گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
کۆشکی خوسرەوئاباد لە سنەندەج، کۆشکەکەی سەردەمی قاجاری بنەماڵەی ئەردەڵان کە فەرمانڕەوایی کوردستانیان کرد؛ لە نزیکەی 1808دا دروست کرا، پەیوەندی بە مەستوورە ئەردەڵانی شاعیرەوە هەیە و ئێستا مۆزەخانە و گەنجینەیەکی کەلەپوورە.
وتارەکە بخوێنەوە
مزگەوتی دارولئیحسان، مزگەوتی جامعی (هەینیی) سنەندەج؛ شاهکارێکی سەردەمی قاجار بە حەوشە، دوو منارە و کاشیکاریی فارسی لە دڵی ناوەندە کوردییەکەی ڕۆژهەڵات.
وتارەکە بخوێنەوە
سوورپ گیراگۆس لە دیاربەکر، کە سەردەمێک گەورەترین کڵێسای ئەرمەنی بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ یادگارێکی بوونی ئەرمەنییەکان لە ئامەد کە لە سەدەی 20دا زیانی پێگەیشت و نۆژەن کرایەوە، هێمایەکی یادەوەری و خۆڕاگری.
وتارەکە بخوێنەوە
گۆڕستانی سەلجوقیی ئەخڵات لە کەناری دەریاچەی وان؛ گۆڕستانێکی فراوانی سەردەمی ناوەڕاست بە هەزاران بەردی سەرگۆڕی مەزنی هەڵکەندراو لە بەردی سووری گڕکانی و گۆڕخانە گومبەزدارەکانی کومبەت، یەکێک لە گەورەترینەکانی جۆری خۆی.
وتارەکە بخوێنەوە
مزگەوتی بەهرام پاشا، مزگەوتێکی عوسمانیی سەدەی 16 لە دیاربەکری کۆن — بە ڕیزەکانی بەردی ڕەش و سپی دروست کراوە، بە تەلارساز سینان پەیوەستە و گەورەترین مزگەوتی کلاسیکیی عوسمانیی شارەکەیە.
وتارەکە بخوێنەوە
منارەی چوارپێی مزگەوتی شێخ مەطەر لە دیاربەکر — منارەیەکی بێهاوتا لەسەر چوار ستوونی بەردین لە بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شارەکە بەرز کراوەتەوە، بۆ نزیکەی 1500 دەگەڕێتەوە و دەوڵەمەندە بە ئەفسانەی ناوخۆیی.
وتارەکە بخوێنەوە
مەدرەسەی زنجیرییە (سوڵتان عیسا)ی ماردین، کۆلێژێکی ئایینیی ئەرتوقی لە کۆتایی سەدەی 14 — بە دەروازە هەڵکەندراوەکە و گومبەزە شیاردارەکانی لە بەرزایی سەر دەشتی میزۆپۆتامیا بەناوبانگە.
وتارەکە بخوێنەوە
مەدرەسەی قاسمییەی ماردین، کۆلێژێکی ئایینیی سەدەی 15 — بە گومبەزەکان، حەوشە کەوانەدارەکە و جۆگەی ئاوی بەهەشتییەکەی بەناوبانگە؛ شاهکارێکی هونەری بەناوبانگی هەڵکەندنی بەردی شارەکە.
وتارەکە بخوێنەوە
ستیڤەن مانسفیڵد، نووسەری ئەمریکیی «موجیزەی کوردەکان»، چیرۆکی نوێی کوردی بە خوێنەرانی ڕۆژئاوا گەیاند و ڕووداو ڕێزی لێ گرت.
وتارەکە بخوێنەوە
قەڵای خۆشاب، قەڵا سەرنجڕاکێشەکەی سەدەی 17 نزیک وان — لە 1643 لەلایەن ساری سولەیمانی مەحموودی، میرە کوردەکە، دروست کراوە؛ یادگارێکی شکۆمەندی سەردەمی میرنشینە کوردییەکان.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەشکەوتی شانەدەر، شوێنە بەناوبانگەکەی پێش مێژوو لە چیاکانی برادۆستی کوردستانی عێراق؛ لێرە پاشماوەی نیاندەرتاڵ و «ناشتی گوڵ» تێگەیشتنی ئێمەیان لەم مرۆڤە کۆنانە گۆڕی.
وتارەکە بخوێنەوە
بێخاڵ، تاڤگەیەکی بەناوبانگ لە چیاکانی نزیک ڕەواندز لە کوردستانی عێراق کە ئاوی لە کانییەکانەوە دێت؛ بە درێژایی ساڵ دەڕوات و قاوەخانەکان لە سەرووی ئاوە بەهێزەکە دروست کراون. یەکێکە لە هەوارگە هاوینەییە خۆشەویستەکانی ناوچەکە.
وتارەکە بخوێنەوە
گەلی عەلی بەگ، بەناوبانگترین تاڤگەی کوردستانی عێراق؛ لە ناوچەی گەلی ڕەواندز نزیک ڕەواندز دەڕژێتە خوارەوە. جارێک وێنەکەی لەسەر پارە کاغەزییەکەی عێراق چاپ کراوە و هێمایەکی سروشتیی خۆشەویستی ناوچەکەیە.
وتارەکە بخوێنەوە
دەیری تادەوسی پیرۆز، قەرەکلیسا یان کڵێسای ڕەش، دەیرێکی کۆنی ئەرمەنی لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران؛ شوێنێکی زیارەتی یۆنسکۆ و بەشێک لە میراتە فرەئایینییەکەی ناوچە فراوانەکە.
وتارەکە بخوێنەوە
قەڵای شێروانە، قەڵا مێژووییەکەی بنەماڵەی فەرمانڕەوای جاف لە کەلاری کوردستانی عێراق؛ نیشتەجێگەیەکی میرایەتیی کوردیی دەگمەنی ماوە لە ناوچەی گەرمیان، کە ئێستا وەک مۆزەخانە نۆژەن کراوەتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
قەڵای کەرکووک، گردە کۆنەکەی نیشتەجێبوون لە دڵی کەرکووک؛ هەزاران ساڵە دانیشتووانی هەبووە، لە سەرەوەی ڕووباری خاسە. ڕۆحە مێژووییەکەی شارێکی فرەنەتەوە لە باکووری عێراق.
وتارەکە بخوێنەوە
یادمانی هەڵەبجە، یادمانەکەی هەڵەبجە بۆ ئەو هەزاران هاووڵاتییە مەدەنییە کوردەی لە هێرشە کیمیاییەکەی ساڵی 1988دا کوژران؛ شوێنی ماتەمینی و یادکردنەوە و خۆڕاگری.
وتارەکە بخوێنەوە
چیای کۆڕەک، لووتکە بەرزەکە و هەوارگەی تەلەفریک لە سەرەوەی دۆڵی ڕەواندز لە کوردستانی عێراق؛ لە زستاندا بەفرپۆش و لە هاویندا فێنک، و یەکێک لە مەبەستە هەرە ناسراوەکانی ناوچەکە.
وتارەکە بخوێنەوە
نەخشی ئانوبانینی، نەخشێکی کۆنی بەردین لە سەرپێڵی زەهاو لە کوردستانی ئێران؛ زیاتر لە 4,000 ساڵ پێش ئێستا لوللوبییەکان دروستیان کردووە و پاشایەک لە بەردەم خواوەندێکی مێ نیشان دەدات؛ یەکێک لە کۆنترین نەخشە بەردینەکانی ناوچەکە.
وتارەکە بخوێنەوە
دۆڵی ڕەواندز، دۆڵە بەردینە شکۆدارەکەی ڕووبار لە چیاکانی کوردستانی عێراق، لە خوار ڕەواندز؛ سەرسوڕهێنەرێک بە بەردەستە ستوونییەکان و تاڤگەکان و ڕێگای بەناوبانگی هامیلتۆن.
وتارەکە بخوێنەوە
دیوارەکانی دیاربەکر، دیوارە مەزنە ڕەشەکانی بازاڵت لە دەوری شاری کۆنی ئامەد؛ لە درێژترین و باشترین دیوارە پارێزراوەکانی شارە کۆنەکانی جیهانن و شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆن.
وتارەکە بخوێنەوە
مار مەتی، دەیرە کۆنەکەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی لەسەر چیای ئەلفاف لە سەرووی دەشتی نینەوا؛ لە دەوروبەری 363 دامەزراوە، یەکێکە لە کۆنترین دەیرەکانی جیهان و بە دەستنووسە سریانییەکانی بەناوبانگە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەکباتانا (هەگمەتانە)، پایتەختە کۆنەکەی مادەکان لە ژێر هەمەدانی ئەمڕۆ؛ پایتەختێکی مەزنی جیهانی ئێرانی، پەیوەست بە میراتی ماد کە زۆرێک لە کوردان ئاوڕی لێ دەدەنەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
نینەوا، پایتەختە مەزنەکەی ئیمپراتۆریای ئاشوور لەسەر دیجلە نزیک مووسڵ؛ بە پاسەوانە لەماسوەکانی و کتێبخانەی ئەشوربانیپاڵ بەناوبانگ بوو، و لە 612 پێش زایین هاوپەیمانییەک کە مادەکانی تێدا بوو وێرانی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە