پێشەکی
حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم، کە بە فارسی بە هەفت خان ناسراوە، لە بەناوبانگترین سەرکێشییەکانی شانامەن، کتێبی فارسیی پاشاکان؛ زنجیرەیەکی بەناوبانگی حەوت تاقیکردنەوەی مەزن کە پاڵەوانەکە ڕوستەم بۆ ڕزگارکردنی پاشای ئێران، کەیکاووس، و سوپاکەی بە ئەنجامی گەیاند. دێوەکانی مازەندەران پاشا و سوپاکەیان گرتبوو و کوێریان کردبوون.
لە شێرە دڕندەکە و بیابانە بێئاوەکەوە تا ئەژدیها و ژنە ئەفسوونگەرەکە، و لە کۆتاییدا دێوە سپییە زەبەلاحەکە، حەوت تاقیکردنەوەکە زنجیرەیەکی ڕێکخراو و پڕهەیەجانی مەترسییەکان پێک دەهێنن؛ هەریەکەیان تاقیکردنەوەیەکی جیاوازی هێز و ئازایەتی و چارەدۆزیی پاڵەوانەکەیە. لە ئەدەبی جیهاندا زۆرجار ئەم زنجیرەیە بە دوازدە ئەرکەکەی هێراکلیسی پاڵەوانی یۆنان بەراورد دەکرێت، و یەکێکە لە مەزنترین پیشاندانەکانی پاڵەوانێتیی ڕوستەم لە هەموو حەماسەکەدا.
وەک هەموو چیرۆکەکانی کتێبی پاشاکان، حەوت تاقیکردنەوەکە سەر بە میراتە حەماسی و ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانن؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. ناسینی هەفت خان واتە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ یەکێک لە سەرکێشییە پاڵەوانانە مەزنەکانی حەماسەکە؛ گەشتێک لەناو زنجیرەیەک تاقیکردنەوەدا کە توانای مەزنترین پاڵەوانی پیشان دەدات و بە بەزاندنی بەناوبانگترین دێوی شانامە دەگاتە لووتکە.
ناوەڕۆک
تاقیکردنەوە سەرەتاییەکان: شێر، بیابان و ئەژدیها
ژنە ئەفسوونگەرەکە و گرتنی ئەولاد
ئەرژەنگی دێو و شاری مازەندەران
حەوت تاقیکردنەوەکە چین؟
حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم، هەفت خان، زنجیرەیەکن لە حەوت تاقیکردنەوەی سەخت و مەترسیدار کە پاڵەوانەکە ڕوستەم لە گەشتەکەیدا بۆ مازەندەران بە ئەنجامی گەیاند بۆ ڕزگارکردنی پاشا گیراو و کوێرکراوەکە، کەیکاووس، و سوپاکەی. لە زۆربەی ڕێگاکەدا تەنها ئەسپە وەفادار و زیرەکەکەی، ڕەخش، هاوڕێی بوو؛ لە دوو تاقیکردنەوەشدا ئەولادی پاڵەوان، کە دیل کرابوو، هاوڕێی بوو. ڕوستەم ڕووبەڕووی زنجیرەیەک مەترسی بووەوە و بەزاندن؛ شێرێکی دڕندە، بیابانێکی بێئاو، ئەژدیهایەک، ژنە ئەفسوونگەرێکی فێڵباز، سەرۆکەکە ئەولاد، فەرماندە دێوەکە ئەرژەنگی دێو، و لە کۆتاییدا دێوە سپییە زەبەلاحەکەی مازەندەران. زنجیرەکە، کە دەکرێت بە دوازدە ئەرکەکەی هێراکلیس لە نەریتی یۆناندا بەراورد بکرێت، یەکێکە لە بەناوبانگترین و خۆشەویستترین سەرکێشییەکانی حەماسەکە؛ پیشاندانی هێز و ئازایەتی و چارەدۆزیی پاڵەوانەکە، کە بە ڕزگارکردنی پاشا و بەزاندنی بەهێزترین دێو دەگاتە لووتکە.
هۆکاری گەشتەکە
حەوت تاقیکردنەوەکە لە کارەساتێکەوە سەریان هەڵدا کە لووتبەرزیی بێباکانەی پاشا کەیکاووس بەسەر ئێراندا هێنا. چیرۆکەکانی دەوڵەمەندیی مازەندەران، ئەو خاکە دێولێنیشتووە، پاشایان فریو دا و متمانەی بە هێزی خۆی هەبوو؛ بۆیە بە پێچەوانەی ڕاوێژی ڕاوێژکارەکانی بڕیاری دا هێرش بکاتە سەر ئەو شانشینە مەترسیدارە.
