılaşmıştır: hain bir büyücü kadın ve büyük, korkunç bir kuş. Dördüncü imtihanda prens, kendisini kandırmak için güzellik kılığına bürünerek gelen bir büyücü kadınla karşılaşmıştır; benzer bir büyücü kadın Rüstem’i de kendi imtihanlarında kuşatmıştı.
Esfendiyar büyücü kadının gerçek yüzünü görmüş veya onu alt etmiş, hain büyücüyü ve aldatmacalarını yok etmiştir. Beşinci imtihanda prens, kendisine saldıran devasa bir yırtıcı kuş, büyük ve korkunç bir kuşla karşılaşmıştır. Bu korkunç kuşun gelenekte bazen simurg adıyla anılsa da düşmanca ve korkunç bir yaratık, öldürülmesi gereken bir kuş düşman olduğu, kahramanlara yardım eden büyük iyi kuş, Zal ve Rüstem hikâyelerinin iyiliksever ve bilge Simurg’undan bütünüyle ayrı olduğu belirtilmelidir. Esfendiyar’ın imtihanındaki korkunç kuş, prensin yine gücüyle ve bir düzenekle savaşıp alt ettiği dehşet verici bir yaratıktır. Büyücü kadın ve büyük kuş, dizinin orta bölümünü belirler; prensin Tunç Kale’ye doğru ilerlerken aştığı aldatmaca ve korkunç yaratık tehlikeleridir. Yaratıkların sınavları gibi bu sınavlar da prensin kız kardeşlerini kurtarmaya giden tehlikeli yolunda yalnızca kaba kuvvet kullanan korkunç düşmanları değil, büyücü kadının aldatmacalarını da aşabilmesini, gücü kadar becerikliliğini de sergiler.
Kar Fırtınası ve Issızlık
Altıncı ve yedinci imtihanlarında Esfendiyar korkunç düşmanlardan ziyade doğanın sert ve ölümcül güçleriyle sınanmıştır: öldürücü bir kar fırtınası ve ölümcül, susuz bir ıssızlık. Altıncı imtihanda prens ve beraberindekiler, onları boğup yok etmekle tehdit eden korkunç bir kar fırtınasına, kar ve soğuk kasırgasına yakalanmıştır.
Prens dayanıklılığıyla ve dua ederek öldürücü kar fırtınasından sağ çıkmış, ölümcül soğuğun tehlikesini aşmıştır. Yedinci imtihanda Esfendiyar, ölümcül, susuz bir ıssızlığı veya çölü, susuz, çorak ve tehlikeli bir yabanı geçmiş, yine dayanıklılığı ve becerikliliği sayesinde buradan sağ çıkmıştır. Bu son iki sınav, kar fırtınası ve ıssızlık, prensi korkunç yaratıklarla veya aldatıcı büyücülerle değil, doğanın kendisinin sert ve ölümcül güçleriyle, soğukla ve çorak yabanla karşı karşıya getirmeleri bakımından önceki imtihanlardan ayrılır. Savaş yiğitliğinden ziyade prensin dayanıklılığını, direncini ve inancını sınar; bunları aşarak korkunç yaratıklardan doğaya kadar her tür tehlikeye denk olduğunu kanıtlar. Kar fırtınasını ve ıssızlığı ardında bırakan prens, Heft Han’ın yedi sınavını tamamlamış ve sonunda hedefine, kız kardeşlerinin esir tutulduğu Arcasp’ın Tunç Kale’sine varmıştır. Kar fırtınası ve ıssızlık, imtihanlar dizisini sona erdirir ve doruk noktasındaki kale saldırısına, Tunç Kale’nin basılmasına ve düşman kralın öldürülmesine zemin hazırlar.
Tunç Kale ve Arcasp’ın Düşüşü
Yedi sınavı tamamlayan Esfendiyar sonunda iki kız kardeşinin esir tutulduğu Turan kralı Arcasp’ın kalesine, Ruyin Dezh adlı hisar, Tunç Kale’ye gelmiştir. Bu kalenin alınması ve Arcasp’ın öldürülmesi bütün maceranın doruk noktasını oluşturur.
