پێشەکی
چاوش‌تەپە یەکێکە لە گەنجینە شوێنەوارییە گەورەکانی بەرزاییەکانی کوردستان — وێرانەکانی قەڵا و کۆشکێکی بەهێز کە نزیکەی سێ هەزار ساڵ پێش ئێستا پاشاکانی ئورارتوو لەسەر پشتێنەیەکی درێژی بەردین لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وان دروستیان کردووە. جاران قەڵایەکی شاهانەی تەواو بوو بە پەرستگا و کۆشک و کۆگا گەورەکانی ئاو؛ دیوارە بەردینە جوان‌تاشراوەکان و نووسینەکانی هێشتا لەسەر گردەکە ڕاوەستاون و ڕوویان لە دۆڵە بەپیتەکەی خوارەوەیە. چاوش‌تەپە پەنجەرەیەکە بۆ ئەو شانشینە کۆنەی ماوەیەکی زۆر پێش مێژووی تۆمارکراوی کورد فەرمانڕەوایی ئەم چیایانەی دەکرد.
چاوش‌تەپە، قەڵایەکی شاهانەی شانشینێکی چیایی نەماو، لەسەر پشتێنە چیاییەکەی سەرووی دۆڵەکە بەردەوامە. ئەم ناساندنە قەڵاکە، دروستکەرەکانی و پاشماوەکانی دەخاتە بەرباس.
خاڵە سەرەکییەکان
• چاوش‌تەپە وێرانەی قەڵا و کۆشکێکی ئورارتووییە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وان.
• نزیکەی 3,000 ساڵ پێش ئێستا پاشاکانی ئورارتوو دروستیان کردووە.
• پەرستگا و کۆشکێکی شاهانە و کۆگا گەورەکانی ئاوی تێدا بووە.
• بەردە جوان‌تاشراوەکان و نووسینەکانی هێشتا ماونەتەوە.
• یەکێکە لەو شوێنە ئورارتووییانەی ناوچەکە کە بە باشترین شێوە ماونەتەوە.
زانیاریی خێرا
ناو: چاوش‌تەپە (سەردووریهینیلی)
جۆر: قەڵا و کۆشکی کۆن
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
پارێزگا: وان
دروستکەران: شانشینی ئورارتوو
دروستکردن: سەدەی 8 پێش زایین
تایبەتمەندییەکان: پەرستگا، کۆشک، کۆگاکانی ئاو، نووسینەکان
شوێن: پشتێنەیەکی درێژی چیایی لە سەرووی دۆڵێک
ناوەڕۆک
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چاوش‌تەپە لە کوێیە؟
چاوش‌تەپە لەسەر پشتێنەیەکی درێژی بەردین لە زەوییە گوندییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی شاری وان ڕاوەستاوە، لە بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا نزیک دەریاچە گەورەکەی وان. لە هەمان دیمەنە کۆنەی قەڵا بەناوبانگەکەی وان، بەردەکەی پایتەختی ئورارتوو، هەڵکەوتووە؛ دیمەنی فراوانی دۆڵەکە و ئەو ڕێگایەی بە ناویدا دەڕۆیشت لێوە دەبینرێت. شوێنە بەرزەکەی هەم کردی بە قەڵایەکی بەهێز و هەم بە دەربڕینێکی دەسەڵاتی شاهانە.
قەڵایەکی ئورارتوو
شانشینی ئورارتوو چاوش‌تەپەی دروست کردووە، ئەو دەوڵەتە بەهێزەی لە سەرەتای هەزارەی یەکەمی پێش زایین فەرمانڕەوایی چیاکانی دەوروبەری دەریاچەی وانی دەکرد و ڕکابەری ئیمپراتۆرییەتە گەورەکانی مێزۆپۆتامیا بوو. لە سەدەی هەشتەمی پێش زایین، لە سەردەمی یەکێک لە بەهێزترین پاشاکانی ئورارتوو، دروست کرا و بۆ ڕێزلێنانی ئەو ناونرا؛ وەک ناوەندێکی شاهانە خزمەتی دەکرد و پارێزگاریی دڵی شانشینەکەی دەکرد. ئورارتوو بە لێهاتوویی لە کاری بەرد و کانزا و ئەندازیاریی ئاو ناسراو بوو؛ چاوش‌تەپە هەموو ئەم لێهاتووییانە لە لووتکەیاندا پیشان دەدات.