هێرشەکە بە کارەسات کۆتایی هات. دێوەکانی مازەندەران، بە ڕێبەری سەرۆکە زەبەلاحەکەیان، دێوە سپییەکە، جادووە ترسناکەکەیان بەکار هێنا و زریانێکی تاریکییان هەڵبستاند کە سوپای ئێرانی تێک شکاند. پاشا و شەڕڤانەکانی گیران و بە جادووی دێوەکان کوێر کران و فڕێ درانە ناو زیندان؛ بێدەسەڵات لە خاکی دێوەکاندا. کاتێک هەواڵی ئەم کارەساتە گەیشتە ئێران، ئەرکی ڕزگارکردن کەوتە سەر شانی مەزنترین پاڵەوان. زالی پاڵەوانە پیرەکە، کە خۆی بە زۆر پیر دەزانی بۆ ئەم ئەرکە، کوڕەکەی، ڕوستەمی بەهێزی، نارد بۆ ڕزگارکردنی پاشا و سوپاکەی. ڕوستەم لەبەردەم هەڵبژاردنی ڕێگاکانی مازەندەراندا بوو؛ ڕێگای درێژ و پارێزراوی هەڵنەبژارد، بەڵکو ڕێگای کورت و مەترسیداری هەڵبژارد، ڕێگایەکی دەورەدراو بە مەترسییە سروشتبەدەرەکان، تاکو خێراتر بگاتە ڕزگارکردن. ئەم هەڵبژاردنی ڕێگای کورت و مەترسیدارە پاڵەوانەکەی ڕووبەڕووی ئەو زنجیرە تاقیکردنەوانە کردەوە کە حەوت تاقیکردنەوەکە پێک دەهێنن. کەواتە هۆکاری گەشتەکە ڕزگارکردنی پاشا و سوپا کوێرکراوەکەیە؛ هەڵوەشاندنەوەی ئەو کارەساتەی لووتبەرزیی بێباکانەی کەیکاووس دروستی کردبوو. ڕوستەم بۆ بە ئەنجامگەیاندنی ئەم ڕزگارکردنە، لە ڕێگا مەترسیدارەکەوە، زنجیرە بەناوبانگەکەی هەفت خان بە ئەنجام دەگەیەنێت.
خاڵە سەرەکییەکان
حەوت تاقیکردنەوە، یان هەفت خان، حەوت تاقیکردنەوەن کە ڕوستەم بە ئەنجامی گەیاندن.
ئامانجیان ڕزگارکردنی پاشا کەیکاووس و سوپا کوێرکراوەکەی بوو.
زۆربەی کات ئەسپە وەفادارەکەی، ڕەخش، هاوڕێی ڕوستەم بوو.
تاقیکردنەوەکان شێرێک، بیابانێک، ئەژدیهایەک و ژنە ئەفسوونگەرێک لەخۆ دەگرن.
ڕوستەم فەرماندە دێوەکە، ئەرژەنگی دێو، دەکوژێت و پاشا ئازاد دەکات.
دوا تاقیکردنەوە کوشتنی دێوە سپییەکەی مازەندەرانە.
زانیارییە خێراکان
ناو: حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم، یان هەفت خان
پاڵەوان: ڕوستەم، مەزنترین پاڵەوانی ئێران
هاوڕێ: ڕەخش، ئەسپە وەفادارەکەی؛ هەروەها ئەولاد لە دوو تاقیکردنەوەدا
ئامانج: ڕزگارکردنی پاشا کەیکاووس و سوپا کوێرکراوەکەی
شوێن: ڕێگای مازەندەران و خاکە دێولێنیشتووەکەی
تاقیکردنەوەکان: شێر، بیابان، ئەژدیها، ژنە ئەفسوونگەرەکە، ئەولاد، ئەرژەنگ، دێوە سپییەکە
لووتکە: کوشتنی دێوە سپییەکە، دیڤێ سەپید
چارەسەر: خوێنی دێوەکە بینینی پاشا دەگەڕێنێتەوە
بەراورد دەکرێت بە: دوازدە ئەرکەکەی هێراکلیس
میرات: نەریتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان
تاقیکردنەوە سەرەتاییەکان: شێر، بیابان و ئەژدیها
سێ تاقیکردنەوە سەرەتاییەکەی ڕوستەم شێوەی زنجیرەکە دیاری دەکەن؛ هەریەکەیان مەترسییەکی جیاوازە کە پاڵەوانەکە یان ئەسپە وەفادارەکەی دەیبەزێنێت. لە یەکەم تاقیکردنەوەدا، کاتێک ڕوستەم نووستبوو، شێرێکی دڕندە هێرشی کرد. ئەسپە زیرەکەکەی، ڕەخش، شەڕی لەگەڵ دڕندەکە کرد و بە ددان و سم کوشتی؛ بەرگریی لە خاوەنە نووستووەکەی کرد. ئەمە نموونەیەکی بەناوبانگی پەیوەندی و وەفاداریی نێوان پاڵەوانەکە و ئەسپەکەیە.