Tunç Kale, açık bir saldırıyla kolayca alınamayacak güçlü ve iyi savunulan bir hisardı. Gelenek, prensin kaleye bir hileyle girdiğini anlatır: tüccar kılığına giren, savaşçılarını gizleyen Esfendiyar kaleye giriş sağlamış, içeride esir kız kardeşlerini bulmuş, ardından seçtiği anda kılığını bırakmış, dışarıdaki ordusuna saldırı işareti vermiş ve düşmanın üzerine atılmıştır. Tunç Kale’ye saldırıda prens, kız kardeşlerini kaçıran düşman kral Arcasp’la karşılaşmış ve onu öldürmüş, esirleri kurtarmış, sonunda kız kardeşlerini evlerine götürmüştür. Kılık değiştirme hilesi, kaleye giriş ve Arcasp’ın öldürülmesi, hikâyenin dramatik doruk noktası, prensin yedi tehlikeli imtihana girişmesine neden olan görevin gerçekleştirilmesidir. Arcasp’ın düşüşü ve kız kardeşlerin kurtarılmasıyla macera zaferle sonlanmış; Esfendiyar, Heft Han ve Tunç Kale’yi alışıyla destanın her kahramanına denk olduğunu kanıtlamıştır. Tunç Kale ve Arcasp’ın düşüşü, bütün imtihanlar dizisinin ilerlediği hedef, prensin görevini gerçekleştirip şan kazandığı doruk eylemidir; aynı zamanda esirgenen tacın asılsız vaadi, sonraki trajedisinin gölgesini düşürür.
Simgesellik ve Anlam
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı her şeyden önce kahramanca arayışı, kahramanın bütün niteliklerini sınayıp sergileyen, giderek ağırlaşan sınavlar dizisinden geçen yolculuğu somutlaştırır. Yedi tehlikeden oluşan düzenli bir dizi olarak prensin Heft Han’ı, Esfendiyar’ın gücünü, cesaretini, dayanıklılığını ve becerikliliğini sergiler; her sınav farklı bir erdemi ortaya çıkarır ve Rüstem’in ünlü imtihanlarıyla bilinçli bir koşutluk kurar.
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı ayrıca esirin kurtarılması ve düşmanın yenilmesi temalarını somutlaştırır; çünkü bütün dizinin amacı prensin esir kız kardeşlerinin kurtarılması ve onları kaçıran kral Arcasp’ın öldürülmesidir. İnancın savunucusunun, peygamberin kutsadığı yaralanmaz prensin eylemleri olarak imtihanlar ayrıca erdemli kahramanın korkunç kötülüğün güçleri ve ülkenin düşmanı üzerindeki zaferinin havasını taşır. Yine de diziye esirgenen taç ve tutulmayan söz teması gölge düşürür; prensi tehlikeli yola gönderen asılsız taht vaadidir ve babanın sözünü tutmaması teması, daha sonra Rüstem’le zorlandığı ölümcül düelloda Esfendiyar’ın başına gelecek trajik yazgıyı önceden haber verir. Bütün bunlarda Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı büyük anlam taşıyan bir hikâyedir; kahramanca arayışı, esirin kurtarılmasını, erdemli savunucunun zaferini ve arka planda tutulmayan sözün, trajik yazgının gölgesini somutlaştırır; yaralanmaz prensin yiğitliğinin ünlü bir gösterimi ve Rüstem’in ünlü imtihanlarının karşılığıdır.
Heft Han ve Kürtler
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı, Şehname’nin bütün hikâyeleri gibi İran halklarının ortak destansı ve mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Firdevsi’nin büyük destanı, kahramanları ve sınavlarıyla, doğduğu kadim İran mitolojik geleneğini paylaşan bu halkların ortak mirasıdır.
İranî bir halk olarak Kürtler için Şehname’nin şahsiyetleri ve hikâyeleri, ait oldukları daha geniş kültürel ve mitolojik dünyanın parçasıdır; prensin Heft Han’ı dâhil destanın kahramanlık maceraları, Kürtlerin paylaştığı geniş İranî mirasta yer tutar. Esiri kurtarmak ve düşmanı yenmek için bir dizi korkunç sınavı aşan kahraman örüntüsünün yankıları, Kürtlerin ve bütün İran halklarının halk hikâyelerinde bulunur. Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı’nı yalnızca Kürtlere özgü bir malzeme olarak değil, bu ortak İranî mirasın parçası olarak anlamak dürüst ve doğrudur; yine de hikâye ve doğduğu kahramanlar, korkunç sınavlar dünyası, bütün İranî geleneklerde olduğu gibi Kürt geleneğinde de kendine sahici bir yer bulur; Kürtlerin geleneğin diğer mirasçılarıyla birlikte kendilerinin de mirası olarak değer verdiği ortak İran mitleri ve kahramanlık hikâyeleri birikiminin parçasıdır. Rüstem’in ünlü imtihanlarının karşılığı olan prensin Heft Han’ı, böylece İranî bir halk olarak Kürtlerin komşularıyla birlikte mirasçısı olduğu ortak İran mit hazinesinin parçasıdır.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Esfendiyar’ın öldürdüğü kuş, iyiliksever Simurg’la aynı mıdır? Hayır; bu önemli bir ayrımdır. Prensin beşinci imtihanında savaşıp öldürdüğü büyük kuş, gelenekte bazen simurg olarak anılsa da düşmanca ve korkunç bir kuş düşman, alt edilmesi gereken dehşet verici bir yaratıktır. Kahramanları büyüten ve onlara yardım eden, Zal ve Rüstem hikâyelerinin büyük iyi kuşu, iyiliksever ve bilge Simurg’dan bütünüyle ayrıdır. İkisi karıştırılmamalıdır: biri prensin öldürdüğü korkunç bir düşman, diğeri destanın iyiliksever koruyucu kuşudur. Ortak ad, terimin büyük bir kuş için geniş kullanımını yansıtır; fakat yaratıklar nitelikleri bakımından bütünüyle farklıdır.
Esfendiyar’ın imtihanları Rüstem’inkilerle nasıl ilişkilidir? İki dizi bilinçli olarak koşuttur; destanın büyük eşleşmiş imtihan döngüleridir. Rüstem’in Yedi İmtihanı daha ünlüdür; Esfendiyar’ınkiler bunları örnek alır, ejderha ve büyücü kadın gibi benzer tehlikeleri içeren yedi sınavdan oluşan benzer bir yapıya sahiptir. Koşutluk bilinçlidir; rekabetleri daha sonra trajik ve ölümcül düellolarında doruğa ulaşacak iki büyük kahraman, kudretli Rüstem ile yaralanmaz prens Esfendiyar arasında karşılaştırmaya davet eder. Dolayısıyla iki Heft Han birbirini tamamlayan eserler, destanın en büyük iki yiğidinin imtihan döngüleridir.
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı özel olarak Kürtlere ait bir hikâye midir? Hayır; Şehname’nin bütün hikâyeleri gibi İran halklarının ortak mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Yine de esiri kurtarmak için korkunç sınavları aşan kahraman örüntüsü Kürt folklorunda ve geleneğinde sahici bir yere sahiptir; Kürtlerin komşularıyla paylaştığı ortak İran mit birikiminin parçasıdır. Dolayısıyla prensin Heft Han’ı en uygun biçimde ortak İranî mirasın parçası, yalnızca Kürtlere özgü bir hikâye değil, ortak geleneğin bir hikâyesi olarak anlaşılır; yine de İranî bir halk olarak Kürtler geleneğin diğer mirasçılarıyla birlikte bu hikâyeye tam olarak ortaktır.
İlgili Konular
Esfendiyar: Bu imtihanları gerçekleştiren yaralanmaz prens
Rüstem’in Yedi İmtihanı: Koşut ve daha ünlü imtihan döngüsü
Rüstem: Bu imtihanların kendi Heft Han’ını yankıladığı büyük kahraman
Goştasp: Prense görevini veren baba
Zerdüşt: Esfendiyar’ın inancını savunduğu peygamber
Simurg: Prensin korkunç kuş düşmanından ayrı iyiliksever kuş
Keykavus: Rüstem’in benzer imtihanlarının kralı
Şehname: Farsça Krallar Kitabı, İran’ın büyük destanı
Sık Sorulan Sorular
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı nedir?
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı veya Heft Han’ı, yaralanmaz prens Esfendiyar’ın iki kız kardeşini esaretten kurtarmak ve Turan kralı Arcasp’ı yenmek için Ruyin Dezh adlı hisar, Tunç Kale’ye yaptığı yolculukta giriştiği yedi sınav dizisidir. Sınavlar korkunç kurtları, vahşi aslanları, zehirli bir ejderhayı, hain bir büyücü kadını, büyük ve korkunç bir kuşu, öldürücü bir kar fırtınasını ve ölümcül bir ıssızlığı içerir. Dizi, Rüstem’in Yedi İmtihanı’nı bilinçli olarak yankılar.
Esfendiyar Yedi İmtihan’a neden girişti?
Esfendiyar, Turan kralı Arcasp tarafından esir edilip götürülen ve kendi kalesi Tunç Kale’de tutulan iki kız kardeşini kurtarmak için Yedi İmtihan’a girişmiştir. Babası kral Goştasp bu görevi başarılı olursa tahtı vereceği vaadiyle vermiştir; önceki diğer vaatler gibi bu da sonunda yerine getirilmemiştir. Kaleye hızla ulaşmak için prens en kısa ve en tehlikeli yolu, yedi tehlikeli sınavdan geçen yolu seçmiştir.
Esfendiyar ejderhayı nasıl öldürdü?
Üçüncü imtihanda Esfendiyar, zehirli bir ejderhayı zekice bir düzenekle öldürmüştür. Gelenek, çevresine bıçaklar yerleştirilmiş özel bir araba veya kutuda saklandığını, böylece ejderha onu yutmaya çalıştığında bıçaklarla yaralandığını anlatır. Prens bunun ardından, zehrinden etkilenmiş olsa da yaratığı öldürebilmiştir. Ejderhanın öldürülmesi, prensin en ünlü ve en sık resmedilen imtihanlarından biridir.
Esfendiyar’ın öldürdüğü kuş gerçek Simurg mudur?
Hayır; Esfendiyar’ın beşinci imtihanında savaşıp öldürdüğü büyük kuş, bazen simurg olarak anılsa da Zal ve Rüstem hikâyelerinin iyiliksever ve bilge Simurg’undan ayrı, düşmanca ve korkunç bir kuş düşmandır. İyiliksever Simurg kahramanları büyütür ve onlara yardım eder; Esfendiyar’ın imtihanındaki korkunç kuş ise alt edilmesi gereken dehşet verici bir yaratıktır. İkisi aynı adı paylaşsa da nitelikleri bakımından bütünüyle farklıdır ve karıştırılmamalıdır.
İmtihanlar nasıl sona erer?
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı, Arcasp’ın hisarı Tunç Kale’ye saldırılmasıyla sona erer. Yedi sınavı tamamlayan prens, kız kardeşlerinin tutulduğu kaleye gelmiştir. Tüccar kılığına girerek bir hileyle içeri girmiş, kız kardeşlerini bulmuş, ardından ordusuna saldırı işareti vermiş, kral Arcasp’ı öldürmüş ve esir kız kardeşlerini kurtararak evlerine götürmüştür. Kalenin alınması ve Arcasp’ın öldürülmesi, bütün maceranın zaferle sonuçlanan doruk noktasıdır.
Esfendiyar’ın Yedi İmtihanı bir Kürt hikâyesi midir?
Yalnızca Kürtlere özgü bir hikâye değil, İran halklarının ortak mitolojik mirasına, Kürtlerin Farslarla, Lurlarla ve İranî dünyanın diğer halklarıyla paylaştığı bir geleneğe aittir. Yine de esiri kurtarmak için korkunç sınavları aşan kahraman örüntüsü Kürt folklorunda ve geleneğinde sahici bir yere sahiptir; Kürtlerin aynı geleneğin mirasçıları olarak komşularıyla paylaştığı ortak İran mit birikiminin parçasıdır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Esfendiyar Tunç Kale’de Arcasp’ı öldürüyor - Fitzwilliam Museum
İsfendiyar aslanları öldürüyor - Aga Khan Museum
Esfendiyar iki kargı öldürüyor - Fitzwilliam Museum
Rüstem’in Yedi İmtihanı - Vikipedi
Şehname - Encyclopaedia Iranica
Kurdish-History.com: Esfendiyar