پێشەکی
دیڤێ سەپید، دێوە سپییەکەی مازەندەران، بەناوبانگترین دێوی شانامەیە، کتێبی فارسیی پاشاکان؛ سەرۆکێکی زەبەلاح و جادووگەری دێوەکان، و دوا و مەزنترین نەیاری پاڵەوانەکە ڕوستەم لە حەوت تاقیکردنەوە بەناوبانگەکەیدا. دێوە سپییەکە کە شارەزای جادووی تاریک بوو و پاشایەک و تەواوی سوپاکەی کوێر و زیندانی کردبوو، لە کۆتاییدا لە شەڕێکی بەهێزدا لە ئەشکەوتەکەی بە دەستی ڕوستەم کوژرا؛ ئەمە لووتکەی مەزنترین تاقیکردنەوەی پاڵەوانەکە بوو.
چیرۆکی دێوە سپییەکە سەر بە زنجیرەی حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەمە، ناسراو بە هەفت خان؛ زنجیرە بەناوبانگەکەی تاقیکردنەوەکان کە پاڵەوانەکە بۆ ڕزگارکردنی پاشای ئێران، کەیکاووس، و سوپاکەی بە ئەنجامی گەیاند. دێوەکانی مازەندەران پاشا و سوپاکەیان گرتبوو و کوێریان کردبوون. کوشتنی دیڤێ سەپید حەوتەمین و دوا تاقیکردنەوەی ئەم زنجیرەیە، لووتکەی هەموو زنجیرەکە و یەکێکە لە مەزنترین پاڵەوانێتییەکانی مەزنترین پاڵەوانی حەماسەکە.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان و وەک جیهانە فراوانترەکەی دێوەکان، دیڤێ سەپید سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. دێو لە فۆلکلۆر و زمانی کوردیدا بە ئەندازەی هەر نەریتێکی دیکەی گەلە ئێرانییەکان زیندووە. ناسینی دێوە سپییەکە واتە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بەناوبانگترین دێوی حەماسەکە و دوا نەیاری مەزنترین تاقیکردنەوەی ڕوستەم؛ جادووگەرە زەبەلاحەکە کە بەزاندنی لووتکەی حەوت تاقیکردنەوەکەیە.
ناوەڕۆک
دیڤێ سەپید چییە؟
دیڤێ سەپید، کە ناوەکەی بە سادەیی واتای دێوە سپییەکەیە، سەرۆکە زەبەلاحەکەی دێوەکانە؛ دێوەکانی مازەندەران لە شانامەدا. بوونەوەرێکی زەبەلاح و ترسناک بوو کە هێزێکی گەورەی جەستەیی هەبوو و شارەزای جادوو و جادووی تاریک بوو؛ بەهێزترین و بەناوبانگترین دێوی حەماسەکەیە. لە چیرۆکەکەدا، دێوە سپییەکە و دێوەکانی سوپای پاشای ئێران، کەیکاووس، بەزاند؛ ئەو پاشایەی بە بێباکی هێرشی کردبووە سەر مازەندەران. پاشا و شەڕڤانەکانیان کوێر و زیندانی کرد. پاڵەوانەکە ڕوستەم بۆ ڕزگارکردنیان حەوت تاقیکردنەوەکەی بە ئەنجام گەیاند، ناسراو بە هەفت خان؛ دوا و مەزنترینیان کوشتنی دێوە سپییەکە بوو لە ئەشکەوتەکەیدا. ڕوستەم لە شەڕێکی بەهێزدا دێوە زەبەلاحەکەی بەزاند و خوێنەکەی بەکار هێنا بۆ گەڕاندنەوەی بینینی پاشا و سوپا کوێرکراوەکەی. دیڤێ سەپید وەک بەناوبانگترین دێوی حەماسەکە و نەیاری دوا لووتکەی مەزنترین تاقیکردنەوەی ڕوستەم لە یاد ماوەتەوە.
دێوەکانی مازەندەران
لە جیهانی شانامەدا، خاکی مازەندەران تەنها وەک پارێزگایەک وێنا ناکرێت، بەڵکو ناوچەیەکی ئەفسانەیی و دوژمنانەیە؛ شانشینێک کە دێوەکان، دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان، نیشتەجێی بوون و فەرمانڕەواییان دەکرد. دیڤێ سەپید، دێوە سپییەکە، سەرۆک و فەرمانڕەوای زەبەلاحی ئەم دێوانەی مازەندەران بوو؛ بەهێزترین دێوی ئەو شانشینە تاریکە.
