Destpêk
Silvan, ku kurd bi navê Farqîn û cîhana Sedsalên Navîn bi navê Meyafarqîn nas dikirin, îro bajarokeke biçûk a navçeyê li Parêzgeha Diyarbekirê ye. Lê hezar sal berê ew paytexteke şahane bû — navenda merwaniyan, xanedana kurdî ya ku herêma Diyar Bakr di serdema biriqdar a ku carinan Navbera Kurdî tê gotin de rêve bir.
Ev gotara çarem a rêza me ya erdnîgarî derbarê Kurdistana Mezin de ye. Ew rasterast li pey danasîna me ya Diyarbekirê (Amed) tê: merwanî li her du bajaran hukum dikirin, û Meyafarqîn taca wan bû. Rawestana li Silvanê rawestana li navenda yek ji dewletên kurdî yên mezin ên yekem e.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Silvan
Navê kurdî: Farqîn
Navên dîrokî: Meyafarqîn (erebî); Martyropolis (yûnanî); Np’rkert (ermenî); Mayperqiṭ (suryanî)
Herêm: Bakur (Kurdistana Bakur)
Parêzgeh: Parêzgeha Diyarbekirê, Tirkiye
Nifûsa navçeyê: Nêzî 86,000 (2022); kurd li navçeyê dijîn
Wek vê navdar e: Paytexta xanedana kurdî ya merwanî (sedsalên 10em–11em)
Nîşaneya li nêzîk: Pira Malabadî, ku navê wê bi kurdî tê wateya “mala Bad”
Bi van navdar e: Mîrata wê ya merwanî û artuqî û rabirdûya wê ya kûr a xiristiyan a kevnariya dereng wek Martyropolis
Naverok
Kok: Martyropolis, Bajarê Şehîdan
Paşketin: Selçûqî, Artuqî û Eyûbî
Kok: Martyropolis, Bajarê Şehîdan
Demeke dirêj berî ku bibe paytexteke kurdî, bajarok bajarekî parastî yê kevnariya dereng li ser sînorê roma–farisî bû. Yûnaniyan ew bi navê Martyropolis, “bajarê şehîdan”, nas dikirin, navekî bi Metran Marutha yê Meyafarqînê ve girêdayî, lêkolîner, bijîşk û dîplomatekî navdar ku wek şandiyê bîzansî li dîwana sasanî xizmet kir û li wir bermayiyên pîroz ên xiristiyanên ku di çewisandinên padîşahê faris Şapûr II de hatibûn kuştin berhev kir. Bajarok navendeke girîng a destpêkê ya cîhana xiristiyan a suryanî bû.
Hin lêkolîner Silvan wek cihekî gengaz ê Tigranakertê, bajarê ku padîşahê ermenî Tigranesê Mezin di sedsala yekem BZ de damezrand, jî nas kirine — herçend namzetê hevrik Arzan û nebûna delîlên biryarder tê wateya ku ev nasandin hîn tê nîqaşkirin.
Paytexta Merwanî
Serdema zêrîn a bajarokê di 983 de dest pê kir, dema ku Bad ibn Dostik — serokekî kurd ji konfederasyona eşîrî ya Humeydî, ku çavkanî wî wek şivanekî berê ku bû serokê şer bi bîr tînin — di tevliheviya piştî mirina hukumdarê buweyhî Edud ed-Dewle de Meyafarqîn girt. Ji vê bingehê, şûngirên wî mîrektiya merwanî ava kirin, ku di bilindtirîn asta xwe de Meyafarqîn, Amid (Diyarbekir), Cizîr, Xelat û beşeke fireh a Cezîreyê kontrol dikir.
Di desthilatdariya dirêj a Nesr ed-Dewle Ehmed (1011–1061) de, Meyafarqîn bû bajarekî geş ê dîwanê, bi avahiyên xwe, pirtûkxaneyên xwe û piştgiriya xwe ya lêkolîner û helbestvanan navdar bû. Bi nêzî sedsalekê, ev paytexta hêza kurdî bû. Em çîroka temam a xanedanê di gotara xwe ya taybet derbarê xanedana merwanî de vedibêjin.
Navendeke Zanînê
Navûdengê Meyafarqînê bi peyva nivîskî ji xanedanê dirêjtir jiya. Dîroknivîsê herêmî Ibn el-Ezreq el-Fariqî, ku di destpêka sedsala 12em de li bajarokê ji dayîk bû, Tarîx Meyafarqîn we-Amid — “Dîroka Meyafarqîn û Amid” — nivîsî, kronîkeke hûrgulî ku hîn yek ji çavkaniyên yekane yên herî girîng ji bo dîroka merwaniyan û cîhana kurdî ya Sedsalên Navîn e. Bê xebata wî, gelek ji vê serdemê dê ji me re winda bibûya.
Paşketin: Selçûqî, Artuqî û Eyûbî
Serxwebûna merwanî di salên 1080î de qediya, dema ku sultanê selçûqî Melik-Şah I Meyafarqîn girt; xanedan heta nêzî 1085 qediya, û mîrê wê yê dawî tenê Cizîr di dest de ma. Artuqî li pey wê hatin, û hukumdarê wan Mizgefta Mezin a Silvanê nêzî 1157 ava kir, avahiyeke mezin bi dergeheke bi hûrgulî xemilandî ku dibe ku şiklê wê dêreke berê li cihê wê bîne bîrê. Eyûbî û paşê Îlxanatiya mongol li pey hev bajarok girtin, û piştî wê Meyafarqîn hêdî hêdî ji paytextê ber bi navendeke parêzgehê ve paş ket.