کۆشک، پەرستگا و کۆگاکانی ئاو
قەڵاکە زۆر زیاتر لە بنکەیەکی سەربازی بوو. لە درێژایی پشتێنە چیاییەکەیدا، کۆشکێکی شاهانە بە هۆڵە گەورەکان، پەرستگایەک بۆ خودای سەرەکیی ئورارتوو، کۆگاکان و کارگەکان ڕاوەستابوون، هەموویان لە پشت دیوارە بەهێزەکاندا ڕێک خرابوون. کۆگا گەورەکانی ئاو و ئەو کەناڵانەی لە بەرددا هەڵکەندرابوون، بۆ هێزەکانی قەڵاکە ئاو هەڵدەگرت؛ ئەمە لێهاتوویی ناسراوی ئورارتووییەکان لە بەڕێوەبردنی ئەم سەرچاوە بەنرخە لە خاکێکی وشکدا دەردەخات. پاشماوەکان کۆمەڵەیەکی پێشکەوتووی بینا پیشان دەدەن کە ئایین و دەسەڵاتی شاهانە و ژیانی ڕۆژانەیان لە بەرزاییەکاندا پێکەوە کۆ کردبووەوە.
بەرد و نووسین
ئەوەی زیاتر لە هەموو شتێک سەردانکەرانی چاوش‌تەپە سەرسام دەکات، کوالێتیی سەرسوڕهێنەری کاری بەردەکەیە. بەردتاشە ئورارتووییەکان بەردە گەورەکانیان بەوەندە وردی تاشی و پێکەوە گونجاند کە جێگەی یەکگرتنیان وەک تیغ زۆر باریکە، هەندێک ڕووی بەردەکانیش لووس و ساف کراون. نووسینە بزمارییەکان کە لە بەرددا هەڵکەندراون، کردارەکانی پاشا و پێشکەشکردنەکان بە خوداکان تۆمار دەکەن، بە زمانی ئورارتوو نووسراون. ئەم دیوار و دەقە وردکاریکراوانە شوێنەکە دەکەن بە تۆمارێکی بەنرخی یەکێک لە لێهاتووترین شارستانییەتە چیاییەکانی جیهانی کۆن.
چاوش‌تەپەی ئەمڕۆ
چاوش‌تەپە ئەمڕۆ شوێنەوارێکی کراوەیە، وێرانەکانی بە درێژایی پشتێنە چیاییەکە بڵاو بوونەتەوە بۆ ئەوەی سەردانکەران لێیان بکۆڵنەوە. هەڵکۆڵینەکان بەشێکی زۆری کۆشک و پەرستگا و بەربەستە بەرگرییەکانیان دەرخستووە؛ شوێنەکە وەک یەکێک لە بەسوودترین پەنجەرەکان بۆ جیهانی ئورارتوو ڕاوەستاوە. لە خاکە بەرز و جوانەکەی نزیک وان هەڵکەوتووە؛ قەڵاکە بیرخەرەوەی ئەوەیە کە ئەم چیا کوردستانییانە بۆ هەزاران ساڵ شوێنی شانشین و دروستکەرانی گەورە بوون — میراتێکی قووڵ کە چین‌چین لە خاکەکەدا جێگیر بووە.
هێڵی کات
سەدەی 8 پێش زایین — چاوش‌تەپە وەک قەڵایەکی شاهانەی ئورارتوو دروست دەکرێت.
سەردەمی ئورارتوو — کۆشک و پەرستگا و کۆگاکانی ئاو خزمەتی دڵی شانشینەکە دەکەن.
دوای ئورارتوو — لەگەڵ کۆتاییهاتنی شانشینەکە، قەڵاکە وێران دەبێت.
سەردەمی هاوچەرخ — هەڵکۆڵینەکان کۆشک و پەرستگا و نووسینەکان دەردەخەن.
ئەمڕۆ — چاوش‌تەپە شوێنێکی کراوە و پەنجەرەیەکە بۆ ئورارتووی کۆن.
پرسیارە باوەکان
چاوش‌تەپە چییە؟
چاوش‌تەپە وێرانەکانی قەڵا و کۆشکێکی کۆنی ئورارتووییە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وان، لە سەدەی 8 پێش زایین دروست کراوە و بە کاری جوانی بەرد و نووسینەکانی ناسراوە.
چاوش‌تەپە لە کوێیە؟
لەسەر پشتێنەیەکی بەردین لە زەوییە گوندییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی شاری وان ڕاوەستاوە، لە بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا نزیک دەریاچەی وان.
کێ چاوش‌تەپەی دروست کردووە؟
شانشینی ئورارتوو دروستی کردووە، ئەو دەوڵەتە بەهێزە چیاییەی لە سەرەتای هەزارەی یەکەمی پێش زایین فەرمانڕەوایی دەوروبەری دەریاچەی وانی دەکرد، لە سەردەمی یەکێک لە گەورەترین پاشاکانی.
لە چاوش‌تەپە چی دەتوانیت ببینیت؟
شوێنەکە پاشماوەکانی کۆشکێکی شاهانە و پەرستگایەک و کۆگاکانی ئاو و دیوارەکانی بەردی جوان‌تاشراوی نائاسایی دەپارێزێت کە نووسینی بزمارییان لەسەرە.
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شانشینی ئورارتوو · قەڵا کۆنەکان · بەرزاییەکانی وان · وان · قەڵای وان · دەریاچەی وان.