لە نەریتەکەدا دێوە سپییەکە وەک بوونەوەرێکی زەبەلاح و خاوەن هێزێکی مەزنی جەستەیی وەسف دەکرێت؛ بەتایبەتی وەک شارەزای جادوو و جادووی پەیوەست بە مردووەکان، کە دەتوانی جادووی بەهێز و ترسناک بکات. ئەم جادووە تاریکە بە ئەندازەی هێزەکەی وای دەکرد نەیارێکی ئەوەندە ترسناک بێت؛ دەتوانی زریان هەڵبستێنێت و ئەفسوونێک بکات کە تەنانەت سوپایەکی گەورەش تێک بشکێنێت. وەک سەرۆکی دێوەکانی مازەندەران، دیڤێ سەپید فەرمانی بە دێوە بچووکترەکانی ئەو شانشینە دەدا و لە دژی ئێرانییە هێرشبەرەکان ڕێبەری دەکردن. بۆیە مازەندەران لە حەماسەکەدا خاکی دێوەکانە؛ ناوچەیەکی دوژمنانە و جادووئامێز لە دەرەوەی سنوورە پارێزراوەکانی ئێران، و دێوە سپییەکە فەرمانڕەوای ترسناکیەتی. ئەم دیمەنە، خاکی دێولێنیشتووی مازەندەران و سەرۆکە جادووگەرەکەی، پاشخانی چیرۆکە بەناوبانگەکەی کوێرکردنی پاشا و حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەمە. دێوەکانی مازەندەران بە ڕێبەری سەرۆکە سپی و زەبەلاحەکەیان نوێنەرایەتی هێزە مەترسیدار و جادووئامێزەکانی خاکە چۆڵ و دوژمنانەکان دەکەن؛ هێزە دێوئاساکان کە پاڵەوانانی ئێران دەبێت لەگەڵیان ڕووبەڕوو ببنەوە. دیڤێ سەپید وەک فەرمانڕەوایان بەرجەستەکەری ئەم هەڕەشە دێوئاسایەیە؛ بەهێزترین و ترسناکترین دێوی ئەو شانشینە تاریکە.
خاڵە سەرەکییەکان
دیڤێ سەپید، دێوە سپییەکە، سەرۆکی زەبەلاحی دێوەکانی مازەندەرانە.
هەم شارەزای جادووە و هەم بوونەوەرێکی خاوەن هێزێکی مەزنە.
پاشا کەیکاووس و سوپاکەی بەزاند و کوێر و زیندانی کرد.
ڕوستەم بۆ ڕزگارکردنیان حەوت تاقیکردنەوەکەی بە ئەنجام گەیاند، ناسراو بە هەفت خان.
کوشتنی دێوە سپییەکە حەوتەمین و دوا تاقیکردنەوەیە.
ڕوستەم خوێنی دێوەکەی بەکار هێنا بۆ گەڕاندنەوەی بینینی پاشا و شەڕڤانە کوێرکراوەکان.
زانیارییە خێراکان
ناو: دیڤێ سەپید، دێوە سپییەکە
جۆر: دێوێک؛ سەرۆکی دێوەکانی مازەندەران
سروشت: بوونەوەرێکی زەبەلاح؛ شارەزای جادوو و جادووی پەیوەست بە مردووەکان
شانشین: مازەندەران، خاکە دێولێنیشتووەکە
کردەوەی بەناوبانگ: کوێرکردن و زیندانیکردنی کەیکاووس و سوپاکەی
نەیار: ڕوستەم، مەزنترین پاڵەوانی ئێران
بەزاندن: لە حەوتەمین تاقیکردنەوەدا بە دەستی ڕوستەم کوژرا
دەرئەنجام: خوێنەکەی بینینی کوێرکراوەکانی گەڕاندەوە
زنجیرە: حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم، هەفت خان
میرات: نەریتی ئەفسانەیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان
کوێرکردنی پاشا
چیرۆکی دێوە سپییەکە بە لووتبەرزیی بێباکانەی پاشای ئێران، کەیکاووس، دەست پێ دەکات؛ پاشایەک کە بە پێچەوانەی ڕاوێژی ڕاوێژکارەکانی بڕیاری دا هێرش بکاتە سەر خاکە دێولێنیشتووەکەی مازەندەران، چونکە چیرۆکەکانی دەوڵەمەندییەکەی فریوی دابوو و متمانەی بە هێزی خۆی هەبوو. ئەم هێرشە بێباکانەیە کارەساتی بەسەر پاشا و سوپاکەیدا هێنا.