Silvan / Farqîna Nû
Di bin osmaniyan û Komara Tirkiyeyê de, bajarok wek navenda navçeyê domand; gelek herêmî hîn navê kevintir Farqîn tercîh dikin. Wek gelek ji başûrrojhilata kurdî, Silvan ket nav pevçûna kurdî–tirkî ya ji nû ve destpêkirî, û di 2015 de pevçûnên giran û qedexeyên derketina derve dît. Îro ew navçeyeke kurdniştecih a xwedî nêzî 86,000 kesan e, ku mezinahiya wê ya Sedsalên Navîn bûye tenê çend avahiyên dîrokî û pira mezin a ku hîn navê damezrînerê xanedanê hildigire.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnariya dereng — Bajarê parastî yê sînorî; bi navê Martyropolis tê naskirin.
Nêzî 410 — Metran Marutha çalak e; bajarok navendeke xiristiyan a suryanî ye.
983 — Bad ibn Dostik Meyafarqîn digire û desthilatdariya merwanî damezrîne.
1011–1061 — Serdema zêrîn di bin Nesr ed-Dewle Ehmed de.
Nêzî 1085 — Selçûqî paytextê digirin; xanedana merwanî diqede.
Nêzî 1157 — Artuqî Mizgefta Mezin a Silvanê ava dikin.
1260 — Bajarok derbasî Îlxanatiya mongol dibe û paş dikeve.
2015 — Pevçûn û qedexeyên derketina derve di dema pevçûna kurdî–tirkî ya ji nû ve destpêkirî de.
Nîqaş û Nakokî
Du xet rastgotinê dixwazin. Ya yekem, nasnameya kevnar: îdiaya berbelav a ku Silvan Tigranakerta ermenî ye tenê yek ji çend pêşniyarên lêkolîneran e û delîl biryarder nînin. Ya duyem, nifûsa qatqat: wek Martyropolis bajarok navendeke mezin a xiristiyan bû, û navçeya firehtir mala ermenî û aşûriyan bû ku komelên wan di qirkirina 1915 de hatin wêrankirin an derxistin, demeke dirêj berî ku navçeya îro ya bi piraniya kurdî şikl bigire. Merwanî bixwe bi awayekî bihêz di çavkaniyên Sedsalên Navîn û lêkolîna nû de wek xanedaneke kurdî tên naskirin, lê welatê wan pirnetewî bû, û wan bi erebî nivîsîn û pere zarb kirin. Girtina van rastiyan bi hev re ji kêmkirina bajarokê tenê bi çîrokekê rastgotîtir e.
Mîrat û Girîngî
Îro mirov bi hêsanî dikare di Silvanê re derbas bibe bê ku fêm bike ew çi bû. Lê ji bo dîroka kurdan girîngiya wê zehfkirin dijwar e: Meyafarqîn di demekê de paytexteke şahane ya kurdî bû ku kêm gelên herêmê dewletên xwe hebûn, û bi Ibn el-Ezreq yek ji dîroknivîsên mezin ên yekem ên cîhana kurdî derxist. Pira Malabadî li nêzîk — “mala Bad” — hîn bi bêdengî navê şivanê ku bû padîşah hildigire.
Cih û Mijarên Têkildar
Xanedana merwanî — çîroka temam a padîşahiya kurdî ya ku ev paytexta wê bû. Diyarbekir (Amed), bajarê din ê mezin ê merwaniyan. Cizîr û Mîrektiya Botanê, penageha dawî ya xanedanê. Heskîf, li jêra Dîcleyê. Bedlîs û cîhana firehtir a mîrektiyên kurdî.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Silvan li ku ye?
Silvan (bi kurdî Farqîn, di dîrokê de Meyafarqîn) bajarokeke navçeyê li bakurrojhilata Diyarbekirê, li Parêzgeha Diyarbekirê, li başûrrojhilata kurdî ya Tirkiyeyê ye — herêma ku kurd Bakur dibêjin.
Çima Silvan ji dîroka kurdî re girîng e?
Ew paytexta merwaniyan bû, xanedaneke kurdî ya ku herêma Diyar Bakr ji dawiya sedsala 10em heta dawiya sedsala 11em rêve bir. Meyafarqîn navenda wan a şahane û asta herî bilind a yek ji dewletên kurdî yên mezin ên yekem bû.
“Malabadî” tê çi wateyê?
Pira Malabadî li nêzî Silvanê navê xwe ji Bad ibn Dostik, damezrînerê merwanî, digire; Malabadî bi kurdî nêzî tê wateya “mala Bad”.
Silvan Tigranakerta kevnar e?
Hin lêkolîner Silvan bi bajarê ermenî yê Tigranakertê re nas dikin, lê Arzan namzetekî hevrik e û delîl ne teqez in, ji ber vê nasandin hîn tê nîqaşkirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Xanedana Merwanî — Kurdish-History.com
Xanedana merwanî (Diyar Bakr) — Wikipedia