پێشەکی
گۆشتاسپ یەکێکە لە گرنگترین و نیگەرانیهێنەرترین پاشاکانی شاینامە، چونکە لە فەرمانڕەواییی ئەودا گۆڕانە ئایینییە مەزنەکەی ئێرانی دێرین ڕووی دا: هاتنی پێغەمبەر زەردەشت و دامەزراندنی ئایینەکەی وەک ئایینی وڵات. گۆشتاسپ ئەو پاڵپشتە پاشایەتییە بوو کە پێغەمبەری قبووڵ کرد و پەرستنی ئەهوورا مەزدای کردە ئایینی ئێران، خاڵێکی وەرچەرخان لە تەواوی چیرۆکی حەماسەکە و جیهانی ئێرانیدا.
بەڵام گۆشتاسپ هەروەها یەکێکە لە پاشاکانی خاوەن زۆرترین کەموکوڕی، فەرمانڕەوایەک کە ئیرەیی و ناسوپاسی و دەستپێوەگرتنی دەسەڵات سێبەرێکی درێژیان بەسەر فەرمانڕەوایییەکەیدا خست. گۆشتاسپی کوڕی لۆهراسپ و باوکی پاڵەوانە مەزنەکە ئەسفەندیار، دووبارە و دووبارە بەڵێنی تەختی بە کوڕەکەی دا و هەر ئەوەندەش بەڵێنەکەی شکاند، تا لە کۆتاییدا بۆ پاراستنی تاجەکەی ئەو کوڕە پاڵەوانەی بەرەو مردن نارد. هەم ئەو پاشایەیە کە پێغەمبەری قبووڵ کرد و هەم ئەو باوکەیە کە کوڕی خۆی لەناو برد.
گۆشتاسپ کە سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، نەریتێک کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشن تێیدا، کەسایەتییەکی بە گرنگیی قووڵ و ناکۆکییەکی قووڵە. ناسینی ئەو واتە ناسینی ئەو ساتەی ئایینی زەردەشت چووە ناو چیرۆکی ئێران و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ یەکێک لە تیژبینانەترین لێکۆڵینەوەکانی حەماسەکە لە پاشایەکی خاوەن کەموکوڕی، کە میراتە مەزنە ئایینییەکەی هەمیشە لە ژێر سێبەری ئەو تراژیدییەدایە کە بەسەر بنەماڵەی خۆیدا هێنای. فەرمانڕەوایییەکەی یەکێکە لە خاڵە مەزنەکانی وەرچەرخانی کتێبی پاشاکان.
ناوەڕۆک
گۆشتاسپ کێ بوو؟
گۆشتاسپ، کە بە پیتی لاتینی Goshtasp یان Gushtasp دەنووسرێت و لە نەریتە کۆنترەکەدا بە ناوی ڤیشتاسپا دەناسرێت، پاشایەکی ئەفسانەیی ئێرانە لە شاینامەدا، کوڕی لۆهراسپ و جێنشینی تەختەکەی. پێش هەموو شتێک وەک پاڵپشتە پاشایەتییەکەی پێغەمبەر زەردەشت بەناوبانگە، ئەو پاشایەی ئایینە نوێیەکەی قبووڵ کرد و کردیە ئایینی ئێران. باوکی پاڵەوانە مەزنەکە ئەسفەندیار بوو و فەرمانڕەوایییەکەی هەم دامەزراندنی ئایینەکە و هەم جەنگێکی مەزنی لەگەڵ توران بینی، هەروەها ئەو تراژیدییە تاریکەی گۆشتاسپ تێیدا کوڕی خۆی بەرەو مردن نارد لەبری ئەوەی تەختەکەی بەو بدات. پاشایەکە بە گرنگییەکی زۆر مەزن و ناڕوونییەکی ئەخلاقیی قووڵ.