کاتێک سوپای ئێران چووە ناو مازەندەران، دیڤێ سەپید جادووە ترسناکەکەی لە دژیان بەکار هێنا. دێوە سپییەکە بە جادووە تاریکەکەی زریانێکی مەزن و بینینکوژێنەری هەڵبستاند؛ گەردەلوولێکی تاریکی و تەڕزە و بەرد کە بەسەر سوپای ئێراندا داباری و تێکی شکاند. لە ئاژاوە و وێرانکاریی ئەم زریانە جادووئامێزەدا، سوپای کەیکاووس بەزێنرا و دێوەکان پاشا و شەڕڤانەکانیان گرت. پاشان دێوە سپییەکە پاشا و سوپاکەی کوێر کرد، بینینی لێ ئەستاندن و فڕێی دانە ناو زیندان یان ئەشکەوتێکی تاریک؛ بێدەسەڵات و زیندانی لە خاکی دێوەکاندا. ئەم کوێرکردن و زیندانیکردنەی پاشا و تەواوی سوپاکەی کارەساتێک بوو بۆ ئێران، ئەنجامی لووتبەرزیی بێباکانەی کەیکاووس، و ڕێگای بۆ ڕزگارکردنێکی مەزن خۆش کرد کە تەنها بەهێزترین پاڵەوان دەتوانی بە ئەنجامی بگەیەنێت. کوێرکردنی پاشا ئەو کارەساتەیە کە چیرۆکەکە دەخاتە جووڵە؛ ئەو مەترسییەی ئێران دەبێت لێی ڕزگار بکرێت. بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم کارەساتە و ڕزگارکردنی پاشا و سوپا کوێرکراوەکەی لە دەسەڵاتی دێوە سپییەکە، ڕوستەمی پاڵەوان حەوت تاقیکردنەوە بەناوبانگەکەی بە ئەنجام دەگەیەنێت. بەم شێوەیە کوێرکردنی پاشا بە جادووی دێوە سپییەکە دەستپێکی تاریکی چیرۆکەکەیە؛ ئەو کردەوەیەی دێوەکە دەکاتە نەیارە مەزنەکە و پاڵەوانەکە دەخاتە بەردەم مەزنترین تاقیکردنەوەی.
حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم
بۆ ڕزگارکردنی پاشا کوێرکراوەکە، کەیکاووس، و سوپاکەی لە دەسەڵاتی دێوە سپییەکە، پاڵەوانەکە ڕوستەم زنجیرە بەناوبانگەکەی تاقیکردنەوەکانی بە ئەنجام گەیاند، کە بە حەوت تاقیکردنەوە، یان هەفت خان، ناسراوە؛ یەکێک لە بەناوبانگترین زنجیرەکان لە هەموو حەماسەکەدا.
