Tirêya Hov: Zagros’un Yabani Üzümü ve Dünyayı Besleyen Asma
Zagros Dağları’nın nehir vadilerinde ve orman kenarlarında; Kürdistan ili, Kirmanşah ve İlam’ın meşe ormanlarında; Kürt yaylalarından Mezopotamya ovalarına inen nehirlerin yukarısındaki kayalık yamaçlarda, bu dizinin yüz kırk altı yazı boyunca doğrudan adını anmadan yaklaştığı bir asma yabani olarak yetişir. Vitis vinifera subsp. sylvestris: Yabani üzüm, ata asma, yeryüzündeki her şarap şişesinin kökenini aldığı bitki. Sülükleriyle Zagros meşelerine tırmanır, yazın küçük, ekşi ve koyu kabuklu taneler verir; insanlar ona dikkat etmeye başlamadan önce de bu dağlarda yetişiyordu. Ona dikkat ettikleri; seçmeye, çoğaltmaya, bakmaya başladıkları an, insanlık tarihinin büyük geçişlerinden biridir. Ve burada gerçekleşti. İran’ın kuzeybatısındaki Kürdistan ilinden, Kürt doğusu Rojhilat’ın kalbinden, yabani asma popülasyonları üzerine genetik araştırmalar, Zagros Dağları’nın dünyadaki genetik açıdan en önemli Vitis vinifera sylvestris popülasyonlarından bazılarını barındırdığını doğrulamıştır. Asmanın evcilleştirilmesi yaklaşık 6.000 ila 8.000 yıl öncesine tarihlenir. Temel köken merkezi Kafkasya ve Ortadoğu bölgeleri, özellikle Toros ve Zagros Dağları ile Güney Kafkasya kuşağıdır. İran’ın kuzeybatısında Zagros eteklerinde, Kürt ili Batı Azerbaycan’ın (Azerbaycan-ı Garbi) yakınındaki Hacı Firuz Tepe köyü, şarap yapımının dünyadaki doğrulanmış en eski kimyasal kanıtını vermiştir: MÖ 5.400–5.000’e tarihlenen çömleklerde tartarik asit kalıntısı. Kürt dağları dünyaya yalnızca buğdayı, zeytini ve inciri vermedi. Üzümü de verdi. Bu, dizinin yüz kırk yedinci yazısıdır. Dizi üzümü üç biçimde ele aldı: Pekmezi (dûşav, yüz on üçüncü yazı), kurutulmuş pestili (pestil, yüz yirmi dördüncü yazı) ve şekirklo geleneğinde kristalleştirilmiş şekeri. Şimdi Şerko, hepsinin atası olan, Zagros meşelerine yabani biçimde tırmanan asmanın kendisini ele alıyor.
Öne Çıkan Noktalar
• Tirêya hov (yabani üzüm, Vitis vinifera sylvestris), Kürdistan ilinin Zagros Dağları’nda ve Kürt dağlık bölgesi boyunca yetişir.
• Asmanın evcilleştirilmesi: 6.000–8.000 yıl önce Toros/Zagros/Kafkasya kuşağında, Kürt dağlık bölgesinde.
• Hacı Firuz Tepe (Zagros etekleri, Kuzeybatı İran): Dünyanın doğrulanmış en eski şarap kanıtı, MÖ 5.400–5.000.
• Dünyadaki her şarap şişesinin kökeni bu yabani asmaya dayanır; Kürt dağları dünyaya üzümünü vermiştir.
Kısa Bilgiler
Kürtçe Adı: Tirî (üzüm, Sorani/Kurmanci); tirêya hov / tirêya kêvî (yabani üzüm); evcilleştirilmiş üzüm tirî baştin’dir.
Türü: Vitis vinifera subsp. sylvestris (yabani) → evcilleştirilerek Vitis vinifera subsp. vinifera (sativa) oldu; yetiştirilen bütün şaraplık üzümlerin atası.
Köken Kuşağı: Toros ve Zagros Dağları + Güney Kafkasya; özellikle İran’ın kuzeybatısındaki Kürdistan ilinde (Rojhilat) doğrulanmıştır.
En Eski Şarap: Hacı Firuz Tepe, Zagros etekleri, Kuzeybatı İran: Çömleklerde tartarik asit kalıntısı, MÖ 5.400–5.000.
Zagros Meşe Ormanındaki Yabani Asma
Yabani üzüm (Vitis vinifera sylvestris), bu dizinin mantar, reçine, yabani sarımsak ve ravent için ziyaret ettiği aynı Zagros meşe ve fıstık ormanlarının yerlisidir. Orman asmasıdır; sülükleriyle ağaçlara tırmanır, yazın tepelerine yayılır ve sonbaharda küçük, ekşi tanelerini döker. Genetik araştırmalar, Rojhilat’ın İran Kürt yaylalarındaki Kürdistan ilinde yabani asma popülasyonlarını özellikle belgelemiş; bölgenin yabani asma türü içinde önemli genetik çeşitlilik barındırdığını ortaya koymuştur. Zagros’taki Vitis vinifera sylvestris popülasyonları, bir zamanlar daha geniş olan yayılışın kenarda kalmış örnekleri değildir; türün köken kuşağının kalbinde bulunan temel popülasyonlar arasındadır. Bu asmanın evcilleştirilmesi, Vitis vinifera sylvestris’in yetiştirilen şaraplık üzüm Vitis vinifera vinifera’ya dönüşmesi, bir dizi insan seçimi içeriyordu: Kendini tozlayarak daha güvenilir meyve tutumu sağlayabilen çift eşeyli çiçekli bitkilerin seçilmesi, daha büyük ve daha tatlı tanelerin tercih edilmesi, istenen özellikleri korumak için çelikle çoğaltma ve sonunda yalnızca yabani asmayı toplamak yerine dikilmiş bağlar kurulması. Bu süreç binlerce yıl sürdü ve Toros, Zagros ve Kafkasya kuşağı boyunca birkaç kez gerçekleşti. Mayalanmış üzümün kimyasal işareti olan tartarik asit kalıntısı içeren çömleklerden oluşan doğrulanmış en eski şarap kanıtı, İran’ın kuzeybatısında Zagros eteklerinde, Azerbaycan-ı Garbi’nin Kürt merkezine yakın Hacı Firuz Tepe köyünden gelir. Tarih: MÖ 5.400–5.000. Kürt dağlık kuşağında ilk bakımı yapılan asma; şimdiye kadar kadehlere dökülmüş her Bordeaux, Barolo, Riesling, Gürcü amber şarabı ve Lübnan kırmızı şarabının asmasına dönüşmüştür.
Kürt Kökenler Dizisi: Buğday, Zeytin, İncir ve Şimdi Üzüm
Bu dizi, yazı yazı, dünya yiyeceklerinin kaynağının Kürt dağları olduğu savını kuruyor. Yüz yirmi yedinci yazı (genim), buğdayın ilk kez Kürt Bakur’undaki Karacadağ yakınlarında yetiştirildiğini ortaya koydu: İnsanlık tarihinin tek başına en önemli tarımsal olayı. Yüz yirmi altıncı yazı (zeytûn), zeytinin ilk kez Bakur’un Toros Dağları’nda evcilleştirildiğini ortaya koydu: Akdeniz mutfağının temeli. Yüz otuz ikinci yazı (hejîr), Kürt dağlık kuşağı boyunca yabani ataları bulunan incirin insanlık tarihinin en eski kültüre alınmış meyvelerinden biri olduğunu ortaya koydu. Şimdi tirêya hov dördüncü büyük kökeni ortaya koyuyor: Zagros’un yabani üzümü, dünya şaraplarının tamamına dönüşen asma. Buğday, zeytin, incir, üzüm: İnsan uygarlığının yemek kültürünün dört kurucu sütunu; hepsinin izi Kürt dağlık kuşağına uzanıyor. Bu bir rastlantı veya abartılı iddia değildir. Arkeolojik ve genetik kayıtların gösterdiği budur. Zagros ve Toros Dağları, kültür bitkilerinin kökenleri bakımından küresel bir biyolojik çeşitlilik merkezidir. Kuzey ve doğu kenarlarını oluşturdukları Bereketli Hilal, dünyaya yeryüzündeki benzer büyüklükteki bütün diğer bölgelerden daha çok besin bitkisi vermiştir. Kürt halkı da bu coğrafyanın halkıdır. İlk tohum bilerek ekilmeden önce burada yaşamış, tarım yapmış, doğadan yiyecek toplamış, yabani bitkilere ve hayvanlara bakmıştır. Kürdistan ilindeki meşe ağaçlarına hâlâ tırmanan yabani üzüm bir kalıntı değildir. Dünyanın en çok övülen içkisinin atasıdır; ilk fark edildiği tepelerde hâlâ yetişmektedir.