کوڕی لۆهراسپ
گۆشتاسپ کوڕە گەورەکەی لۆهراسپ بوو، پاشا خواپەرستەکە کە جێنشینە چاوەڕواننەکراوەکەی پاشا نموونەییەکە کەیخوسرەو بوو، و برای زەریری ئازا بوو. گۆشتاسپ لە گەنجییەوە ئارەزوومەند و تامەزرۆی دەسەڵات بوو و لە نەریتەکەدا لەگەڵ باوکی لەسەر جێنشینی شەڕی کرد و پێش کاتی خۆی داوای تەختی دەکرد. کاتێک لۆهراسپ نەیدا بەو، گۆشتاسپ بە تووڕەییەوە بە تەواوی ئێرانی بەجێ هێشت و چووە خاکی ڕووم، وڵاتی بیزەنتی لە ڕۆژئاوا.
نەریتەکە دەڵێت گۆشتاسپ لە ڕووم بە کردارەکانی بەناوبانگیی بەدەست هێنا و لەگەڵ کەتایوون، کچی قەیسەر، هاوسەرگیریی کرد و لەو وڵاتە دوورەدا کارە پاڵەوانانەکانی ئەنجام دا، پێش ئەوەی لە کۆتاییدا لەگەڵ باوکی ئاشتی بکاتەوە و بگەڕێتەوە ئێران. بە تێپەڕبوونی کات لۆهراسپ تەختی بۆ ئەو بەجێ هێشت و بۆ ژیانێکی خواپەرستی پاشەکشەی کرد و گۆشتاسپ بوو بە پاشای ئێران. بەم شێوەیە ئەو شازادە ئارەزوومەندەی بە تووڕەیی ڕۆیشتبووە وڵاتێکی بیانی، لە کۆتاییدا گەیشتە ئەو تاجەی ئارەزووی دەکرد و وڵاتەکەی لە خودی دەروازەی گۆڕانە مەزنە ئایینییەکەیدا وەرگرتەوە، ئەو فەرمانڕەوایییەی کە ئایینی پێغەمبەر تێیدا دەهاتە ئێران.
خاڵە سەرەکییەکان
گۆشتاسپ پاشای ئێران، کوڕی لۆهراسپ و باوکی ئەسفەندیار بوو.
پاڵپشتە پاشایەتییەکەی پێغەمبەر زەردەشت بوو.
پەرستنی ئەهوورا مەزدای کردە ئایینی ئێران.
ڕەتکردنەوەی باجدان بە ئەرجاسپ جەنگێکی مەزنی لەگەڵ توران هێنا.
دووبارە و دووبارە بەڵێنی تەختی بە کوڕەکەی ئەسفەندیار دا و بەڵێنەکەی شکاند.
بۆ پاراستنی تاجەکەی ئەسفەندیاری بەرامبەر ڕۆستەم بەرەو مردن نارد.
زانیارییە خێراکان
ناو: گۆشتاسپ (هەروەها بە پیتی لاتینی Gushtasp؛ لە کۆندا ڤیشتاسپا)
سەرچاوە: شاینامە؛ ئەڤێستا و دەقە پەهلەوییەکان
باوک: لۆهراسپ، پاشا خواپەرستەکە
برا: زەریر، جەنگاوەرە ئازاکە
هاوسەر: کەتایوون، کچی قەیسەری ڕووم
کوڕ: ئەسفەندیار، ئەو پاڵەوانەی برینی پێ نەدەکەوت
ڕۆڵی بەناوبانگ: پاڵپشتە پاشایەتییەکەی پێغەمبەر زەردەشت
کردەی ئایینی: دامەزراندنی ئایینی ئەهوورا مەزدا لە ئێران
جەنگی مەزن: بەرامبەر ئەرجاسپ، پاشای توران
کردەی تاریک: ناردنی ئەسفەندیار بەرەو مردن بۆ پاراستنی تەخت
پاڵپشتە پاشایەتییەکەی زەردەشت
کردە مەزن و دیاریکەرەکەی فەرمانڕەواییی گۆشتاسپ قبووڵکردنی پێغەمبەر زەردەشت و ئەو ئایینە بوو کە هێنای. لە نەریتەکەدا، پێغەمبەر لە فەرمانڕەواییی گۆشتاسپدا لە دەرباری ئێران دەرکەوت و پەرستنی خوای تاک، ئەهوورا مەزدا، و ئایینە نوێیەکەی ڕاستی و ڕاستکرداریی ڕاگەیاند. گۆشتاسپ دوای لێوردبوونەوە ئایینەکەی قبووڵ کرد و بوو بە پاڵپشتە پاشایەتییەکەی، کردیە ئایینی وڵاتەکەی و هێز و پاراستنی تەختی بۆ دابین کرد.
