Giriş
Kürtlerin Farqîn, Orta Çağ dünyasının Meyyafarikin adıyla bildiği Silvan, bugün Diyarbakır ilinde mütevazı bir ilçe merkezidir. Ancak bin yıl önce bir hükümdarlık başkentiydi: Bazen Kürt Ara Dönemi denen parlak dönemde Diyarbekir bölgesini yöneten Kürt Mervani hanedanının merkezi.
Bu, Büyük Kürdistan hakkındaki coğrafya serimizin dördüncü yazısıdır. Doğrudan Diyarbakır (Amed) yazımızı izler: Mervaniler iki şehri de yönetti ve Meyyafarikin onların tacıydı. Silvan’da durmak, ilk büyük Kürt devletlerinden birinin merkezinde durmaktır.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Silvan
Kürtçe Adı: Farqîn
Tarihî Adları: Meyyafarikin (Arapça); Martyropolis (Yunanca); Np’rkert (Ermenice); Mayperqiṭ (Süryanice)
Bölgesi: Bakur (Kuzey Kürdistan)
İli: Diyarbakır ili, Türkiye
İlçe Nüfusu: Yaklaşık 86.000 (2022); ilçe halkı Kürttür
Tanınan Rolü: Kürt Mervani hanedanının başkenti (10.–11. yüzyıllar)
Yakındaki Önemli Yapı: Adı Kürtçede “Bâd’ın evi” anlamına gelen Malabadi Köprüsü
Ünü: Mervani ve Artuklu mirası, Martyropolis olarak köklü Geç Antik Çağ Hristiyan geçmişi
İçindekiler
Kökenleri: Martyropolis, Şehitler Şehri
Gerileme: Selçuklular, Artuklular ve Eyyubiler
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Kökenleri: Martyropolis, Şehitler Şehri
Şehir, Kürt başkenti olmadan çok önce Roma-İran sınırında surlu bir Geç Antik Çağ şehriydi. Yunanlar onu “şehitler şehri” anlamındaki Martyropolis adıyla bilirdi. Bu ad, Sasani sarayında Bizans elçisi olarak görev yapan ünlü âlim, hekim ve diplomat Meyyafarikin Piskoposu Marutha ile ilişkilidir. Marutha, İran kralı II. Şapur’un zulmünde öldürülen Hristiyanların kutsal kalıntılarını burada toplamıştı. Şehir, Süryani Hristiyan dünyasının önemli erken merkezlerinden biriydi.
Bazı araştırmacılar Silvan’ı, Ermeni kralı Büyük Tigranes’in MÖ birinci yüzyılda kurduğu Tigranakert şehrinin olası yeri olarak da tanımlamıştır. Ancak rakip aday Arzan ve kesin kanıtın yokluğu nedeniyle bu özdeşleştirme tartışmalı kalır.
Mervani Başkenti
Şehrin altın çağı 983’te başladı. Kaynaklarda savaş önderine dönüşmüş eski bir çoban olarak hatırlanan Humeydi aşiret konfederasyonundan Kürt önder Bâd bin Dostek, Büveyhi hükümdarı Adudüddevle’nin ölümünün ardından yaşanan karmaşada Meyyafarikin’i ele geçirdi. Halefleri bu merkezden, doruğunda Meyyafarikin, Amid (Diyarbakır), Cizre, Ahlat ve Cezire’nin geniş bir bölümünü denetleyen Mervani Emirliği’ni kurdu.
Nasrüddevle Ahmed’in uzun hükümdarlığında (1011–1061) Meyyafarikin, yapı çalışmaları, kütüphaneleri ve âlimlerle şairlere desteğiyle ünlü, gelişen bir saray şehrine dönüştü. Yaklaşık bir yüzyıl boyunca burası Kürt gücünün başkentiydi. Hanedanın bütün hikâyesini Mervani hanedanına ayrılmış yazımızda anlatıyoruz.
Bir Eğitim Merkezi
Meyyafarikin’in itibarı, yazılı eserlerde hanedandan daha uzun yaşadı. Şehirde 12. yüzyılın başlarında doğan yerel tarihçi İbnü’l-Ezrak el-Farikî, “Meyyafarikin ve Amid Tarihi” anlamındaki Tarih Meyyafarikin ve Amid’i yazdı. Bu ayrıntılı kronik, Mervanilerin ve Orta Çağ Kürt dünyasının tarihi için en önemli kaynaklardan biri olmayı sürdürür. Onun eseri olmasa bu dönemin büyük bölümü bizim için kaybolurdu.
Gerileme: Selçuklular, Artuklular ve Eyyubiler
Mervani bağımsızlığı, Selçuklu Sultanı I. Melikşah’ın Meyyafarikin’i aldığı 1080’lerde sona erdi. Yaklaşık 1085’te hanedan bitmişti; son prensinin elinde yalnızca Cizre kaldı. Ardından Artuklular geldi; yaklaşık 1157’de Silvan Ulu Camii’ni yaptıran onların hükümdarıydı. Ayrıntılı taç kapısı, biçimiyle alandaki daha eski bir kiliseyi anımsatabilecek anıtsal bir yapıdır. Eyyubiler ve ardından Moğol İlhanlıları sırayla şehri elinde tuttu; sonra Meyyafarikin zamanla başkentten taşra merkezine dönüştü.
Modern Silvan / Farqîn
Osmanlılar ve Türkiye Cumhuriyeti döneminde şehir ilçe merkezi olarak sürdü; birçok yerli hâlâ eski Farqîn adını tercih eder. Kürt güneydoğusunun büyük bölümü gibi Silvan da yeniden başlayan Kürt-Türk çatışmasına çekildi; 2015’te ciddi çatışmalar ve sokağa çıkma yasakları yaşadı. Bugün yaklaşık 86.000 kişilik Kürt nüfuslu bir ilçedir. Orta Çağ görkemi, birkaç anıta ve hâlâ hanedanın kurucusunun adını taşıyan büyük köprüye indirgenmiştir.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Geç Antik Çağ — Surlu sınır şehri; Martyropolis adıyla bilinir.
yaklaşık 410 — Piskopos Marutha etkindir; şehir Süryani Hristiyan merkezidir.
983 — Bâd bin Dostek, Meyyafarikin’i ele geçirerek Mervani yönetimini kurar.
1011–1061 — Nasrüddevle Ahmed yönetiminde altın çağ.
yaklaşık 1085 — Selçuklular başkenti alır; Mervani hanedanı sona erer.
yaklaşık 1157 — Artuklular Silvan Ulu Camii’ni yapar.
1260 — Şehir Moğol İlhanlılarına geçer ve geriler.
2015 — Yeniden başlayan Kürt-Türk çatışmasında çatışmalar ve sokağa çıkma yasakları.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
İki konu dürüstlük gerektirir. İlki antik kimliktir: Silvan’ın Ermeni Tigranakert’i olduğu yönündeki yaygın iddia, çeşitli akademik önerilerden yalnızca biridir; kanıt kesin değildir. İkincisi katmanlı nüfustur: Martyropolis olarak şehir büyük bir Hristiyan merkeziydi. Daha geniş ilçe, bugünkü Kürt çoğunluklu yapı oluşmadan çok önce, 1915 soykırımında toplulukları yok edilen ya da sürülen Ermenilere ve Süryanilere ev sahipliği yapıyordu. Mervaniler hem Orta Çağ kaynaklarında hem modern araştırmalarda kesin biçimde Kürt hanedanı olarak tanımlanır; ancak ülkeleri çok etnikliydi, Arapça yazıyor ve para basıyorlardı. Bu gerçekleri birlikte tutmak, şehri tek bir hikâyeye indirgemekten daha dürüsttür.
Mirası ve Önemi
Bugün Silvan’dan geçerken eskiden ne olduğunu fark etmemek kolaydır. Ancak Kürt tarihi için önemi ne kadar vurgulansa azdır: Meyyafarikin, bölge halklarından azının kendi devleti olduğu dönemde bir Kürt hükümdarlık başkentiydi. İbnü’l-Ezrak ile Kürt dünyasının ilk büyük tarihçilerinden birini yetiştirdi. Yakındaki Malabadi Köprüsü, “Bâd’ın evi”, kral olan çobanın adını sessizce taşımayı sürdürür.
İlgili Yerler ve Konular
Mervani hanedanı — buranın başkent olduğu Kürt krallığının bütün hikâyesi. Diyarbakır (Amed), Mervanilerin diğer büyük şehri. Cizre ve Botan Emirliği, hanedanın son sığınağı. Dicle’nin aşağısındaki Hasankeyf. Bitlis ve Kürt emirliklerinin daha geniş dünyası.
Sık Sorulan Sorular
Silvan nerede?
Silvan (Kürtçe Farqîn, tarihî Meyyafarikin), Diyarbakır’ın kuzeydoğusunda, Diyarbakır ilinde, Türkiye’nin Kürt güneydoğusunda bulunan bir ilçe merkezidir. Bu, Kürtlerin Bakur dediği bölgedir.
Silvan Kürt tarihi için neden önemli?
10. yüzyılın sonlarından 11. yüzyılın sonlarına kadar Diyarbekir bölgesini yöneten Kürt Mervani hanedanının başkentiydi. Meyyafarikin hükümdarlık merkeziydi ve ilk büyük Kürt devletlerinden birinin doruk noktasıydı.
“Malabadi” ne demek?
Silvan yakınındaki Malabadi Köprüsü, adını Mervani kurucusu Bâd bin Dostek’ten alır. Malabadi Kürtçede yaklaşık olarak “Bâd’ın evi” demektir.
Silvan antik Tigranakert mi?
Bazı araştırmacılar Silvan’ı Ermeni şehri Tigranakert ile özdeşleştirir. Ancak Arzan rakip adaydır ve kanıt sonuçlandırıcı değildir; bu nedenle özdeşleştirme tartışmalı kalır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Mervani Hanedanı — Kurdish-History.com