حەوت تاقیکردنەوەکە زنجیرەیەکن لە حەوت مەترسیی مەزن کە ڕوستەم لە گەشتەکەیدا بۆ مازەندەران بە مەبەستی ڕزگارکردنی پاشا ڕووبەڕوویان بووەوە؛ زنجیرەیەکی ڕێکخراوی تاقیکردنەوەکان کە لە ئەدەبی جیهاندا دەکرێت بە دوازدە ئەرکەکەی هێراکلیسی پاڵەوانی یۆنان بەراورد بکرێت. ڕوستەم لە ڕێگادا بە سواری ئەسپە وەفادارەکەی، ڕەخش، زنجیرەیەک مەترسیی بەزاند؛ شێرێکی دڕندە، بیابانێکی کوشندە، ئەژدیهایەک، ژنە جادووگەرێک یان ئەفسوونگەرێک، و مەترسیی دیکە. هەریەکەیان تاقیکردنەوەیەکی جیاوازی هێز و ئازایەتی و چارەدۆزیی پاڵەوانەکە بوو. بە یارمەتی ڕێنیشاندەرێک بە ناوی ئەولاد یان ئاولاد، کە گرتبووی و ناچاری کردبوو ڕێگای پێ نیشان بدات، ڕوستەم لەم تاقیکردنەوانە تێپەڕی و بەرەو لانەی دێوە سپییەکە ڕۆیشت. هەریەک لەم تاقیکردنەوانە پاڵەوانەکەی بە شێوەیەکی جیاواز تاقی کردەوە؛ پێکەوە زنجیرەیەکی تەواو و بەناوبانگ پێک دەهێنن کە بەرەو لووتکەی حەوتەمین و دوا تاقیکردنەوە بەرز دەبێتەوە. حەوت تاقیکردنەوەکە لە بەناوبانگترین سەرکێشییەکانی ڕوستەمن؛ پیشاندانی توانای پاڵەوانەکە لەبەرامبەر زنجیرەیەک مەترسی، و ئامانجێکی هاوبەش بە یەکەوە دەیانبەستێتەوە: ڕزگارکردنی پاشا و سوپا کوێرکراوەکەی. زنجیرەکە لە حەوتەمین تاقیکردنەوەدا دەگاتە لووتکە؛ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خودی دێوە سپییەکە، مەزنترین و مەترسیدارترین تاقیکردنەوە، کە هەموو زنجیرەکە بەرەو ئەو پێش دەچێت. بەم شێوەیە حەوت تاقیکردنەوەکە چوارچێوەی چیرۆکی دێوە سپییەکە پێک دەهێنن و دێوەکە وەک دوا و مەزنترین نەیار لە لووتکەی مەزنترین سەرکێشیی پاڵەوانەکە دەناسێنن.
شەڕی ناو ئەشکەوت
حەوتەمین و دوا تاقیکردنەوە، لووتکەی هەموو زنجیرەکە، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕوستەم بوو لەگەڵ خودی دێوە سپییەکە لە ئەشکەوت یان لانەکەیدا. دوای ئەوەی ڕێگای نیشتەجێبوونی دێوەکەی پێ نیشان درا، پاڵەوانەکە چووە ناو ئەشکەوتە تاریکەکە کە دیڤێ سەپیدی زەبەلاح تێیدا پاڵ کەوتبوو؛ لەوێ شەڕە بەهێزەکە دەستی پێ کرد.
شەڕی نێوان ڕوستەم و دێوە سپییەکە ملمڵانێیەکی مەزن بوو، چونکە دێوەکە بوونەوەرێکی زەبەلاح و بەهێز بوو؛ بەهێزترین نەیار لە هەموو ئەوانەی پاڵەوانەکە ڕووبەڕوویان ببووەوە. لە تاریکیی ئەشکەوتەکەدا هەردوو زەبەلاحەکە دەستیان دایە یەختیری و شەڕیان کرد؛ پاڵەوانەکە هێز و لێهاتوویی خۆی لەبەرامبەر هێزی دێوەکەدا دانا. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە شەڕێکی سەخت و درێژ بوو، مەزنترین تاقیکردنەوەی هێزی ڕوستەم، بەڵام لە کۆتاییدا پاڵەوانەکە سەرکەوت؛ لێدانە کوشندەکەی دا و دێوە سپی و زەبەلاحەکەی کوشت. لە گێڕانەوەکاندا، ڕوستەم بە شمشێرەکەی یان بە دڕاندنی جەستەی دێوەکە دەیکوژێت، و دڵ و جگەر، یان خوێنەکەی، لە دێوە کوژراوەکە دەردەهێنێت؛ ئەمانە دەبنە هۆی چاککردنەوەی پاشا کوێرکراوەکە. شەڕی ناو ئەشکەوت لووتکەی درامیی هەموو چیرۆکەکە و حەوت تاقیکردنەوەکەیە؛ شەڕە مەزنەکە کە تێیدا مەزنترین پاڵەوان بەهێزترین دێوی بەزاند. یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکانی شانامە، کە لە دەستنووسە وێنەدارە بێشومارەکانی حەماسەکەدا وێنا کراوە؛ زۆرجار ڕوستەم بە پێستی پڵنگەکەیەوە پیشان دەدەن کە دێوە ڕەنگکاڵە مەزنەکە لە ئەشکەوتەکەدا دەکوژێت. شەڕی ناو ئەشکەوت، کوشتنی دێوە سپییەکە، لووتکەی سەرکەوتووانەی مەزنترین سەرکێشیی ڕوستەمە؛ سەرکەوتنی پاڵەوانەکە بەسەر سەرۆکە جادووگەر و زەبەلاحەکەی دێوەکاندا.
چاکبوونەوەی کوێرەکان
کوشتنی دێوە سپییەکە تەنها بەخۆی سەرکەوتنێک نەبوو، بەڵکو ڕێگای هەڵوەشاندنەوەی ئەو کارەساتەش بوو کە دێوەکە پێکی هێنابوو؛ چونکە لە جەستەی دیڤێ سەپیدی کوژراودا، ڕوستەم خوێن، یان دڵ و جگەرەکەی، دەرهێنا کە بینینی پاشا و سوپا کوێرکراوەکەی دەگەڕاندەوە.
نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە ئەو کوێرییەی جادووی دێوە سپییەکە دروستی کردبوو تەنها بە خوێنی خودی دێوەکە چاک دەبووەوە؛ بۆیە ڕوستەم دوای کوشتنی دێوە زەبەلاحەکە خوێنی لە دڵ و جگەرەکەی دەرهێنا و بۆ دیلە کوێرکراوەکانی برد. کاتێک خوێنەکەیان لە چاوەکانیان دا، بینینی پاشا کەیکاووس و شەڕڤانە کوێرکراوەکەی گەڕایەوە و کارەساتی کوێرکردنەکە لە کۆتاییدا هەڵوەشایەوە. بە گەڕانەوەی بینینیان، پاشا و سوپاکەی لە زیندان ڕزگار بوون و دەسەڵاتی دێوەکانی مازەندەران تێک شکا. لە هەندێک گێڕانەوەدا ڕوستەم سەری دێوە کوژراوەکەی وەک نیشانەی سەرکەوتن برد؛ زۆرجاریش وێنا دەکرێت کە سەری دێوەکەی وەک کڵاوخۆد لە سەر کردووە. چاکبوونەوەی کوێرەکان بە خوێنی دێوەکە چارەسەری هەموو چیرۆکەکەیە؛ هەڵوەشاندنەوەی ئەو کارەساتەی دێوە سپییەکە دروستی کردبوو و ڕزگاربوونی پاشا و سوپاکەی. کۆتاییەکی گونجاوە بۆ حەوت تاقیکردنەوەکە، چونکە ئامانجی هەموو زنجیرەکە، ڕزگارکردنی پاشا کوێرکراوەکە، لە کۆتاییدا بە کوشتنی دێوەکە و هێزی چاککەرەوەی خوێنەکەی بەدی دێت. چاکبوونەوەی کوێرەکان چیرۆکە بەناوبانگەکە بە کۆتاییەکی سەرکەوتووانە دەگەیەنێت؛ پاشا و سوپاکەی چاک بوونەتەوە، دێوەکانی مازەندەران بەزێنراون و ڕوستەمی پاڵەوان لە مەزنترین سەرکێشییەکەیدا سەرکەوتووە.
هێما و واتاکان
دیڤێ سەپید پێش هەموو شتێک نەیارە دێوئاسا مەزنەکە بەرجەستە دەکات؛ مەزنترین و بەهێزترین نەیار لە هەموو ئەوانەی پاڵەوانەکە دەبێت بیانبەزێنێت. وەک سەرۆکە جادووگەر و زەبەلاحەکەی دێوەکان و دوا نەیاری حەوت تاقیکردنەوەکە، دێوە سپییەکە نوێنەرایەتی کێبڕکێی لووتکە دەکات؛ دوا تاقیکردنەوەی هێز و ئازایەتیی پاڵەوانەکە. بە بەزاندنی لەلایەن ڕوستەمەوە، چیرۆکەکە سەرکەوتنی پاڵەوانەکە و هێزەکانی چاکە و ڕێکخستن بەسەر مەزنترین هێزی خراپە و پشێویی دێوئاسادا ستایش دەکات.
دیڤێ سەپید مەترسییەکانی لووتبەرزیی بێباکانەش بەرجەستە دەکات؛ چونکە هێرشە هەڵە و لووتبەرزانەکەی کەیکاووس بۆ سەر مازەندەران بوو کە کارەساتی کوێرکردنی بەسەر ئێراندا هێنا. ئەمە بابەتێکی دووبارەبووەوەی حەماسەکەیە: پاشای نادان کە لووتبەرزییەکەی وێرانکاری دەهێنێت و تەنها ئازایەتیی پاڵەوانەکە ڕزگاری دەکات. هەروەها وەک سەرۆکی دێوەکان، دێوە سپییەکە هێزە دێوئاساکانی خاکە چۆڵ و دوژمنانەکان بەرجەستە دەکات؛ هێزەکانی جادوو و پشێوی کە پاڵەوانانی ئێران دەبێت لەگەڵیان ڕووبەڕوو ببنەوە. لە هەموو ئەمانەدا دیڤێ سەپید کەسایەتییەکی زۆر گرنگە؛ نەیارە دێوئاسا مەزنەکە، مەترسییەکانی لووتبەرزیی بێباکانە و هێزە دێوئاساکانی پشێوی بەرجەستە دەکات کە پاڵەوانەکە دەیانبەزێنێت. بەناوبانگترین دێوی حەماسەکەیە؛ جادووگەرە زەبەلاحەکە کە کوشتنی لووتکەی مەزنترین سەرکێشیی ڕوستەم و یەکێکە لە مەزنترین پاڵەوانێتییەکانی مەزنترین پاڵەوانی شانامە.
دێوە سپییەکە و کورد
دیڤێ سەپید، وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە و وەک جیهانە فراوانترەکەی دێوەکان، سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان بەشێکن لە کۆگای کۆن و هاوبەشی نەریتی ئەفسانەیی ئەم گەلانە، و بەتایبەتی دێو کەسایەتییەکی زیندووە لە سەرتاسەری خاکەکانی گەلە ئێرانییەکاندا.
لای کورد دێو بە ئەندازەی هەر نەریتێکی دیکەی گەلە ئێرانییەکان کەسایەتییەکی زیندووی فۆلکلۆر و زمانە. لە کوردیدا وشەکە «دێو»ە، بە واتای زەبەلاح، دڕندە یان بوونەوەرێکی ترسناک، و ڕاستەوخۆ لە هەمان ڕەگە کۆنە ئەڤێستاییەوە هاتووە؛ «دەئێڤە»، کە «دیڤ»ی فارسیش لێی هاتووە. دێو، زەبەلاح یان دڕندەی مرۆڤخۆر، کەسایەتییەکی باوە لە چیرۆکە فۆلکلۆرییە کوردییەکاندا، هەروەک دێوە مەزنەکان لە حەماسەکەدا دەردەکەون. چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی دێوە زەبەلاحەکە دەکوژێت بۆ ڕزگارکردنی دیلەکان، دەنگدانەوەی لە چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی کورد و هەموو گەلە ئێرانییەکاندا هەیە. تێگەیشتن لە دیڤێ سەپید و هەموو جیهانی دێوەکان وەک بەشێک لەم میراتە ئێرانییە هاوبەشە ڕاستگۆیانە و وردە، نەک وەک ماددەیەکی تەنها کوردی. بەڵام کەسایەتیی دێو لە نەریتی کوردیدا بەڕاستی زیندووە، و چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی دێوە دڕندەکە دەبەزێنێت بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی فۆلکلۆریی گەلە ئێرانییەکان؛ کورد لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن و وەک هی خۆیان بەهای پێ دەدەن. بەم شێوەیە دێوە سپییەکە، بەناوبانگترین دێوی حەماسەکە، بەشێکە لە گەنجینە هاوبەشەکەی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی میراتگریی دەکەن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا دیڤێ سەپید هەمان ئەکڤانی دێوە؟ نەخێر؛ ئەوان دوو دێوی جیاوازی شانامەن، هەرچەندە هەردووکیان دێون کە بە دەستی ڕوستەم بەزێنران. دیڤێ سەپید، دێوە سپییەکە، سەرۆکە جادووگەر و زەبەلاحەکەی مازەندەرانە کە ڕوستەم بە هێز لە لووتکەی حەوتەمین تاقیکردنەوەدا دەیکوژێت. ئەکڤانی دێو دێوێکی جیاوازە؛ فێڵباز و شێوەگۆڕێکی ڕووداوێکی سەربەخۆ، کە سەرەکی بە زیرەکیی پاڵەوانەکە دەبەزێنرێت. نابێت ئەم دووانە تێکەڵ بکرێن؛ دێوی جیاوازی چیرۆکی جیاوازن.