ئەمە ساتێکی بە گرنگییەکی زۆر مەزن بوو، هەم لە حەماسەکە و هەم لەو مێژووە ئایینییەدا کە ڕەنگی دەداتەوە. گۆشتاسپ بە قبووڵکردنی پێغەمبەر بوو بەو پاشایەی ئایینی ئەهوورا مەزدا لە ژێر فەرمانڕەوایییدا لە ئێران دامەزرا، ئەو پارێزەرە پاشایەتییەی ڕێگای بە ئایینە نوێیەکە دا ڕەگ دابکوتێت و بڵاو ببێتەوە. لە نەریتە کۆنترەکەی خودی ئایینەکەدا، پاشا ڤیشتاسپا وەک ئەو پاڵپشتە مەزنە ڕێزی لێ دەگیرێت کە پاڵپشتیی وەحیی پێغەمبەری کرد و سەرەتاییترین کۆمەڵەی باوەڕداران دامەزراند، کەسایەتییەکی جێڕێز لە یادەوەریی ئایینییدا. کەموکوڕییەکانی کەسایەتییەکەی هەرچی بن، ئەم کردەی پاڵپشتیکردنە میراتە بەردەوامەکەی گۆشتاسپە، ئەو کردەیەی ناوی هەتاهەتایە بە هاتنی یەکێک لە ئایینە مەزنەکانی جیهانی دێرینەوە بەستراوە.
جەنگی لەگەڵ ئەرجاسپ
قبووڵکردنی ئایینە نوێیەکە جەنگی هێنا. گۆشتاسپ بە ئامۆژگاریی پێغەمبەر ڕەتی کردەوە بەردەوام باج بدات بە ئەرجاسپ، پاشا بەهێزەکەی توران، و لەبری ئەوە داوای لێ کرد ئایینە نوێیەکە قبووڵ بکات. ئەرجاسپ کە تووڕە بوو و ئایینەکەی ڕەت کردەوە، هێرشی کردە سەر ئێران و لە نێوان دوو وڵاتەکەدا جەنگێکی مەزن و ترسناک لەسەر ئایینە نوێیەکە هەڵگیرسا، جەنگێکی پیرۆزی ئایینەکە بەرامبەر دوژمنەکانی.
جەنگەکە زیانێکی خەمناکی بە بنەماڵەی گۆشتاسپ گەیاند. زەریری برا ئازاکەی لە جەنگدا کوژرا، مردنێک کە نەریتەکە ماوەیەکی درێژ شینی بۆ گێڕا، و لە هێرشێکی دواتردا لۆهراسپی باوکی بەساڵاچووی لە خواپەرستیی پاشەکشەکردنەکەی دوور خرایەوە و لە پاراستنی شاری بەلخدا کوژرا. پێش هەموو شتێک کوڕە پاڵەوانەکەی گۆشتاسپ، ئەسفەندیار، ئاراستەی جەنگەکەی گۆڕی، ئەو پاڵەوانەی ئایین کە برینی پێ نەدەکەوت و تورانییەکانی تێک شکاند، خوشکە دیلکراوەکانی لە قەڵای دوژمن ڕزگار کرد و سەرکەوتنی ئێران و ئایینەکەی مسۆگەر کرد. بەمەش جەنگی لەگەڵ ئەرجاسپ هەم تاقیکردنەوە مەزنەکەی ئایینە نوێیەکە و هەم مەیدانی سەلماندنی پاڵەوانێتیی ئەسفەندیار بوو، لە هەمان کاتدا ژیانی برا و باوکی گۆشتاسپی ستاند.
بەڵێنە شکێنراوەکان
لە مامەڵەی گۆشتاسپ لەگەڵ کوڕی خۆیدا لایەنە تاریکەکەی کەسایەتییەکەی دەردەکەوێت و لەگەڵیدا یەکێک لە تیژبینانەترین وێنەکانی حەماسەکە بۆ پاشایەکی خاوەن کەموکوڕی. دووبارە و دووبارە گۆشتاسپ لە بەرامبەر خزمەتەکانی ئەسفەندیاردا بەڵێنی تەختی پێ دا و دووبارە و دووبارە بەڵێنەکەی شکاند. بەڵێنی تاجی دا ئەگەر کوڕەکەی دوژمن ڕابماڵێت و ئایینەکە بڵاو بکاتەوە؛ ئەسفەندیار وای کرد و گۆشتاسپ دواخستنی دەکرد. دیسان بۆ سەرکەوتنی زیاتر بەڵێنی دا؛ ئەسفەندیار بەدەستی هێنان و پاشا هێشتا بیانووی نوێی دەدۆزییەوە بۆ نەدانی ئەوەی بەڵێنی دابوو.
ئەم شێوازەی بەڵێن و خیانەت پاشایەک دەردەخات کە ئیرەیی بە کوڕە پاڵەوانەکەی و ناڕەزایی بە بەخشینی دەسەڵاتەکەی بە تەواوی داگیریان کردووە. گۆشتاسپ لەبری ئەوەی بەڵێنەکەی جێبەجێ بکات و تەخت بدات بەو پاڵەوانەی وڵات و ئایینەکەی ڕزگار کردبوو، دەستی بە تاجەکەیەوە گرت و هەمیشە ئەرکی نوێی دادەهێنا بۆ دوورخستنەوەی ئەسفەندیار لێی. لە ڕووداوێکدا تەنانەت کوڕی خۆی زیندانی کرد. وێنەکە تۆمەتبارکەرە: پاشایەک کە هەموو ئەوەی هەیبوو لە ئازایەتیی کوڕەکەیەوە بوو، بەڵام بە فێڵ و ناسوپاسی ئەو ئازایەتییەی پاداشت کردەوە و دەستپێوەگرتنی دەسەڵاتی خۆی لە سەرووی شەرەف و سوپاسگوزاری و پەیوەندیی باوک و کوڕ دانا. لێکۆڵینەوەیەکە لەوەی خۆشەویستیی دەسەڵات چۆن دەتوانێت تەنانەت ئەو پاشایەش بگەندەڵێنێت کە ئایینی ڕاستیی قبووڵ کردبوو.
تراژیدیای ئەسفەندیار
بەڵێنە شکێنراوەکان بە تاریکترین کردەی فەرمانڕەواییی گۆشتاسپ گەیشتنە لووتکە. گۆشتاسپ کە ئاگاداری پێشبینییەک بوو کە چارەنووسی کوڕەکەی ئەسفەندیار مردنە بە دەستی پاڵەوانە مەزنەکە ڕۆستەم، کۆتا ئەرکێکی کوشندەی بە کوڕەکەی سپارد: بڕواتە زابوولی دوور و ڕۆستەمی بەساڵاچوو بە زنجیرەوە بگەڕێنێتەوە دەربار، سووکایەتییەک کە پاڵەوانە شانازەکەی ئێران هەرگیز نەیدەتوانی قبووڵ بکات. گۆشتاسپ بە ناردنی ئەسفەندیار بۆ ئەم ئەرکە، بە ئاگاییەوە ئەوی بەرەو ئەو مردنە دەنارد کە پێشبینییەکە ڕایگەیاندبوو و کوڕەکەی بۆ پاراستنی تەختی خۆی دەکردە قوربانی.
بەم شێوەیە ئەو جەنگە دووانە تراژیدی و بەناوبانگە لە نێوان ئەسفەندیار و ڕۆستەمدا ڕووی دا، دوو پاڵەوانی مەزن کە فێڵی پاشایەک بەرامبەر یەکتر ڕایگرتبوون و هیچ کامیان بە ڕاستی دوژمنی ئەوی دیکە نەبوو. ئەسفەندیار، ئەو شازادەی برینی پێ نەدەکەوت، لەلایەن ڕۆستەمەوە کوژرا کە لە سیموورغ نهێنیی ئەو تیرە تاکە کوشندەیەی فێر بوو کە دەیتوانی چاوەکانی کون بکات. تاوانی ئەم مردنە بە قورسایی کەوتە ئەستۆی گۆشتاسپ و لە نەریتەکەدا، خانەدانەکانی ئێران و کچەکانی خۆی و کوڕە بچووکەکەی بە توندی سەرزەنشتیان کرد وەک شەرمەزارییەک بۆ تەخت و وێرانکەری بنەماڵەی خۆی. تراژیدیای ئەسفەندیار، کوڕە بەشەرەفەکە کە ئیرەیی باوکی خۆی بەرەو مردن ناردی، یەکێکە لە خەمناکترینەکانی تەواوی حەماسەکە و هەتاهەتایە یادەوەریی ئەو پاشایەی لکەدار دەکات کە پێغەمبەری قبووڵ کرد.
هێما و مانا
گۆشتاسپ ناکۆکییەکی قووڵ بەرجەستە دەکات کە لە ناوەندی چیرۆکەکەیدایە: هەم پاشای میراتە مەزنە ئایینییەکەیە و هەم پاشای شکستی مەزنی ئەخلاقی. وەک پاڵپشتە پاشایەتییەکەی زەردەشت، بە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی حەماسەکە و مێژووی ئایینیی جیهانی ئێرانییەوە بەستراوە، دامەزراندنی ئایینی ئەهوورا مەزدا. بەڵام وەک باوکی ئەسفەندیار نموونەی تەواوی ئەو پاشا ئیرەییپێبەر و ناسوپاسەیە کە خۆشەویستیی ئەو بۆ دەسەڵات کوڕی خۆی لەناو دەبات.
ئەم ناکۆکییە سەرنجڕاکێشیی بەردەوام و قورساییی ئەخلاقی بە گۆشتاسپ دەبەخشێت. حەماسەکە ڕێگا نادات کردە مەزنە ئایینییەکەی پاشا ببێتە پاساو بۆ کەموکوڕییە کەسییەکانی؛ بەڵکو هەردووکیان لە تەنیشت یەکتر دادەنێت و پیشان دەدات فەرمانڕەوایەک دەتوانێت پاڵپشتیی ئایینی ڕاستی بکات و هێشتا لە ڕەفتاری خۆیدا خیانەت لە ڕۆحەکەی بکات، دەتوانێت ئایینێکی مەزن دامەزرێنێت و هێشتا جدیترین بەڵێنەکانی بشکێنێت و کوڕی خۆی بکاتە قوربانی. گۆشتاسپ بەمە ئەو تێگەیشتنە ڕوونبینەی حەماسەکە بەرجەستە دەکات کە مەزنایەتیی گشتی و چاکەی کەسی هەمیشە لەگەڵ یەکتر نین و خۆشەویستیی دەسەڵات دەتوانێت تەنانەت پاڵپشتی ئایینێکی پیرۆزیش بگەندەڵێنێت. فەرمانڕەوایییەکەی فێرمان دەکات کە قبووڵکردنی ئایین گەرەنتیی ڕاستکرداری نییە و قورسترین خیانەتەکان ڕەنگە لەو کەسانەوە بێن کە زۆرترین قەرزداریی سوپاسگوزارییان هەیە. یەکێکە لە وردبینانەترین وێنەکانی شاینامە بۆ پاشایەک کە لەگەڵ خۆیدا ناکۆکە.
گۆشتاسپ و کوردەکان
گۆشتاسپ سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، نەریتی شاینامە کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی ئێرانی هاوبەشن تێیدا. وەک گەلێکی ئێرانی کە ڕەگی قووڵی لەم جیهانە کولتوورییەدا هەیە، کورد میراتگری زنجیرە مەزنەکەی پاشاکانن، لەوانە فەرمانڕەواییی گۆشتاسپ کە لە نەریتەکەدا ئایینی زەردەشت لە ژێر فەرمانڕەوایییدا دامەزرا، ئایینێک کە خۆی بەشێکە لە میراتە دێرینە ئایینییەکەی تەواوی جیهانی ئێرانی کە کورد سەر بەوەن.