Sık Sorulan Sorular
Asma nereden köken alır?
Kültüre alınmış asma (Vitis vinifera), yabani atasından (Vitis vinifera sylvestris) yaklaşık 6.000–8.000 yıl önce Kafkasya ve Ortadoğu bölgesinde; özellikle Toros ve Zagros Dağları ile Güney Kafkasya kuşağında evcilleştirildi. Genetik çeşitlilik çalışmaları, İran’ın kuzeybatısındaki Kürdistan ilinin (Rojhilat) yabani asma popülasyonlarının, yabani ata türünün genetik açıdan en önemli popülasyonları arasında olduğunu doğrulamıştır. Şarap yapımının doğrulanmış en eski kimyasal kanıtı, Zagros eteklerindeki Hacı Firuz Tepe’den (MÖ 5.400–5.000) gelir.
Yabani üzüm Kürdistan’da hâlâ yetişiyor mu?
Evet. Yabani üzüm Vitis vinifera sylvestris, Kürdistan ilinin Zagros Dağları’nda ve çevredeki Kürt dağlık bölgelerinde hâlâ yetişir. Hakemli genetik araştırmalar, Kürdistan ilinden (Rojhilat, Kuzeybatı İran) yabani asma örneklerini özellikle incelemiş ve bu popülasyonların genetik önemini doğrulamıştır. Yabani asma, Zagros meşe ve fıstık ormanlarında ağaçlara tırmanarak yetişir; küçük, ekşi taneler verir ve bütün kültür üzümlerinin seçildiği aynı gen havuzunu temsil eder.
Yabani üzüm dûşav ve pestille nasıl bağlantılıdır?
Dûşav (yazı #113) üzümün tatlılığının koyu bir şuruba kaynatılmasıdır; sonbahar hasadının pekmezi. Pestil (yazı #124) üzüm etinin ince yayılıp pestile kurutulmasıdır. İkisi de tirêya hov’un soyundan gelen kültür üzümü, evcilleştirilmiş tirî’den yapılır. Bu yazı yabani atayı ele alır: Zagros meşelerine tırmanan asmayı, kültür üzümlerinin seçildiği gen havuzunu. Yabani asma, pekmez ve pestil üzerine üç yazı birlikte, Zagros ormanlarındaki kökeninden mutfak kullanımına kadar Kürt üzümünün bütün hikâyesini oluşturur.
Sonuç
Tirêya hov, dizinin yüz kırk yedinci yazısı ve yabani asmaya adını veren yazıdır. Şerko bu dizi boyunca gittikçe daha geriye gitmiştir: Zozanın balından dağ çayırının yabani sarımsağına, orman tabanının mantarından kabuğun reçinesine. Şimdi Zagros meşelerine tırmanan asmaya, dünyada yetiştirilen bütün üzümlerin yabani atasına ulaşıyor. Karacadağ’dan buğday. Toros’tan zeytin. Zagros orman kenarından incir. Ve şimdi meşelerin yetiştiği ve yabani asmanın hâlâ tırmandığı aynı Zagros yamaçlarından üzüm. Yüz kırk yedi yazının ardından Kürt dağları dünyaya ekmeğini, yağını, meyvesini ve şarabını vermiştir. Asma hâlâ orada. Meşe hâlâ orada. Dağ hâlâ orada.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Kurdish-History.com — Dûşav: Tirêya hov’un evcilleştirilmiş soyundan yapılan üzüm pekmezi.