ئایا ناوەکە ئاماژە بە ڕەنگی دێوەکە دەکات؟ بەڵێ؛ ناوی دیڤێ سەپید بە واتای ڕاستەوخۆی دێوە سپییەکەیە، «سەپید» واتای سپییە و دێوەکە بەهۆی ڕووکاری ڕەنگکاڵ یان سپییەوە بەم ناوە ناونراوە. ئەمە تایبەتمەندییەکی بەرچاو و نائاساییە؛ چونکە دێوەکە ڕاستەوخۆ بە ڕەنگەکەیەوە ناونراوە، نەک بە دڕندەیی، جادوو یان هێزەکەیەوە. هەندێک توێژەر گومان دەکەن کە دێوە سپییەکە ڕەنگە لە یادەوەرییەکی ئەفسانەکراوی گەل یان هۆزی پێستکاڵ لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران سەرچاوەی گرتبێت، کە کراونەتە نەیارێکی دێوئاسا. بەڵام لە ناو حەماسەکەدا دیڤێ سەپید تەنها دێوە سپییە مەزنەکەی مازەندەرانە؛ سەرۆکە جادووگەر و زەبەلاحەکەی دێوەکان.
ئایا دێوە سپییەکە کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن. بەڵام دێو، بە ناوی دیڤ یان دێو، لە فۆلکلۆر و زمانی کوردیدا بەڕاستی زیندووە و لە هەمان ڕەگە کۆنە ئەڤێستاییەوە هاتووە. چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی دێوە دڕندەکە دەکوژێت بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی فۆلکلۆریی گەلە ئێرانییەکان کە کورد لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن. بۆیە باشترین تێگەیشتن لە دیڤێ سەپید ئەوەیە کە بەشێکە لە میراتە ئێرانییە هاوبەشەکە؛ کەسایەتییەکی نەریتە هاوبەشەکە، نەک تەنها کوردی، هەرچەندە لە نەریتی کوردیدا بەڕاستی شوێنی خۆی هەیە، هەروەک لە هەموو نەریتەکانی گەلە ئێرانییەکاندا.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
دێوەکان: دێوەکانی ئەفسانەی گەلە ئێرانییەکان، کە دێوە سپییەکە سەرۆکیانە
ڕوستەم: مەزنترین پاڵەوانی ئێران، کە دێوە سپییەکەی کوشت
کەیکاووس: ئەو پاشایەی دێوە سپییەکە کوێر و زیندانی کرد
ئەکڤانی دێو: دێوە فێڵبازەکەی چیرۆکێکی سەربەخۆ، کە ئەویش بە دەستی ڕوستەم کوژرا
ئەهریمەن: ڕۆحی خراپە کە دێوەکان خزمەتی دەکەن
سیمورغ: باڵندە مەزن و چاکەخوازەکەی حەماسەکە
شانامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسە مەزنەکەی ئێران
پرسیارە باوەکان
دیڤێ سەپید لە شانامەدا چییە؟
دیڤێ سەپید، دێوە سپییەکە، لە شانامەدا سەرۆکە زەبەلاحەکەی دێوەکانە، دێوەکانی مازەندەران. بوونەوەرێکی زەبەلاح و بەهێز و شارەزای جادوو بوو؛ کاتێک پاشا کەیکاووس و سوپاکەی هێرشیان کردە سەر مازەندەران، ئەو بەزاندنی و کوێرکردن و زیندانیکردنیان بە ئەنجام گەیاند. بۆ ڕزگارکردنیان، ڕوستەمی پاڵەوان حەوت تاقیکردنەوەکەی بە ئەنجام گەیاند، کە دوا تاقیکردنەوەیان کوشتنی دێوە سپییەکە بوو لە ئەشکەوتەکەیدا. ڕوستەم خوێنی دێوەکەی بەکار هێنا بۆ گەڕاندنەوەی بینینی پاشا و شەڕڤانە کوێرکراوەکانی.
ڕوستەم چۆن دێوە سپییەکەی کوشت؟
ڕوستەم لە لووتکەی حەوت تاقیکردنەوەکەیدا دێوە سپییەکەی کوشت، لە شەڕێکی بەهێزدا لە ئەشکەوتی دێوەکە. دوای ئەوەی ڕێگای لانەکەی پێ نیشان درا، پاڵەوانەکە چووە ناو ئەشکەوتە تاریکەکە کە دیڤێ سەپیدی زەبەلاح تێیدا پاڵ کەوتبوو؛ لەوێ هەردووکیان شەڕێکی سەخت و درێژیان کرد. دێوەکە زەبەلاح و بەهێز بوو، بەڵام ڕوستەم لە کۆتاییدا سەرکەوت؛ لێدانە کوشندەکەی دا و زەبەلاحەکەی کوشت. پاشان خوێنی دێوەکەی لە دڵ و جگەرەکەی دەرهێنا، کە پاشا و سوپا کوێرکراوەکەی چاک دەکردەوە.
بۆچی دێوە سپییەکە کەیکاووسی کوێر کرد؟
کاتێک پاشا کەیکاووس بە لووتبەرزیی بێباکانەی خۆی و بە پێچەوانەی ڕاوێژی ڕاوێژکارەکانی هێرشی کردە سەر خاکە دێولێنیشتووەکەی مازەندەران، دێوە سپییەکە جادووەکەی لە دژی سوپای ئێران بەکار هێنا. زریانێکی مەزنی تاریکی و تەڕزە و بەردی هەڵبستاند کە سوپاکەی تێک شکاند و پاشا و شەڕڤانەکانی گیران. پاشان دێوە سپییەکە کوێری کردن و فڕێی دانە ناو زیندان؛ کارەساتێک کە حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەمی بۆ ڕزگارکردنیان خستە جووڵە.
حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم چین؟
حەوت تاقیکردنەوە، یان هەفت خان، زنجیرەیەکی بەناوبانگن لە حەوت مەترسیی مەزن کە ڕوستەم لە گەشتەکەیدا بۆ مازەندەران بە مەبەستی ڕزگارکردنی پاشا کەیکاووس و سوپا کوێرکراوەکەی ڕووبەڕوویان بووەوە. ڕوستەم لە ڕێگادا شێرێک، بیابانێکی کوشندە، ئەژدیهایەک، ژنە ئەفسوونگەرێک و مەترسیی دیکەی بەزاند؛ هەریەکەیان تاقیکردنەوەیەکی جیاواز بوو، بە یارمەتی ڕێنیشاندەرێکی گیراو بە ناوی ئەولاد. زنجیرەکە لە حەوتەمین و مەزنترین تاقیکردنەوەدا دەگاتە لووتکە: کوشتنی دێوە سپییەکە، لووتکەی هەموو سەرکێشییەکە.
ئایا دیڤێ سەپید هەمان ئەکڤانی دێوە؟
نەخێر؛ ئەوان دوو دێوی جیاوازی شانامەن، هەرچەندە هەردووکیان دێون کە بە دەستی ڕوستەم بەزێنران. دیڤێ سەپید، دێوە سپییەکە، سەرۆکە جادووگەر و زەبەلاحەکەی مازەندەرانە کە بە هێز لە لووتکەی حەوتەمین تاقیکردنەوەدا کوژرا. ئەکڤانی دێو دێوێکی جیاوازە؛ فێڵباز و شێوەگۆڕێکی ڕووداوێکی سەربەخۆ، کە سەرەکی بە زیرەکیی پاڵەوانەکە بەزێنرا لەو ڕووداوەدا کە ڕوستەمی فڕێ دایە ناو دەریا. نابێت ئەم دووانە تێکەڵ بکرێن؛ دێوی جیاوازی چیرۆکی جیاوازن.
ئایا دێوە سپییەکە کەسایەتییەکی کوردییە؟
دیڤێ سەپید سەر بە میراتە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس، لوڕ و گەلەکانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا دەکەن، نەک کەسایەتییەکی تەنها کوردی. بەڵام دێو، بە ناوی دیڤ یان دێو، لە فۆلکلۆر و زمانی کوردیدا بەڕاستی زیندووە و لە هەمان ڕەگە کۆنە ئەڤێستاییەوە هاتووە. چیرۆکی ئەو پاڵەوانەی دێوە دڕندەکە دەکوژێت بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی ئەفسانە و چیرۆکی فۆلکلۆریی گەلە ئێرانییەکان کە کورد لەگەڵ دراوسێکانیان هاوبەشی تێدا دەکەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
حەوت تاقیکردنەوەی ڕوستەم — ویکیپیدیا
ڕوستەم دێوە سپییەکە دەکوژێت — مۆزەخانەی فیتزویلیام / کۆمەڵەی شاهانەی ئاسیایی
دێو — ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا