گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
دارا، شاری قەڵاداری کۆنی ڕۆمی–بیزەنتی نزیک ماردین؛ لە سەدەی 6 بەرامبەر ئێران بنیات نرا، بە کۆگای ئاوی زەبەلاح و بەنداو و گۆڕە هەڵکۆڵراوەکانی ناو بەرد و شەڕی بەناوبانگی دارا لە 530 زایینی.
وتارەکە بخوێنەوە
مزگەوتی گەورەی دیاربەکر (ئولو جامی / مزگەفتا مەزن)، یەکێک لە کۆنترین مزگەوتەکانی ئەنادۆڵ لە شاری کۆن و دیوارەدراوی ئامەد؛ بە حەوشەی ستوونە کۆنە دووبارەبەکارهێنراوەکانی بەناوبانگە.
وتارەکە بخوێنەوە
کڵێسای مار یەعقوب (مۆر یەعقوب) لە نوسەیبین، یەکێک لە کۆنترین کڵێساکانی جیهان؛ یەعقوبی نەسیبین لە سەرەتای سەدەی 4 بنیاتی ناوە و بە قوتابخانە بەناوبانگەکەی نەسیبینەوە پەیوەستە.
وتارەکە بخوێنەوە
خەلفەتی، شارۆچکە نیوەنوقمبووەکەی سەر فورات لە شانلی‌ئورفا؛ بەنداوێک بەشێک لە شارۆچکە کۆنەکەی خستە ژێر ئاو و مینارەیەک لە ئاوەکە سەری هەڵداوە؛ هەروەها بە گوڵە ڕۆزە ڕەشە دەگمەنەکەی بەناوبانگە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەرسامیا، حەریمە پیرۆزەکەی کۆماگینە لەسەر گرد نزیک چیای نەمرود لە ئادیامان؛ بە وێنە بەردینییە بەناوبانگەکەی پاشا و هێراکلیس، نووسراوەی نەخشکراوی درێژی یۆنانی و تونێلی بەردینی نهێنی ئامێز.
وتارەکە بخوێنەوە
باڵیکلیگۆل، حەوزە پیرۆزەکەی ماسی لە شانلی‌ئورفا؛ بەپێی نەریت شوێنی ئیبراهیمی پێغەمبەر، بە مزگەوت و باخچەی مێژوویی دەورەدراو و شوێنێکی گرنگی زیارەت.
وتارەکە بخوێنەوە
باخچەکانی هەڤسەل، کێڵگە سەوزە کۆنەکانی کەنار دیجلە لە خوار دیوارەکانی دیاربەکر — بۆ هەزاران ساڵ کێڵراون، پەناگەی باڵندەکانن و بەشێکن لە شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ.
وتارەکە بخوێنەوە
دەیرولزەعفەران، «دەیری زەعفەران» نزیک ماردین — دەیرێکی کۆنی ئۆرتۆدۆکسی سریانی کە بۆ چەندین سەدە مەقەڕی پاتریارکەکان بووە؛ بە بەردی زێڕین لەسەر شوێنێکی پیرۆزی زۆر کۆنتر دروست کراوە.
وتارەکە بخوێنەوە
پردی جەندەرە، کەوانەیەکی بەردینی ڕۆمانی لە ئادیامان کە نزیکەی 1,800 ساڵ پێش ئێستا نزیک چیای نەمرود دروست کراوە — یەکێک لە گەورەترین کەوانە ڕۆمانییەکان کە هەرگیز دروست کراون و هێشتا ئەمڕۆ ڕاوەستاوە.
وتارەکە بخوێنەوە
ڕومکالە، «قەڵای ڕۆمانی» لەسەر لووتێکی هەڵدێری لە سەرووی فڕات — قەڵایەک کە گرتنی نزیکەی مەحاڵە، هەروەها بنکەی پێشووی کڵێسای ئەرمەنی، کە ئێستا لە سەرووی کۆگایەکی ئاو نزیک هاڵفەتی بەرز دەبێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
حەڕان، شارۆچکە کۆنەکەی نزیک شانلیورفا کە بە ماڵە مەخرووتییەکانی شێوەی کەندووی هەنگ ناسراوە — نزیکەی 5,000 ساڵ تەمەن، ناوی لە کۆنترین کتێبە پیرۆزەکاندا هاتووە و ناوەندێکی گەورەی پەرستنی خودای مانگ و زانستی سەرەتاییە.
وتارەکە بخوێنەوە
گۆبەکلی تەپە، کۆمەڵە پەرستگاکەی نزیک شانلیورفا بە تەمەنی ~12,000 ساڵ — کۆنترین پەرستگا گەورە و ناسراوەکەی جیهان، کە ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی خۆراک دروستیان کردووە و شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە.
وتارەکە بخوێنەوە
کاتیدراڵی خاچی پیرۆز لەسەر دوورگەی ئاکدامار لە دەریاچەی وان — کڵێسایەکی شاهانەی ئەرمەنیی هەزارساڵە، ناسراو بە نەخشەبەرزە زیندووە بەردینە هەڵکەندراوەکان کە دیوارەکانی داپۆشیون.
وتارەکە بخوێنەوە
قەڵای ماردین، قەڵا کۆنەکەی «هێلانەی هەڵۆ» لەسەر لوتکەی بەردینی سەرووی شاری کۆنی ماردین — قەڵای چەندین ئیمپراتۆرییەت کە بەسەر دەشتی مێزۆپۆتامیادا دەڕوانێت.
وتارەکە بخوێنەوە
قەڵای هارپووت، «قەڵای شیر»ە کۆنەکە کە لەسەر شارۆچکە کۆنەکەی سەرووی ئەلازیغ ڕاوەستاوە — قەڵایەکی سەر گرد لە فڕاتی سەرەوە بە ڕەگ و ڕیشەی سەردەمی ئاسن و مێژوویەکی فرەچینی چەندین ئیمپراتۆرییەت.
وتارەکە بخوێنەوە
چاوش‌تەپە، وێرانەکانی قەڵا و کۆشکی ئورارتوویی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وان — لە سەدەی 8 پێش زایین بە پەرستگا و کۆگاکانی ئاو و بەردی جوان‌تاشراو و نووسینی نائاسایی دروست کراوە.
وتارەکە بخوێنەوە
ڕووباری ئاراس (چەمێ ئاراس / ئاراکسێس)، ڕووبارێکی گەورەی بەرزاییەکان کە لە ژێر چیای ئارارات، بە کەناری باکووری جیهانی کوردیدا دەڕوات؛ ڕووباری سنوورەکان و دەشتەکان و مێژووی کۆن.
وتارەکە بخوێنەوە
دەریاچەی وان (گۆلا وانێ)، گەورەترین دەریاچەی تورکیا؛ دەریاچەیەکی گەورەی سۆدا لە نێوان گڕکانەکانی بەرزاییە ڕۆژهەڵاتییەکانی کوردستان، بە دوورگەکان و مێژووی کۆنی دەوڵەمەند لە ئورارتووەوە تا ئەکدامار.
وتارەکە بخوێنەوە
دۆڵی بۆتان (چەمێ بۆتان)، گەرووڵە قوڵەکەی ڕووبار لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا کە ناوی خۆی بە میرنشینە کوردییە مێژووییەکەی بۆتان بەخشی؛ ناوەندێکی ڕەسەنی کولتوور و مێژووی کوردی و ئاوی کەفدار.
وتارەکە بخوێنەوە
قەڵای هەولێر، گردە شوێنەوارییە گەورە و کۆنەکەی سەرەوەی شاری هەولێر؛ ڕەنگە کۆنترین شوێنی سەر زەوی بێت کە نیشتەجێبوونی تێدا بێ‌وچان بەردەوام بووە، و شوێنێکی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆیە.
وتارەکە بخوێنەوە
دەریاچەی ورمێ، دەریاچە سوێرە فراوانەکەی باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە تەنیشت بەرزاییەکانی کوردستان؛ جارێک لە گەورەترین دەریاچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو و بە ئاوە سوورەکان و دوورگەکانی ناسراوە، ئێستاش لەگەڵ بچووکبوونەوەدا دەجەنگێت.
وتارەکە بخوێنەوە
زێی گەورە (زێ)، ڕووبارێکی گەورەی چیاکانی کوردستان؛ لە ڕۆژهەڵاتی تورکیاوە بە کوردستانی عێراقدا تا دیجلە گەرووڵە سەرسوڕهێنەرەکان دەتاشێت، و شوێنی شەڕە ناسراوەکەی زێیە لە 750 زایینی.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەشکەوتەکانی کەرفتوو، کۆمەڵە ئەشکەوتێکی کۆنی چەندنهۆمیی هەڵکۆڵراو لە بەرد، لە چیاکانی پارێزگای کوردستانی ئێران؛ لە ماوەی هەزاران ساڵدا تاشراون و نووسینێکی یۆنانیی کۆنیان لەسەرە.
وتارەکە بخوێنەوە
بابەگوڕگوڕ، بڵێسە هەمیشەییەکانی گازی سروشتی لە نزیک کەرکووک کە هەزاران ساڵە دەسووتێن؛ شوێنی ئەفسانەی کۆن و شوێنی لەدایکبوونی کێڵگە نەوتییە گەورەکەی کەرکووک لە 1927.
وتارەکە بخوێنەوە