لە دووەم تاقیکردنەوەدا ڕوستەم و ڕەخش چوونە ناو بیابانێکی گەرم و بێئاو، کە تێیدا هەم ئەسپەکە و هەم سوارەکە تینوێتییەکی کوشندە ئازاری دەدان. ڕوستەم کە نزیک بوو لەناو بچێت، نوێژی بۆ ڕزگاربوون کرد؛ ڕێگای ئاو پێ نیشان درا و خۆی و ئەسپەکەی لە مردن لە بیابانەکەدا ڕزگار کرد. لە سێیەم تاقیکردنەوەدا، لە شەودا، ئەژدیهایەکی ترسناک دەرکەوت و هێرشی کردە سەر پاڵەوانەکە. ئەژدیهاکە فێڵباز بوو، دەردەکەوت و ون دەبوو؛ ڕەخش دوو جار خاوەنەکەی بەئاگا هێنا، بەڵام ئەژدیهاکە خۆی شاردبووەوە. لە کۆتاییدا لە سێیەم بەئاگاهێناندا ڕوستەم دڕندەکەی بینی و بە یارمەتی ڕەخش شەڕی لەگەڵ کرد و کوشتی. ئەم سێ تاقیکردنەوە سەرەتاییە، شێر و بیابان و ئەژدیها، سروشتی حەوت تاقیکردنەوەکە وەک زنجیرەیەکی مەترسیی جۆراوجۆر و لە زیادبووندا دیاری دەکەن؛ هەندێکیان بە هێزی پاڵەوانەکە، هەندێکیان بە وەفاداری و ئازایەتیی ئەسپەکەی، و هەندێکیان بە نوێژ و خۆڕاگری دەبەزێنرێن. پێکەوە مەودای ئەو مەترسییانە پیشان دەدەن کە لە ڕێگا مەترسیدارەکەیدا پاڵەوانەکە دەورە دەدەن، و ئەو چارەدۆزی و هێز و باوەڕەی کە بەهۆیانەوە دەیانبەزێنێت. تاقیکردنەوە سەرەتاییەکان ڕێگا بۆ مەترسییە دواتر و سەیرترەکان، ژنە ئەفسوونگەرەکە و دێوەکان، خۆش دەکەن؛ کاتێک پاڵەوانەکە بەرەو مازەندەران و ڕزگارکردنی پاشا پێش دەچێت.
ژنە ئەفسوونگەرەکە و گرتنی ئەولاد
چوارەم تاقیکردنەوە مەترسییەکی جیاواز و وردتر هێنا؛ ژنە ئەفسوونگەرێکی فێڵباز، دێوێک لە ڕووکاری ژنێکی جواندا. کاتێک ڕوستەم لە خاکە چۆڵەکەدا گەیشتە کانییەکی خۆش و خوانێکی ڕازاوە، سوپاسی کرد و ژنێکی جوان دەرکەوت و لە تەنیشتی دانیشت. بەڵام کاتێک پاڵەوانەکە لە سوپاسکردنەکەیدا ناوی خودای هێنا، ئەفسوونەکە شکا و دەرکەوت کە ڕووکارە جوانەکە دێوێکی ناشیرینە.
