پێشەکی
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار، حەفتخانی شازادەکە، لە سەرکێشییە گەورە پاڵەوانییەکانی شانامەن، کتێبی فارسیی پاشاکان: ئەو زنجیرە بەناوبانگەی حەوت تاقیکردنەوە کە ئەسفەندیاری شازادەی بریندارنەکراو لە ڕێگا پڕمەترسییەکەی بۆ قەڵای ڕوویین ئەنجامی دان، بۆ ئازادکردنی خوشکە دیلەکانی و تێکشکاندنی ئەرجاسپی پاشای توران.
ئەم زنجیرەیە بە ئەنقەست حەوت خانەکەی ڕۆستەم دەنگ دەداتەوە کە ناودارترن؛ ئەم دووانە دوو زنجیرە گەورە هاوتاکەی تاقیکردنەوەی حەماسەکەن. هەردووکیانیش لە ئەدەبیاتی جیهاندا بە دوازدە ئەرکەکەی هێراکلیسی پاڵەوانی یۆنانی بەراورد دەکرێن. لە گورگ و شێری ترسناکەوە تا ئەژدی، ژنە جادووگەر، باڵندەیەکی مەزن، زریانێکی بەفری کوشندە و چۆڵەوانییەکی مەرگبار، شازادەکە بەسەر زنجیرەیەک مەترسیدا زاڵ بوو، پێش ئەوەی هێرش بۆ سەر قەڵاکە ببات، ئەرجاسپ بکوژێت و خوشکەکانی بۆ ماڵەوە بهێنێتەوە.
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار، وەک هەموو چیرۆکەکانی کتێبی پاشاکان، بەشێکن لە میراتی هاوبەشی حەماسی و ئەفسانەیی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لور و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی بەشداری تێدا دەکات. ناسینی حەفتخانی شازادەکە ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ یەکێک لە گەڕانە پاڵەوانییە گەورەکانی حەماسەکە، هاوتای خانە بەناوبانگەکانی ڕۆستەم و نمایشێکی لێهاتوویی پاڵەوانە بریندارنەکراوەکەی ئایین.
ناوەڕۆک
قەڵای ڕوویین و ڕووخانی ئەرجاسپ
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار چین؟
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار، حەفتخان، زنجیرەیەکی حەوت تاقیکردنەوەی سەخت و پڕمەترسین کە ئەسفەندیاری شازادەی بریندارنەکراو لە گەشتەکەی بۆ قەڵای ڕوویین، ئەو قەڵایەی بە ڕوویین‌دژ ناونراوە، ئەنجامی دان. ئامانجەکەی ئازادکردنی دوو خوشکەکەی بوو کە ئەرجاسپی پاشای توران ڕفاندبوونی و کردبوونی بە دیل، و هەروەها تێکشکاندنی ئەو پاشایە. شازادەکە پڕمەترسیترین ڕێگای بۆ قەڵاکە هەڵبژارد و ڕووبەڕووی زنجیرەیەک مەترسی بووەوە و بەسەریاندا زاڵ بوو: گورگە ترسناکەکان، شێرە دڕندەکان، ئەژدییەکی ژەهراوی، ژنە جادووگەرێکی خیانەتکار، باڵندەیەکی مەزن و ترسناک، زریانێکی بەفری کوشندە و چۆڵەوانییەکی وشک و مەرگبار. بە ڕێنمایی دیلێک بە ناوی گورگسار، شازادەکە لە کۆتاییدا گەیشتە قەڵای ڕوویین، بە فێڵ چووە ناوی، ئەرجاسپی کوشت و خوشکەکانی بۆ ماڵەوە هێنایەوە. ئەم زنجیرەیە بە ئەنقەست حەوت خانەکەی ڕۆستەم دەنگ دەداتەوە؛ هەردووکیان دوو زنجیرە گەورە هاوتاکەی تاقیکردنەوەی حەماسەکە پێک دەهێنن و لێهاتوویی پاڵەوانەکانی خۆیان نمایش دەکەن.
هۆکاری گەشتەکە
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار لە دیلێتیی خوشکەکانی شازادەکە و بەڵێنە شکێنراوەکانی باوکی، گوشتاسپی پاشا، سەرچاوەیان گرت. ئەرجاسپی پاشای توران هێرشی بۆ سەر ئێران بردبوو و دوو خوشکەکەی ئەسفەندیاری ڕفاندبوو و لە قەڵاکەیدا، قەڵای ڕوویین، کردبوونی بە دیل.
گوشتاسپ چەندین جار بەڵێنی تەختی ئێرانی بە کوڕەکەی دابوو لە بەرامبەر خزمەتەکانی بۆ بەرگری لە شانشینەکە، بەڵام تاجەکە هەمیشە لێی دەگیرایەوە و لەبری ئەوە هەمیشە ئەرکێکی نوێ و پڕمەترسیتر بۆی دادەنرا. گەورەترین ئەم ئەرکانە ئەرکی ڕزگارکردن بوو: ئازادکردنی خوشکە دیلەکان لە قەڵای ڕوویینی ئەرجاسپ، لەگەڵ بەڵێنێکی نوێکراوە و درۆی تاجەکە ئەگەر سەرکەوتوو ببێت. بەمەش شازادەکە بۆ ئەم ئەرکە پڕمەترسییە بەڕێ کەوت. کاتێک هەڵبژاردەی ڕێگاکانی پێشکەش کرا، کورتترین و پڕمەترسیترین ڕێگای هەڵبژارد؛ ئەو ڕێگایەی بە حەوت خانەکەدا تێدەپەڕی، بۆ ئەوەی خێراتر بگاتە ڕزگارکردنی خوشکەکانی. کەواتە هۆکاری گەشتەکە ڕزگارکردنی خوشکە دیلەکان و تێکشکاندنی پاشای دوژمن، ئەرجاسپ، بوو، کە بە فەرمانی باوکێک ئەنجام دەدرا کە بەڵێنەکانی تاجەکەی چەندین جار شکاندبوو. ئەم پاشخانە، خوشکە دیلەکان و بەڵێنە شکێنراوەکان و هەڵبژاردنی ڕێگا پڕمەترسییەکە، شازادەکە دەخاتە ناو زنجیرە بەناوبانگەکەی حەفتخان؛ ئەو تاقیکردنەوانەی دەبێت بەسەریاندا زاڵ بێت تا بگاتە قەڵای ڕوویین و ئەرکەکەی تەواو بکات. بابەتی تاجە لێگیراوەکە و ئەرکی هەمیشە نوێکراوە سێبەر بەسەر هەموو چیرۆکەکەدا دەخات و ئاماژەی پێشوەختە بەو چارەنووسە تراژیدییە دەکات کە دواتر شازادەکە دەگرێتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار زنجیرەی حەوت تاقیکردنەوەی شازادەکەن.
ئامانجیان ئازادکردنی خوشکە دیلەکانی و تێکشکاندنی ئەرجاسپی پاشا بوو.
تاقیکردنەوەکان گورگ، شێر، ئەژدی، ژنە جادووگەر، باڵندەیەکی مەزن، بەفر و چۆڵەوانی دەگرنەوە.
دیلێک بە ناوی گورگسار ڕێنمایی شازادەکەی دەکرد.
زنجیرەکە بە ئەنقەست حەوت خانەکەی ڕۆستەم دەنگ دەداتەوە.
زنجیرەکە بە هێرش بۆ سەر قەڵای ڕوویین و کوشتنی ئەرجاسپ دەگاتە لوتکە.
زانیارییە خێراکان
ناو: حەوت خانەکەی ئەسفەندیار، یان حەفتخان
پاڵەوان: ئەسفەندیار، شازادەی بریندارنەکراوی ئێران
باوک: گوشتاسپ، کە ئەرکەکەی بۆ دانا
ئامانج: ئازادکردنی خوشکە دیلەکانی و تێکشکاندنی ئەرجاسپ
مەبەست: قەڵای ڕوویین، قەڵای ڕوویین‌دژ
تاقیکردنەوەکان: گورگ، شێر، ئەژدی، ژنە جادووگەر، باڵندەیەکی مەزن، زریانی بەفر، چۆڵەوانی
ڕێنیشاندەر: گورگساری دیل
لوتکە: هێرش بۆ سەر قەڵای ڕوویین و کوشتنی ئەرجاسپ
هاوتا: حەوت خانەکەی ڕۆستەم
میرات: نەریتی هاوبەشی حەماسیی ئێرانی
دڕندەکان: گورگ، شێر و ئەژدی
تاقیکردنەوە سەرەتاییەکانی ئەسفەندیار جەنگ لەگەڵ دڕندە ترسناکەکان بوون؛ هەریەکەیان مەترسییەکی جیاواز کە هێز و ئازایەتیی شازادەکە بەسەریدا زاڵ بوو. لە خانی یەکەمدا، شازادەکە ڕووبەڕووی جووتێک گورگی ترسناک بووەوە و کوشتیانی؛ ئاژەڵە گەورەکانێک کە لە ڕێگاکەدا هێرشیان بۆ سەر برد.
لە خانی دووەمدا، ئەسفەندیار ڕووبەڕووی دوو شێری دڕندە بووەوە، نێرێک و مێیەک، و بەسەر هەردووکیاندا زاڵ بوو و کوشتیانی. لە خانی سێیەمدا مەترسییەکی گەورەتر هات: ئەژدییەکی ژەهراوی، مارە دێوێکی ترسناک. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە بۆ ئەم جەنگە شازادەکە ئامرازێکی زیرەکانەی بەکار هێنا، گالیسکە یان سندووقێکی تایبەت کە تیغ لە دەورەکەی دانرابوو و خۆی لە ناویدا شاردەوە. بەمەش کاتێک ئەژدییەکە هەوڵی دا بیخوات، بە تیغەکان بریندار بوو و شازادەکە توانی دڕندەکە بکوژێت، هەرچەندە ژەهرەکەی کاریگەریی لەسەر دانا. ئەم سێ خانە سەرەتاییە، گورگەکان و شێرەکان و ئەژدییەکە، حەفتخانی ئەسفەندیار وەک زنجیرەیەکی جەنگ لەگەڵ دڕندە ترسناکەکان دەناسێنن؛ مەترسییەکانێک کە هێز و ئازایەتی و چارەدۆزیی شازادەکە بەسەریاندا زاڵ دەبێت. بەتایبەتی کوشتنی ئەژدییەکە بە ئامرازە تیغدارەکە یەکێکە لە بەناوبانگترین خانەکانی شازادەکە کە زۆرترین وێنەیان کێشراوە؛ بابەتێکی دڵخوازی نیگارکێشەکانی مینیاتۆری فارسی، هەروەک جەنگە هاوتاکەی ئەژدی لە خانەکانی ڕۆستەمدا. دڕندەکانی تاقیکردنەوە سەرەتاییەکان شێوەی زنجیرەکە دادەنێن و لێهاتوویی شازادەکە بەرامبەر ئەو دوژمنە ترسناکانە پیشان دەدەن کە لە ڕێگا پڕمەترسییەکەی بۆ قەڵای ڕوویین بەرەنگاری دەبنەوە.
ژنە جادووگەر و باڵندە مەزنەکە
خانی چوارەم و پێنجەمی ئەسفەندیار مەترسیی جۆرێکی دیکەیان هێنا: ژنە جادووگەرێکی خیانەتکار و باڵندەیەکی مەزن و ترسناک. لە خانی چوارەمدا، شازادەکە ڕووبەڕووی ژنە جادووگەرێک بووەوە کە بە ڕووخسارێکی جوان هات بۆ فریودانی، زۆر لەو ژنە جادووگەرە هاوشێوەیە دەچوو کە لە خانەکانی خودی ڕۆستەمدا بەرەنگاری بووبووەوە.
ئەسفەندیار فێڵی ژنە جادووگەرەکەی ئاشکرا کرد یان بەسەریدا زاڵ بوو و ژنە جادووگەرە خیانەتکارەکە و فێڵەکانی لەناو برد. لە خانی پێنجەمدا، شازادەکە ڕووبەڕووی باڵندەیەکی مەزن و ترسناک بووەوە، باڵندەیەکی ڕاوکەری زەبەلاح کە هێرشی بۆ سەر برد. گرنگە بزانین ئەم باڵندە ترسناکە، هەرچەندە هەندێک جار لە نەریتەکەدا بە سیمورغ ناو دەبرێت، بوونەوەرێکی دوژمنکار و ترسناکە؛ باڵندەیەکی دوژمن کە دەبێت بکوژرێت و تەواو جیاوازە لە سیمورغە خیرخواز و داناکەی چیرۆکەکانی زاڵ و ڕۆستەم، ئەو باڵندە چاک و مەزنەی یارمەتیی پاڵەوانان دەدات. باڵندە ترسناکەکەی خانی ئەسفەندیار دڕندەیەکی ترسناکە کە شازادەکە لەگەڵیدا جەنگا و بەسەریدا زاڵ بوو، دیسان بە هێزەکەی و بە ئامرازێک. ژنە جادووگەر و باڵندە مەزنەکە ناوەڕاستی زنجیرەکە دیاری دەکەن؛ مەترسیی فریودان و سروشتی دڕندانە کە شازادەکە بەسەریاندا زاڵ دەبێت و بەردەوامە لە ڕۆیشتن بەرەو قەڵای ڕوویین. ئەم تاقیکردنەوانە، وەک ئەوانەی دڕندەکان، چارەدۆزی و هێزی شازادەکە پیشان دەدەن؛ توانای ئەو لە ڕێگا پڕمەترسییەکەی بۆ ڕزگارکردنی خوشکەکانی بۆ زاڵبوون، نەک تەنها بەسەر دوژمنە ترسناکە بەهێزەکاندا، بەڵکو بەسەر فێڵەکانی ژنە جادووگەرەکەشدا.
زریانی بەفر و چۆڵەوانی
خانی شەشەم و حەوتەمی ئەسفەندیار تاقیکردنەوەی دوژمنە ترسناکەکان نەبوون، بەڵکو تاقیکردنەوەی هێزە سەخت و کوشندەکانی سروشت بوون: زریانێکی بەفری کوشندە و چۆڵەوانییەکی وشک و مەرگبار. لە خانی شەشەمدا، شازادەکە و هاوڕێکانی گیرۆدەی زریانێکی بەفری ترسناک بوون؛ زریانێکی بەفر و سەرما کە هەڕەشەی داگیرکردن و لەناوبردنی ئەوانی دەکرد.
بە خۆڕاگری و بە دوعا، شازادەکە لە زریانی بەفرە کوشندەکە ڕزگاری بوو و بەسەر مەترسیی سەرما مەرگبارەکەدا زاڵ بوو. لە خانی حەوتەمدا، ئەسفەندیار چۆڵەوانی یان بیابانێکی وشک و مەرگباری بڕی؛ چۆڵەوانییەکی بێئاو و بێبەر و پڕمەترسی کە دیسان بە خۆڕاگری و چارەدۆزییەکەی تێیپەڕاند و لێی ڕزگار بوو. ئەم دوو تاقیکردنەوە کۆتاییە، زریانی بەفر و چۆڵەوانی، لە خانە سەرەتاییەکان جیاوازن چونکە شازادەکە لە بەرامبەر دڕندە ترسناکەکان یان جادووگەرە فریودەرەکان دانانێن، بەڵکو لە بەرامبەر هێزە سەخت و کوشندەکانی خودی سروشت، سەرما و چۆڵەوانیی بێبەر، دایدەنێن. ئەوان خۆڕاگری و بەردەوامی و باوەڕی شازادەکە تاقی دەکەنەوە، نەک لێهاتوویی جەنگکردنی. بە زاڵبوون بەسەریاندا، سەلماندی کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو جۆرە مەترسییەکی هەیە، سروشتی و دڕندانە. بە جێهێشتنی زریانی بەفر و چۆڵەوانی لە پشتی، شازادەکە حەوت تاقیکردنەوەکەی حەفتخانی تەواو کردبوو و لە کۆتاییدا گەیشتبووە ئامانجەکەی، قەڵای ڕوویینی ئەرجاسپ، کە خوشکەکانی لەوێ بە دیل گیرابوون. زریانی بەفر و چۆڵەوانی کۆتایی بە زنجیرەی خانەکان دەهێنن و زەمینە بۆ هێرشە لوتکەییەکە بۆ سەر قەڵاکە ئامادە دەکەن؛ هێرش بۆ سەر قەڵای ڕوویین و کوشتنی پاشای دوژمن.
قەڵای ڕوویین و ڕووخانی ئەرجاسپ
دوای تەواوکردنی حەوت تاقیکردنەوەکە، ئەسفەندیار لە کۆتاییدا گەیشتە قەڵای ڕوویین، ئەو قەڵایەی بە ڕوویین‌دژ ناونراوە؛ قەڵای ئەرجاسپی پاشای توران کە دوو خوشکەکەی شازادەکە لەوێ بە دیل گیرابوون. گرتنی ئەم قەڵایە و کوشتنی ئەرجاسپ لوتکەی هەموو سەرکێشییەکە پێک دەهێنن.
قەڵای ڕوویین قەڵایەکی بەهێز و باش پارێزراو بوو کە بە هێرشێکی ئاشکرا بە ئاسانی دەست بەسەریدا نەدەگیرا. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە شازادەکە بە فێڵ چووە ناو قەڵاکە: ئەسفەندیار خۆی بە بازرگانێک ناساند و جەنگاوەرەکانی شاردەوە، توانی بچێتە ناو قەڵاکە و لە ناویدا خوشکە دیلەکانی دۆزییەوە. پاشان لەو ساتەی هەڵیبژاردبوو، ڕووپۆشەکەی لادا، ئاماژەی بە سوپاکەی لە دەرەوە دا کە هێرش ببات و پەلاماری دوژمنی دا. لە هێرشەکە بۆ سەر قەڵای ڕووییندا، شازادەکە ڕووبەڕووی ئەرجاسپی پاشا بووەوە و کوشتی، ئەو دوژمنەی خوشکەکانی ڕفاندبوو، و دیلەکانی ئازاد کرد و لە کۆتاییدا خوشکەکانی بۆ ماڵەوە هێنایەوە. فێڵی ڕووپۆشکردن و چوونە ناو قەڵاکە و کوشتنی ئەرجاسپ لوتکە پڕهەستەکەی چیرۆکەکەن؛ تەواوکردنی ئەو ئەرکەی شازادەکە بۆی حەوت خانە پڕمەترسییەکەی گرتبووە ئەستۆ. بە ڕووخانی ئەرجاسپ و ئازادکردنی خوشکەکان، سەرکێشییەکە بە سەرکەوتوویی کۆتایی هات. ئەسفەندیار لە ڕێگەی حەفتخان و گرتنی قەڵای ڕوویینەوە سەلماندبوو کە هاوتای هەر پاڵەوانێکی حەماسەکەیە. قەڵای ڕوویین و ڕووخانی ئەرجاسپ ئەو ئامانجەن کە هەموو زنجیرەی خانەکان بەرەویان دەچێت؛ ئەو کرداری لوتکەییەی شازادەکە پێی ئەرکەکەی تەواو دەکات و شکۆی خۆی بەدەست دەهێنێت، لە هەمان کاتدا بەڵێنە درۆیەکەی تاجە لێگیراوەکە سێبەری تراژیدییە دواترەکەی دادەنێت.
هێما و واتا
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار پێش هەر شتێک گەڕانی پاڵەوانانە بەرجەستە دەکەن؛ گەشتێک بە زنجیرەیەک تاقیکردنەوەدا کە هەر جارە سەختتر دەبن و هەموو جۆرە تایبەتمەندییەکانی پاڵەوان تاقی دەکەنەوە و پیشانی دەدەن. حەفتخانی شازادەکە، وەک زنجیرەیەکی ڕێکخراوی حەوت مەترسی، هێز و ئازایەتی و خۆڕاگری و چارەدۆزیی ئەسفەندیار نمایش دەکات؛ هەر تاقیکردنەوەیەک چاکەیەکی جیاواز دەردەخات، بە هاوتاکردنێکی ئەنقەستانە لەگەڵ خانە بەناوبانگەکانی ڕۆستەم.
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار هەروەها بابەتەکانی ڕزگارکردنی دیل و تێکشکاندنی دوژمن بەرجەستە دەکەن، چونکە ئامانجی هەموو زنجیرەکە ئازادکردنی خوشکە دیلەکانی شازادەکە و کوشتنی ئەرجاسپی پاشایە کە ڕفاندبوونی. وەک کردارەکانی پاڵەوانی ئایین، شازادەی بریندارنەکراو کە پێغەمبەر بەرەکەتی پێ بەخشیوە، خانەکان هەستێکیش لە سەرکەوتنی پاڵەوانی ڕاستکار بەسەر هێزەکانی خراپەی دڕندانە و دوژمنی شانشینەکەدا هەڵدەگرن. بەڵام بابەتی تاجە لێگیراوەکە و بەڵێنە شکێنراوەکە سێبەر بەسەر زنجیرەکەدا دەخات، چونکە بەڵێنە درۆیەکەی تەخت بوو کە شازادەکەی خستە سەر ڕێگا پڕمەترسییەکە. ئەم بابەتەی بەڵێنشکێنیی باوکیش ئاماژەی پێشوەختە بەو چارەنووسە تراژیدییە دەکات کە دواتر ئەسفەندیار لە دووئەلە ناچاری و کوشندەکەی لەگەڵ ڕۆستەمدا تووشی دەبێت. لە هەموو ئەمانەدا، حەوت خانەکەی ئەسفەندیار چیرۆکێکی زۆر گرنگن، کە گەڕانی پاڵەوانانە و ڕزگارکردنی دیل و سەرکەوتنی پاڵەوانی ڕاستکار و لە پاشخانیشدا سێبەری بەڵێنە شکێنراوەکە و چارەنووسە تراژیدییەکە بەرجەستە دەکەن؛ نمایشێکی ستایشکراوی لێهاتوویی شازادەی بریندارنەکراو و هاوتای خانە بەناوبانگەکانی ڕۆستەم.
حەفتخان و کورد
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار، وەک هەموو چیرۆکەکانی شانامە، بەشێکن لە میراتی هاوبەشی حەماسی و ئەفسانەیی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لور و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی بەشداری تێدا دەکات. حەماسە مەزنەکەی فیردەوسی، بە پاڵەوانان و تاقیکردنەوەکانیەوە، میراتی هاوبەشی ئەم گەلانەیە کە لە نەریتی کۆنی ئەفسانەیی ئێرانیدا بەشدارن؛ ئەو نەریتەی حەماسەکەی لێوە سەرچاوە گرتووە.
بۆ کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شانامە بەشێکن لەو جیهانە فراوانترەی کەلتوور و ئەفسانە کە سەر بەوەند. سەرکێشییە پاڵەوانییەکانی حەماسەکە، لەنێویاندا حەفتخانی شازادەکە، لە میراتە فراوانە ئێرانییەکەدا شوێنیان هەیە کە کورد بەشداری تێدا دەکات. شێوەی ئەو پاڵەوانەی کە بەسەر زنجیرەیەک تاقیکردنەوەی ترسناکدا زاڵ دەبێت بۆ ڕزگارکردنی دیل و تێکشکاندنی دوژمن، لە چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی کورد و هەموو گەلە ئێرانییەکاندا دەنگدانەوەی هەیە. لە ڕاستگۆیی و وردییەوە نزیکە حەوت خانەکەی ئەسفەندیار وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە ئێرانییە تێبگەین، نەک وەک بابەتێکی تایبەت تەنها بە کورد. بەڵام چیرۆکەکە و ئەو جیهانەی پاڵەوانان و تاقیکردنەوە ترسناکانەی لێوە سەرچاوە دەگرێت، بە ڕاستی وەک هەموو نەریتی ئێرانی لە نەریتی کوردیشدا شوێنی خۆی هەیە؛ بەشێک لە گەنجینەی هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی پاڵەوانیی ئێرانی کە کورد لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتەکە وەک هی خۆی بەهای پێ دەدات. بەمەش حەفتخانی شازادەکە، هاوتای خانە بەناوبانگەکانی ڕۆستەم، بەشێکە لە گەنجینەی هاوبەشی ئەفسانەی ئێرانی کە کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرێتی.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئەو باڵندەیەی ئەسفەندیار دەیکوژێت هەمان سیمورغی خیرخوازە؟ نەخێر؛ ئەمە جیاوازییەکی گرنگە. باڵندە مەزنەکەی کە شازادەکە لە خانی پێنجەمدا لەگەڵیدا دەجەنگێت و دەیکوژێت، هەرچەندە هەندێک جار لە نەریتەکەدا بە سیمورغ ناو دەبرێت، باڵندەیەکی دوژمنکار و ترسناکە؛ دڕندەیەکی ترسناک کە دەبێت بەسەریدا زاڵ بێت. تەواو جیاوازە لە سیمورغە خیرخواز و داناکە، ئەو باڵندە چاک و مەزنەی چیرۆکەکانی زاڵ و ڕۆستەم کە پاڵەوانان بەخێو دەکات و یارمەتییان دەدات. نابێت ئەم دووانە تێکەڵ بکرێن: یەکێکیان دوژمنێکی ترسناکە کە شازادەکە دەیکوژێت، ئەوی دیکە باڵندە پارێزەرە خیرخوازەکەی حەماسەکەیە. ناوە هاوبەشەکە بەکارهێنانی فراوانی زاراوەکە بۆ باڵندەیەکی مەزن دەردەخات، بەڵام بوونەوەرەکان لە سروشتدا تەواو جیاوازن.
خانەکانی ئەسفەندیار چ پەیوەندییەکیان بە خانەکانی ڕۆستەمەوە هەیە؟ هەردوو زنجیرەکە بە ئەنقەست هاوتان؛ دوو زنجیرە گەورە هاوتاکەی تاقیکردنەوەی حەماسەکە. حەوت خانەکەی ڕۆستەم ناودارترن و ئەوانەی ئەسفەندیار لەسەر نموونەی ئەوان داڕێژراون؛ بە پێکهاتەیەکی هاوشێوەی حەوت تاقیکردنەوە، لەنێویاندا مەترسییە هاوتاکان وەک ئەژدی و ژنە جادووگەر. هاوتاکردنەکە ئەنقەستانەیە و بانگهێشت بۆ بەراوردکردنی دوو پاڵەوانە مەزنەکە دەکات: ڕۆستەمی بەهێز و ئەسفەندیاری شازادەی بریندارنەکراو، کە ڕکابەرییەکەیان دواتر لە دووئەلە تراژیدی و کوشندەکەیاندا دەگاتە لوتکە. بەمەش هەردوو حەفتخانەکە دوو بەرهەمی هاوڕێن، زنجیرە تاقیکردنەوەکانی دوو گەورەترین پاڵەوانی حەماسەکە.
ئایا حەوت خانەکەی ئەسفەندیار چیرۆکێکی تایبەت بە کوردن؟ نەخێر؛ وەک هەموو چیرۆکەکانی شانامە، بەشێکن لە میراتی هاوبەشی ئەفسانەیی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لور و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی بەشداری تێدا دەکات. بەڵام شێوەی ئەو پاڵەوانەی بەسەر تاقیکردنەوە ترسناکەکاندا زاڵ دەبێت بۆ ڕزگارکردنی دیل، بە ڕاستی لە فۆلکلۆر و نەریتی کوردیدا شوێنی خۆی هەیە؛ بەشێک لە گەنجینەی هاوبەشی ئەفسانەی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی بەشداری تێدا دەکات. بەمەش باشترە حەفتخانی شازادەکە وەک بەشێک لە میراتی هاوبەشی ئێرانی تێبگەین؛ چیرۆکێکی نەریتی هاوبەشە، نەک چیرۆکێکی تایبەت تەنها بە کورد، هەرچەندە کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتەکە بە تەواوی بەشداری تێدا دەکات.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەسفەندیار: شازادەی بریندارنەکراو کە ئەم خانانەی ئەنجام دا
حەوت خانەکەی ڕۆستەم: زنجیرە هاوتا و ناودارترەکەی تاقیکردنەوە
ڕۆستەم: پاڵەوانە مەزنەکە کە ئەم خانانە حەفتخانی خودی ئەو دەنگ دەدەنەوە
گوشتاسپ: ئەو باوکەی ئەرکەکەی بۆ شازادەکە دانا
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی ئەسفەندیار داکۆکی لە ئایینەکەی کرد
سیمورغ: باڵندە خیرخوازەکە، کە جیاوازە لە باڵندە ترسناکە دوژمنەکەی شازادە
کەیکاووس: پاشای خانە هاوتاکەی ڕۆستەم
شانامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسە مەزنەکەی ئێران
پرسیارە باوەکان
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار چین؟
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار، یان حەفتخان، زنجیرەیەکی حەوت تاقیکردنەوەن کە ئەسفەندیاری شازادەی بریندارنەکراو لە گەشتەکەی بۆ قەڵای ڕوویین، قەڵای ڕوویین‌دژ، ئەنجامی دان؛ بۆ ئازادکردنی دوو خوشکەکەی لە دیلێتی و تێکشکاندنی ئەرجاسپی پاشای توران. تاقیکردنەوەکان گورگە ترسناکەکان، شێرە دڕندەکان، ئەژدییەکی ژەهراوی، ژنە جادووگەرێکی خیانەتکار، باڵندەیەکی مەزن و ترسناک، زریانێکی بەفری کوشندە و چۆڵەوانییەکی مەرگبار دەگرنەوە. زنجیرەکە بە ئەنقەست حەوت خانەکەی ڕۆستەم دەنگ دەداتەوە.
بۆچی ئەسفەندیار حەوت خانەکەی گرتە ئەستۆ؟
ئەسفەندیار حەوت خانەکەی گرتە ئەستۆ بۆ ڕزگارکردنی دوو خوشکەکەی، کە ئەرجاسپی پاشای توران ڕفاندبوونی و کردبوونی بە دیل و لە قەڵاکەیدا، قەڵای ڕوویین، ڕایگرتبوون. باوکی، گوشتاسپی پاشا، ئەم ئەرکەی بۆ دانا لەگەڵ بەڵێنی تەختەکە ئەگەر سەرکەوتوو ببێت؛ بەڵێنێک کە وەک ئەوانەی پێش خۆی، لە کۆتاییدا جێبەجێ نەکرا. بۆ گەیشتنی خێرا بە قەڵاکە، شازادەکە کورتترین و پڕمەترسیترین ڕێگای هەڵبژارد، ئەو ڕێگایەی بە حەوت تاقیکردنەوە پڕمەترسییەکەدا تێدەپەڕی.
ئەسفەندیار چۆن ئەژدییەکەی کوشت؟
لە خانی سێیەمدا، ئەسفەندیار بە ئامرازێکی زیرەکانە ئەژدییەکی ژەهراوی کوشت. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە خۆی لە گالیسکە یان سندووقێکی تایبەتدا شاردەوە کە تیغ لە دەورەکەی دانرابوو، بۆ ئەوەی کاتێک ئەژدییەکە هەوڵی خواردنی دا، بە تیغەکان بریندار بێت. پاشان شازادەکە توانی دڕندەکە بکوژێت، هەرچەندە ژەهرەکەی کاریگەریی لەسەر دانا. کوشتنی ئەژدییەکە یەکێکە لە بەناوبانگترین خانەکانی شازادەکە کە زۆرترین وێنەیان کێشراوە.
ئایا ئەو باڵندەیەی ئەسفەندیار دەیکوژێت سیمورغە ڕاستەقینەکەیە؟
نەخێر؛ باڵندە مەزنەکەی ئەسفەندیار لە خانی پێنجەمدا لەگەڵیدا دەجەنگێت و دەیکوژێت، هەرچەندە هەندێک جار بە سیمورغ ناو دەبرێت، باڵندەیەکی دوژمنکار و ترسناکە، جیاواز لە سیمورغە خیرخواز و داناکەی چیرۆکەکانی زاڵ و ڕۆستەم. سیمورغی خیرخواز پاڵەوانان بەخێو دەکات و یارمەتییان دەدات، بەڵام باڵندە ترسناکەکەی خانی ئەسفەندیار دڕندەیەکی ترسناکە کە دەبێت بەسەریدا زاڵ بێت. هەردووکیان ناوێکی هاوبەشیان هەیە، بەڵام لە سروشتدا تەواو جیاوازن و نابێت تێکەڵ بکرێن.
خانەکان چۆن کۆتایی دێن؟
حەوت خانەکەی ئەسفەندیار بە هێرش بۆ سەر قەڵای ڕوویین، قەڵاکەی ئەرجاسپ، کۆتایی دێن. دوای تەواوکردنی حەوت تاقیکردنەوەکە، شازادەکە گەیشتە ئەو قەڵایەی خوشکەکانی تێیدا گیرابوون. بە فێڵ چووە ناوی و خۆی بە بازرگانێک ناساند، خوشکەکانی دۆزییەوە، پاشان ئاماژەی بە سوپاکەی دا کە هێرش ببات، ئەرجاسپی پاشای کوشت و خوشکە دیلەکانی ئازاد کرد و بۆ ماڵەوە هێنانیەوە. گرتنی قەڵاکە و کوشتنی ئەرجاسپ لوتکەی سەرکەوتووی هەموو سەرکێشییەکەن.
ئایا حەوت خانەکەی ئەسفەندیار چیرۆکێکی کوردین؟
ئەوان بەشێکن لە میراتی هاوبەشی ئەفسانەیی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لور و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی بەشداری تێدا دەکات، نەک چیرۆکێکی تایبەت تەنها بە کورد. بەڵام شێوەی ئەو پاڵەوانەی بەسەر تاقیکردنەوە ترسناکەکاندا زاڵ دەبێت بۆ ڕزگارکردنی دیل، بە ڕاستی لە فۆلکلۆر و نەریتی کوردیدا شوێنی خۆی هەیە؛ بەشێک لە گەنجینەی هاوبەشی ئەفسانەی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی وەک میراتگرانی هەمان نەریت بەشداری تێدا دەکات.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەسفەندیار ئەرجاسپ لە قەڵای ڕووییندا دەکوژێت - Fitzwilliam Museum
ئەسفەندیار شێرەکان دەکوژێت - Aga Khan Museum
ئەسفەندیار دوو کارگ دەکوژێت - Fitzwilliam Museum
حەوت خانەکەی ڕۆستەم - Wikipedia
شانامە - Encyclopaedia Iranica
Kurdish-History.com: ئەسفەندیار