ڕاستگۆیی ئەوە دەخوازێت بگوترێت گۆشتاسپ، وەک پاشاکانی دیکەی شاینامە، بەشێکە لەم نەریتە فراوانترە ئێرانییە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد؛ پاشایەکی ڕابردووە ئەفسانەییە هاوبەشەکەی تەواوی گەلە ئێرانییەکانە. بەڵام ئەو بابەتانەی چیرۆکەکەی بەرجەستەیان دەکات، دامەزراندنی ئایینێکی مەزن و هێزی گەندەڵکەری ئیرەیی و ئارەزوومەندی و تراژیدیای باوکێک کە کوڕەکەی لەناو دەبات، گشتین و لە سەرانسەری جیهانە کولتوورییە ئێرانییەکەدا ڕەنگیان داوەتەوە، لەوانە لە نێو کوردەکاندا کە لە مێژە حەماسە مەزنەکەیان بە خۆشەویست زانیوە. میراتە هاوبەشەکە لە کەسایەتیی گۆشتاسپدا وێنەیەکی وردبینانەی پاشایەکی خاوەن میراتێکی مەزن و کەموکوڕییەکی قورس پێشکەش دەکات، وێنەیەک کە هی هەموو ئەو گەلانەیە کە کتێبی پاشاکانیان بە خۆشەویست زانیوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
بۆچی لە نەریتێکدا ڕێز لە گۆشتاسپ دەگیرێت و لە یەکێکی دیکەدا سەرزەنشت دەکرێت؟ ئەمە یەکێکە لە بەرچاوترین ڕاستییەکانی سەبارەت بە ئەو. لە نەریتە ئایینییەکەی ئایینەکەدا، پاشا ڤیشتاسپا وەک ئەو پاڵپشتە مەزن و خواپەرستە پاشایەتییە ڕێزی لێ دەگیرێت کە پاڵپشتیی پێغەمبەر زەردەشتی کرد و سەرەتاییترین کۆمەڵەی باوەڕداران دامەزراند، کەسایەتییەکی شیاوی ڕێز و دڵسۆزی. بەڵام لە شاینامە و نەریتە نەتەوەییە پەیوەندیدارەکەدا، گۆشتاسپ بە وێنەیەکی زۆر تاریکتر پیشان دەدرێت، وەک پاشایەکی ئیرەییپێبەر و ناسوپاس و دەسەڵاتپێوەگر کە کوڕی خۆی لەناو برد. بەمەش هەمان کەسایەتی لە نەریتێکدا پیرە و لە یەکێکی دیکەدا پاشایەکی خاوەن کەموکوڕیی قووڵە، جیاوازییەکی سەرسوڕهێنەر کە هۆکارەکانی بە تەواوی تێنەگەیشتراون و کەسایەتییەکی دوولایەنەی بێهاوتا لە میراتەکەدا بە گۆشتاسپ دەبەخشێت.
ئایا گۆشتاسپ بە ڕاستی بەرپرسیاری مردنی ئەسفەندیار بوو؟ لە ناو حەماسەکەدا تاوانەکە بە قورسایی دەکەوێتە ئەستۆی ئەو. هەرچەند پێشبینییەک ڕایگەیاندبوو کە ئەسفەندیار بە دەستی ڕۆستەم دەمرێت، گۆشتاسپ بوو کە بە زانینی ئەمە بە ئەنقەست کوڕەکەی بۆ ئەو ئەرکە نارد کە جەنگە دووانە کوشندەکەی لێ دەکەوتەوە و ئەو بوو کە دووبارە و دووبارە بەڵێنەکانی پێ شکاندبوو. حەماسەکە بە سەرزەنشتی خانەدانەکان و کچەکانی و کوڕە بچووکەکەی خۆی تاوانباریی پاشا ڕوون دەکاتەوە. گۆشتاسپ وەک قوربانییەکی بێتاوانی چارەنووس پیشان نادرێت، بەڵکو وەک پاشایەک کە پێشبینیی چارەنووسی بۆ مەبەستەکانی خۆی بەکار هێنا و کوڕەکەی بۆ پاراستنی تەختەکەی کردە قوربانی.
ئایا چیرۆکی گۆشتاسپ مێژووە؟ کەسایەتیی گۆشتاسپ، یان ڤیشتاسپا، سەر بە ئەفسانەیە، هەرچەند لە خاڵی یەکگەیشتنی ئەفسانە و مێژووی ئایینیی هاتنی ئایینی زەردەشتیدا دەوەستێت کە ڕەگی مێژووییی قووڵی هەیە. لە حەماسەکەدا پاشایەکی ئەفسانەیی نەوەی کەیانییەکانە و چیرۆکەکەی دەبێت وەک ئەفسانە بنرخێنرێت، نەک مێژووی بەڵگەدار، هەرچەند بە شێوەی ئەفسانەیی ئەو ڕاستییە مێژووییە گرنگە ڕەنگ دەداتەوە کە سەرهەڵدانی یەکێک لە ئایینە مەزنەکانی جیهانی دێرینە. چیرۆکەکەی پڕە لە مانای ئایینی و ئەخلاقی و سەر بە بواری ئەفسانە و یادەوەریی پیرۆزە، نەک ڕاستیی پشتڕاستکراوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
لۆهراسپ: باوکی گۆشتاسپ، پاشای پێش ئەو
ئەسفەندیار: کوڕە پاڵەوانەکە کە گۆشتاسپ بەرەو مردنی نارد
زەردەشت: پێغەمبەرەکە کە گۆشتاسپ وەک پاڵپشتە پاشایەتییەکەی قبووڵی کرد
ئەهوورا مەزدا: خوای باڵای ئەو ئایینەی گۆشتاسپ دامەزراندی
ڕۆستەم: پاڵەوانە مەزنەکە کە لە چارەنووسیدا نووسرابوو ئەسفەندیار بکوژێت
کەیخوسرەو: پاشا نموونەییەکە کە زنجیرەکەی گەیشتە لۆهراسپ و گۆشتاسپ
ئاگری پیرۆز: بڵێسە پیرۆزەکەی ئەو ئایینەی لەم سەردەمەدا قبووڵ کرا
شاینامە: کتێبە حەماسییەکەی پاشاکان کە گۆشتاسپ تێیدا دەردەکەوێت
پرسیارە باوەکان
گۆشتاسپ لە شاینامەدا کێ بوو؟
گۆشتاسپ، کە لە نەریتە کۆنترەکەدا بە ڤیشتاسپا دەناسرێت، پاشایەکی ئەفسانەیی ئێران بوو لە شاینامەدا، کوڕی لۆهراسپ و باوکی پاڵەوان ئەسفەندیار. پێش هەموو شتێک وەک پاڵپشتە پاشایەتییەکەی پێغەمبەر زەردەشت بەناوبانگە، ئەو پاشایەی ئایینە نوێیەکەی قبووڵ کرد و پەرستنی ئەهوورا مەزدای کردە ئایینی ئێران. فەرمانڕەوایییەکەی هەروەها جەنگێکی مەزنی لەگەڵ توران و ئەو تراژیدییە تاریکەی بینی کە تێیدا کوڕی خۆی بۆ پاراستنی تەختەکەی بەرەو مردن نارد.
بۆچی گۆشتاسپ گرنگە؟
گۆشتاسپ پێش هەموو شتێک وەک ئەو پاشایە گرنگە کە لە نەریتەکەدا، ئایینی پێغەمبەر زەردەشت لە ژێر فەرمانڕەوایییدا وەک ئایینی ئێران دامەزرا. وەک پاڵپشتە پاشایەتییەکەی پێغەمبەر، بە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی حەماسەکە و مێژووی ئایینیی جیهانی ئێرانییەوە بەستراوە. هەروەها وەک باوکی ئەسفەندیار گرنگە کە هۆکاری مردنە تراژیدییەکەی بوو و ئەمە کەسایەتییەکی ناوەندی و بە ناڕوونییەکی قووڵی لە حەماسەکەدا لێ دەکات.
گۆشتاسپ چۆن بوو بە پاڵپشتی زەردەشت؟
لە نەریتەکەدا، پێغەمبەر زەردەشت لە فەرمانڕەواییی گۆشتاسپدا لە دەرباری ئێران دەرکەوت و پەرستنی خوای تاک، ئەهوورا مەزدا، ڕاگەیاند. گۆشتاسپ دوای لێوردبوونەوە ئایینە نوێیەکەی قبووڵ کرد و بوو بە پاڵپشتە پاشایەتییەکەی، کردیە ئایینی وڵاتەکەی و پاراستنی تەختی بۆ دابین کرد. پاشان بە ئامۆژگاریی پێغەمبەر باجدانی بە پاشای توران، ئەرجاسپ، ڕەت کردەوە کە جەنگێکی مەزنی لەسەر ئایینە نوێیەکە هێنا.
بۆچی گۆشتاسپ ئەسفەندیاری بۆ جەنگ لەگەڵ ڕۆستەم نارد؟
گۆشتاسپ دووبارە و دووبارە لە بەرامبەر خزمەتەکانی کوڕەکەی ئەسفەندیاردا بەڵێنی تەختی پێ دا، بەڵام هەمیشە بەڵێنەکەی شکاند و نەیدەویست دەسەڵاتەکەی ببەخشێت. بە زانینی ئەو پێشبینییەی ئەسفەندیار تەنها بە دەستی ڕۆستەم دەمرێت، ئەرکە کوشندەکەی بەو سپارد کە ڕۆستەمی بەساڵاچوو بە زنجیرەوە بهێنێتە دەربار، سووکایەتییەک کە ڕۆستەم هەرگیز نەیدەتوانی قبووڵ بکات. بەم شێوەیە گۆشتاسپ بە ئەنقەست کوڕەکەی بەرەو ئەو مردنە نارد کە پێشبینییەکە ڕایگەیاندبوو، بۆ پاراستنی تەختی خۆی.
بۆچی لە نەریتە جیاوازەکاندا بە شێوەیەکی هێندە جیاواز سەیری گۆشتاسپ دەکرێت؟
لە نەریتە ئایینییەکەی ئایینی زەردەشتیدا، پاشا ڤیشتاسپا وەک ئەو پاڵپشتە خواپەرستە پاشایەتییە ڕێزی لێ دەگیرێت کە پاڵپشتیی پێغەمبەری کرد و سەرەتاییترین کۆمەڵەی باوەڕداران دامەزراند. بەڵام لە شاینامە و نەریتە نەتەوەییە پەیوەندیدارەکەدا، گۆشتاسپ وەک پاشایەکی ئیرەییپێبەر و ناسوپاس و دەسەڵاتپێوەگر پیشان دەدرێت کە کوڕی خۆی لەناو برد. بەمەش هەمان کەسایەتی لە نەریتێکدا وەک پیر ڕێزی لێ دەگیرێت و لە یەکێکی دیکەدا وەک پاشایەکی خاوەن کەموکوڕی سەرزەنشت دەکرێت، جیاوازییەکی سەرسوڕهێنەر کە هۆکارەکانی بە تەواوی تێنەگەیشتراون.
ئایا گۆشتاسپ کەسایەتییەکی مێژووییە؟
گۆشتاسپ، یان ڤیشتاسپا، سەر بە ئەفسانەیە، هەرچەند لە خاڵی یەکگەیشتنی ئەفسانە و مێژووی ئایینیی هاتنی ئایینی زەردەشتیدا دەوەستێت کە ڕەگی مێژووییی قووڵی هەیە. لە حەماسەکەدا پاشایەکی ئەفسانەیی نەوەی کەیانییەکانە. باشترە چیرۆکەکەی وەک ئەفسانە و یادەوەریی پیرۆز بنرخێنرێت، نەک مێژووی بەڵگەدار، هەرچەند بە شێوەی ئەفسانەیی ئەو ڕاستییە مێژووییە گرنگە ڕەنگ دەداتەوە کە سەرهەڵدانی یەکێک لە ئایینە مەزنەکانی جیهانی دێرینە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Vishtaspa (Goshtasp) - Wikipedia
Goshtasp and the Patronage of Zoroaster - Encyclopaedia Iranica (Kayanian)
Battle of Rostam and Esfandiyar - Wikipedia