ڕوستەم کاتێک دێوەکەی بە ڕووکاری ڕاستەقینەیەوە بینی، بە کەمەندەکەی گرتی و کوشتی؛ دێوەکەی بە دوو پارچە کرد. ئەم تاقیکردنەوەیە، ئاشکراکردن و کوشتنی ژنە ئەفسوونگەرەکە، چیرۆکی سەرکەوتنی باوەڕ و تێگەیشتنە بەسەر خراپەی فریودەردا؛ چونکە هێنانی ناوی خودایە کە دێوەکە لە ژێر ڕووکارە جوانەکەدا ئاشکرا دەکات. لە پێنجەم تاقیکردنەوەدا ڕوستەم سەرۆکە مازەندەرانییەکە، ئەولادی گرت، کە بە ئۆلاد یان ئاولادیش ناو دەبرێت. دوای ڕووبەڕووبوونەوەیەک کە تێیدا پاڵەوانەکە هێزەکەی ئەولادی تێک شکاند، ڕوستەم سەرۆکەکەی بە دیلی گرت؛ بەڵام لەبری کوشتنی ناچاری کرد وەک ڕێنیشاندەری خۆی خزمەتی بکات، بە ڕێگا شاراوەکاندا بۆ لانەی دێوەکان بیبات و نهێنییەکانی دێوە سپییەکە ئاشکرا بکات. گرتنی ئەولاد ئەو ڕێنیشاندەرەی بە پاڵەوانەکە بەخشی کە بۆ دوا و مەزنترین تاقیکردنەوەکان پێویستی بوو. ئەولاد لە دوا تاقیکردنەوەکاندا هاوڕێی ڕوستەم دەبوو و ڕێگای ئەشکەوتی دێوەکەی پێ نیشان دەدا. ژنە ئەفسوونگەرەکە و گرتنی ئەولاد خاڵی گۆڕانی زنجیرەکەن؛ لە مەترسییەکانی ڕێگاوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خودی دێوەکان. پاڵەوانەکە دوای بەزاندنی دێوە فریودەرەکە و دەستکەوتنی ڕێنیشاندەرەکەی، بەرەو شاری مازەندەران و شەڕەکانی لووتکە لەگەڵ فەرماندە دێوەکە و دێوە سپییەکە پێش دەچێت.
ئەرژەنگی دێو و شاری مازەندەران
بە ڕێنیشاندانی ئەولادی دیلکراو، ڕوستەم گەیشتە قەڵای دێوەکان، کە لەوێ ڕووبەڕووی فەرماندە دێوەکە، ئەرژەنگی دێو، بووەوە. ئەرژەنگ یەکێک بوو لە سەرۆکەکانی دێوەکانی مازەندەران، بانگەوازکەر و جێگری دێوە سپییەکە؛ بەخۆشی نەیارێکی بەهێز بوو.
ڕوستەم هێرشی کردە سەر قەڵاکە و ڕووبەڕووی ئەرژەنگی دێو بووەوە؛ لە شەڕێکی تونددا فەرماندە دێوەکەی بەزاند و کوشتی. دوای کوژرانی ئەرژەنگ، پاڵەوانەکە پێش ڕۆیشت و چووە ناو شاری مازەندەران، کە پاشا کەیکاووسی کوێرکراو و شەڕڤانە دیلکراوەکانی تێیدا ڕاگیرابوون. ڕوستەم پاشا و پیاوەکانی دۆزییەوە و ئازادی کردن؛ هەرچەندە هێشتا بەهۆی جادووی دێوەکانەوە کوێر بوون و بینینیان نەگەڕابووەوە. کوشتنی ئەرژەنگی دێو و ئازادکردنی پاشا کە هێشتا کوێر بوو قۆناغی پێش کۆتاییی زنجیرەکە نیشان دەدەن؛ چوونە ناو قەڵای دێوەکان و ئازادکردنی دیلەکان، هەرچەندە هەڵوەشاندنەوەی نەفرەتی کوێری هێشتا مابوو. ئەرژەنگی دێو وەک فەرماندە دێوەکە و جێگری دێوە سپییەکە بەربەستێکی بەهێز بوو کە پاڵەوانەکە دەبوو بیبەزێنێت پێش ئەوەی بتوانێت بگاتە پاشا و ئازادی بکات. بەزاندنی ئەرژەنگ ڕێگای بۆ دوا و مەزنترین تاقیکردنەوە خۆش دەکات. کوشتنی ئەرژەنگ و ئازادکردنی کەیکاووسی کوێرکراو ڕێگا بۆ لووتکەی هەموو زنجیرەکە خۆش دەکەن؛ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خودی دێوە سپی و زەبەلاحەکە، کە تەنها بەزاندنی ئەو دەتوانی بینینی پاشا و سوپاکەی بگەڕێنێتەوە و ڕزگارکردنەکە تەواو بکات.
کوشتنی دێوە سپییەکە
حەوتەمین و دوا تاقیکردنەوە، لووتکەی هەموو زنجیرەکە، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕوستەم بوو لەگەڵ دێوە سپییە زەبەلاحەکە، دیڤێ سەپید؛ بەهێزترین دێو و سەرۆکی دێوەکانی مازەندەران. دوای ئەوەی ڕێگای ئەشکەوتی دێوەکەی پێ نیشان درا، پاڵەوانەکە چووە ناو لانە تاریکەکە کە زەبەلاحەکە تێیدا پاڵ کەوتبوو.
شەڕی ناو ئەشکەوت ملمڵانێیەکی مەزن بوو، مەزنترین تاقیکردنەوەی هێزی پاڵەوانەکە، چونکە دێوە سپییەکە بوونەوەرێکی زەبەلاح و بەهێز بوو. بەڵام ڕوستەم لە کۆتاییدا سەرکەوت و دێوە زەبەلاحەکەی کوشت؛ دڵ و خوێنی لە جەستەکەی دەرهێنا کە ڕێگای چاککردنەوە بوون. چونکە ئەو کوێرییەی جادووی دێوەکە دروستی کردبوو تەنها بە خوێنی خودی دێوەکە چاک دەبووەوە؛ بۆیە دوای کوژرانی دێوە سپییەکە، ڕوستەم خوێنەکەی بۆ پاشا و سوپا کوێرکراوەکەی برد. کاتێک خوێنەکەیان لە چاوەکانیان دا، بینینیان گەڕایەوە. بە گەڕانەوەی بینینیان و بەزاندنی دێوەکان، پاشا کەیکاووس و سوپاکەی لە کۆتاییدا ڕزگار بوون و دەسەڵاتی دێوەکانی مازەندەران تێک شکا. کوشتنی دێوە سپییەکە لووتکەی سەرکەوتووانەی حەوت تاقیکردنەوەکەیە؛ شەڕە مەزنەکە کە هەموو زنجیرەکە بەرەو ئەو بەرز دەبێتەوە. چاکبوونەوەی کوێرەکان بە خوێنی دێوەکە چارەسەرەکەیەتی، بە ئەنجامگەیاندنی ئەو ڕزگارکردنەی ئامانجی هەموو گەشتەکە بوو. بە ئەم دوا تاقیکردنەوەیە هەفت خان بە کۆتایی دەگات؛ پاڵەوانەکە سەرکەوتووە، پاشا و سوپاکەی ئازاد و چاک بوونەتەوە، و توانای ڕوستەم بە تەواوترین شێوە لە زنجیرە بەناوبانگەکەی حەوت تاقیکردنەوەدا پیشان دراوە.
هێما و واتاکان
حەوت تاقیکردنەوەکە پێش هەموو شتێک گەشتی پاڵەوانانە بەرجەستە دەکەن؛ گەشتێک لەناو زنجیرەیەک تاقیکردنەوەدا کە لە زیادبووندان و تەواوی تایبەتمەندییەکانی پاڵەوانەکە تاقی دەکەنەوە و پیشانی دەدەن. وەک زنجیرەیەکی ڕێکخراوی حەوت مەترسی، هەفت خان هێز و ئازایەتی و خۆڕاگری و باوەڕ و چارەدۆزیی ڕوستەم پیشان دەدات؛ هەر تاقیکردنەوەیەک خەسڵەتێکی جیاواز دەردەخات و هەمووی بەرەو لووتکەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مەزنترین نەیار پێش دەچێت. بەم شێوەیە حەوت تاقیکردنەوەکە نموونەیەکی کلاسیکی ئەو شێوەی گەشتی پاڵەوانانەن کە لە سەرتاسەری ئەدەبی حەماسیی جیهاندا دەبینرێت.
حەوت تاقیکردنەوەکە بابەتەکانی ڕزگارکردنی دیل و سەرکەوتنی چاکە بەسەر خراپەی دێوئاساشدا بەرجەستە دەکەن. ئامانجی هەموو زنجیرەکە ڕزگارکردنی پاشا و سوپا کوێرکراوەکەیە، ڕزگارکردنی دیلەکان لە دەسەڵاتی دێوەکان؛ ئەم ئامانجە بەرزە تاقیکردنەوەکان بە یەکەوە دەبەستێتەوە. بە بەزاندنی شێر و ئەژدیها و ژنە ئەفسوونگەرەکە و دێوەکان، کە بە کوشتنی دێوە سپییەکە دەگاتە لووتکە، پاڵەوانەکە بەسەر زنجیرەیەک خراپەی سروشتی و سروشتبەدەردا سەر دەکەوێت؛ هێزەکانی مەترسی و فریودان و تاریکیی دێوئاسا. ڕێکخستن دەگەڕێنێتەوە و دیلەکان ئازاد دەکات. بەراوردکردنی بە دوازدە ئەرکەکەی هێراکلیس ئاماژە بە سروشتە جیهانییەکەی زنجیرەکە دەکات؛ گەشتی پاڵەوانانە لەناو تاقیکردنەوەکاندا کە لە ئەفسانەی زۆر گەلدا دەبینرێت. لە هەموو ئەمانەدا حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم چیرۆکێکی زۆر گرنگن؛ گەشتی پاڵەوانانە و ڕزگارکردنی دیل و سەرکەوتنی چاکە بەسەر خراپەدا بەرجەستە دەکەن. پیشاندانێکی بەناوبانگی توانا و خەسڵەتە چاکەکانی مەزنترین پاڵەوانی شانامەن و یەکێکن لە خۆشەویستترین سەرکێشییەکانی هەموو حەماسەکە.
هەفت خان و کورد
حەوت تاقیکردنەوەکە، وەک هەموو چیرۆکەکانی شانامە، سەر بە میراتە حەماسی و ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانن؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. حەماسە مەزنەکەی فیردەوسی، بە پاڵەوان و تاقیکردنەوەکانیەوە، میراتە هاوبەشەکەی ئەم گەلانەیە؛ ئەوان لە نەریتی کۆنی ئەفسانەیی گەلە ئێرانییەکاندا هاوبەشن، کە حەماسەکە لێی سەرچاوە دەگرێت.
بۆ کورد وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شانامە بەشێکن لە جیهانە فراوانترە کولتووری و ئەفسانەییەکە کە سەری پێن. سەرکێشییە پاڵەوانانەکانی حەماسەکە، لەوانە هەفت خان، لە میراتە فراوانەکەی گەلە ئێرانییەکاندا شوێنیان هەیە کە کورد هاوبەشی تێدا دەکەن. ئەو دێوانەی ڕوستەم لە تاقیکردنەوەکاندا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە کەسایەتییەکی زیندوون لە فۆلکلۆر و زمانی کوردیدا، بە ئەندازەی هەر نەریتێکی دیکەی گەلە ئێرانییەکان. شێوەی چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی زنجیرەیەک تاقیکردنەوەی دڕندەئاسا دەبەزێنێت بۆ ڕزگارکردنی دیل، دەنگدانەوەی لە چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی کورد و هەموو گەلە ئێرانییەکاندا هەیە. تێگەیشتن لە حەوت تاقیکردنەوەکە وەک بەشێک لەم میراتە ئێرانییە هاوبەشە ڕاستگۆیانە و وردە، نەک وەک ماددەیەکی تەنها کوردی. بەڵام چیرۆکەکە و ئەو جیهانەی پاڵەوان و دێو کە لێی سەرچاوە دەگرێت لە نەریتی کوردیدا بەڕاستی شوێنی خۆی هەیە، هەروەک لە هەموو نەریتەکانی گەلە ئێرانییەکاندا. بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی پاڵەوانانەی گەلە ئێرانییەکان کە کورد لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتەکە وەک هی خۆیان بەهای پێ دەدەن. بەم شێوەیە هەفت خان، گەشتە بەناوبانگەکەی مەزنترین پاڵەوانی حەماسەکە، بەشێکە لە گەنجینە هاوبەشەکەی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان؛ کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانیان میراتگریی دەکەن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا لە شانامەدا تەنها یەک زنجیرەی حەوت تاقیکردنەوە هەیە؟ نەخێر؛ بەناوبانگترینیان هەفت خانی ڕوستەمە، بەڵام حەماسەکە زنجیرەیەکی دووەم و هاوتەریبیش لەخۆ دەگرێت؛ حەوت تاقیکردنەوەی شازادە ئەسفەندیار، کە هەمان پێکهاتەی حەوت تاقیکردنەوەی هەیە. هەردوو زنجیرەکە بە مەبەست هاوتەریبن، و حەوت تاقیکردنەوەی ئەسفەندیار لەسەر نموونەی ئەوانەی ڕوستەم داڕێژراون. کاتێک باس لە هەفت خان دەکرێت، زۆرجار مەبەست حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەمە، کە لەو دووانە بەناوبانگترە؛ بەڵام باشە بزانین حەماسەکە ئەم زنجیرە دووەم و هاوتایەش لەخۆ دەگرێت.
ئایا هەموو دێوەکانی تاقیکردنەوەکان هەمانن؟ نەخێر؛ تاقیکردنەوەکان چەند نەیارێکی دێوئاسا و دڕندەی جیاواز لەخۆ دەگرن. ئەژدیها و ژنە ئەفسوونگەرەکە مەترسیی جیاوازن؛ ئەرژەنگی دێو فەرماندە دێوەکە و جێگرەکەیە؛ دێوە سپییەکە، دیڤێ سەپید، سەرۆکە زەبەلاحەکە و دوا نەیارە. نابێت ئەمانە بە یەکەوە تێکەڵ بکرێن، یان لەگەڵ ئەکڤانی دێوی فێڵباز، کە سەر بە چیرۆکێکی بە تەواوی سەربەخۆیە و بەشێک نییە لە حەوت تاقیکردنەوەکە. هەر دێوێکی هەفت خان کەسایەتییەکی جیاوازە کە شوێنی تایبەتی خۆی لە زنجیرەکەدا هەیە.
ئایا حەوت تاقیکردنەوەکە چیرۆکێکی تایبەت بە کوردن؟ نەخێر؛ وەک هەموو چیرۆکەکانی شانامە سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانن؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. بەڵام دێوەکانی تاقیکردنەوەکان و شێوەی چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی تاقیکردنەوە دڕندەئاساکان دەبەزێنێت بۆ ڕزگارکردنی دیل، لە فۆلکلۆر و نەریتی کوردیدا بەڕاستی شوێنی خۆیان هەیە؛ بەشێکن لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان کە کورد لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن. بۆیە باشترین تێگەیشتن لە هەفت خان ئەوەیە کە بەشێکە لە میراتە ئێرانییە هاوبەشەکە؛ چیرۆکێکی نەریتە هاوبەشەکە، نەک تەنها کوردی، هەرچەندە کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە تەواوی لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتەکە هاوبەشی تێدا دەکەن.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ڕوستەم: مەزنترین پاڵەوانی ئێران، کە حەوت تاقیکردنەوەکەی بە ئەنجام گەیاند
دیڤێ سەپید: دێوە سپییەکە، دوا نەیاری تاقیکردنەوەکان
دێوەکان: دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان، کە لە تاقیکردنەوەکاندا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە
کەیکاووس: ئەو پاشایەی ڕزگارکردنی ئامانجی تاقیکردنەوەکان بوو
ئەکڤانی دێو: دێوێکی فێڵبازی چیرۆکێکی سەربەخۆ، کە ئەویش بە دەستی ڕوستەم کوژرا
زال: باوکی ڕوستەم، کە ناردی بۆ ڕزگارکردن
ئەسفەندیار: ئەو شازادەیەی حەوت تاقیکردنەوەی هاوتەریبی خۆی هەیە
شانامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسە مەزنەکەی ئێران
پرسیارە باوەکان
حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم چین؟
حەوت تاقیکردنەوە، یان هەفت خان، زنجیرەیەکی بەناوبانگی حەوت تاقیکردنەوەن کە ڕوستەمی پاڵەوان لە شانامەدا بە ئەنجامی گەیاندن، لە گەشتەکەیدا بۆ مازەندەران بە مەبەستی ڕزگارکردنی پاشا کەیکاووس و سوپا گیراو و کوێرکراوەکەی. تاقیکردنەوەکان شێرێکی دڕندە، بیابانێکی بێئاو، ئەژدیهایەک، ژنە ئەفسوونگەرێکی فێڵباز، گرتنی سەرۆکەکە ئەولاد، کوشتنی فەرماندە دێوەکە ئەرژەنگی دێو، و لە کۆتاییدا کوشتنی دێوە سپی و زەبەلاحەکە لەخۆ دەگرن. زنجیرەکە یەکێکە لە بەناوبانگترین سەرکێشییەکانی حەماسەکە.
بۆچی ڕوستەم حەوت تاقیکردنەوەکەی بە ئەنجام گەیاند؟
ڕوستەم حەوت تاقیکردنەوەکەی بە ئەنجام گەیاند بۆ ڕزگارکردنی پاشا کەیکاووس و سوپاکەی، کە دێوەکانی مازەندەران گرتبوون و کوێریان کردبوون؛ دوای ئەوەی پاشا بە لووتبەرزیی بێباکانەی خۆی هێرشی کردە سەر ئەو خاکە دێولێنیشتووە. زالی پاڵەوانە پیرەکە کوڕەکەی ڕوستەمی نارد بۆ ڕزگارکردن. ڕوستەم بۆ زوو گەیشتن ڕێگای کورت بەڵام مەترسیداری هەڵبژارد؛ لە ڕێگای ئازادکردنی پاشا و پیاوەکانیدا ڕووبەڕووی ئەو زنجیرە تاقیکردنەوانە بووەوە کە هەفت خان پێک دەهێنن.
ڕیزبەندیی حەوت تاقیکردنەوەکە چۆنە؟
لە ڕیزبەندیی نەریتییدا تاقیکردنەوەکان بریتین لە: یەکەم، شێرەکە کە ڕەخشی ئەسپ کوشتی کاتێک ڕوستەم نووستبوو؛ دووەم، تێپەڕین لە بیابانێکی بێئاو؛ سێیەم، کوشتنی ئەژدیهایەک؛ چوارەم، ئاشکراکردن و کوشتنی ژنە ئەفسوونگەرێکی فێڵباز؛ پێنجەم، گرتنی سەرۆکەکە ئەولاد، کە دەبێتە ڕێنیشاندەری ڕوستەم؛ شەشەم، کوشتنی فەرماندە دێوەکە ئەرژەنگی دێو و ئازادکردنی پاشا کە هێشتا کوێرە؛ و حەوتەم، کوشتنی دێوە سپییەکە، کە خوێنەکەی بینینی پاشا دەگەڕێنێتەوە.
حەوت تاقیکردنەوەکە چۆن کۆتایی دێن؟
حەوت تاقیکردنەوەکە بە کوشتنی دێوە سپییەکە، دیڤێ سەپید، لە ئەشکەوتەکەیدا کۆتایی دێن؛ حەوتەمین تاقیکردنەوەی لووتکە. ڕوستەم لە دێوە کوژراوەکە دڵ و خوێنی دەرهێنا کە ڕێگای چاککردنەوە بوون؛ چونکە ئەو کوێرییەی جادووی دێوەکە دروستی کردبوو تەنها بە خوێنی خودی دێوەکە چاک دەبووەوە. کاتێک خوێنەکەیان لە چاوی پاشا کەیکاووس و سوپاکەی دا، بینینیان گەڕایەوە و ڕزگارکردنەکە تەواو بوو؛ پاشا و پیاوەکانی ڕزگار بوون و دێوەکان بەزێنران.
ئایا حەوت تاقیکردنەوەکە لە ئەرکەکانی هێراکلیس دەچن؟
بەڵێ؛ حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم زۆرجار بە دوازدە ئەرکەکەی هێراکلیسی پاڵەوانی یۆنان بەراورد دەکرێن، چونکە هەردووکیان زنجیرەیەکی ڕێکخراوی تاقیکردنەوەکانن کە پاڵەوانێکی مەزن بە ئەنجامی دەگەیەنێت. بەراوردەکە ئاماژە بە سروشتە جیهانییەکەی گەشتی پاڵەوانانە دەکات لەناو زنجیرەیەک مەترسیدا؛ شێوەیەک کە لە ئەفسانەی زۆر گەلدا دەبینرێت. شانامە زنجیرەیەکی دووەم و هاوتەریبیش لەخۆ دەگرێت؛ حەوت تاقیکردنەوەی شازادە ئەسفەندیار، کە لەسەر نموونەی ئەوانەی ڕوستەم داڕێژراون.
ئایا حەوت تاقیکردنەوەکە چیرۆکێکی کوردین؟
حەوت تاقیکردنەوەکە سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانن؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن، نەک چیرۆکێکی تەنها کوردی. بەڵام دێوەکانی تاقیکردنەوەکان و شێوەی چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی تاقیکردنەوە دڕندەئاساکان دەبەزێنێت بۆ ڕزگارکردنی دیل، لە فۆلکلۆر و نەریتی کوردیدا بەڕاستی شوێنی خۆیان هەیە؛ بەشێکن لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان کە کورد وەک میراتگری هەمان نەریت لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم — ویکیپیدیا
شانامە — ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا