پێشەکی
قەڵای وان (بە کوردی: کەلا وانێ) قەڵایەکی کۆنی زەبەلاحە کە لەسەر بەردێکی درێژ لە سەرووی کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان، لە بەرزاییە کوردنشینەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا، بەرز بووەتەوە. نزیکەی سێ هەزار ساڵ پێش ئێستا وەک بەندەنی پاشایەتیی ئورارتوو دامەزرا و یەکێکە لە کۆنترین و سەرنجڕاکێشترین قەڵاکانی سەرانسەری ناوچەکە؛ شوێنێک کە نووسراوە مێخییەکان، دیوارە زەبەلاحەکان و وێرانەکانی شاری کۆنی وان چیرۆکێک دەگێڕنەوە کە بۆ سەرەتای مێژووی تۆمارکراو دەگەڕێتەوە.
قەڵاکە لە سەرووی دەریاچە و دەشتەکە بەرز بووەتەوە و بە درێژایی سەرهەڵدان و ڕووخانی گەلانی زۆر پاسەوانیی وانی کردووە. ئەم ناساندنە باس لە قەڵاکە، مێژووەکەی و دەوروبەرەکەی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• قەڵای وان قەڵایەکی کۆنی بەردینە لە سەرووی دەریاچەی وان، لە بەرزاییە کوردنشینەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• نزیکەی 3,000 ساڵ پێش ئێستا وەک بەندەنی پاشایەتیی ئورارتوو دامەزرا.
• بەردەکە نووسراوە مێخییە کۆنەکان و ئیستحکاماتە زەبەلاحەکانی لەسەرە.
• وێرانەکانی شاری کۆنی وان لە خوار قەڵاکە هەڵکەوتوون.
• یەکێکە لە گرنگترین شوێنە مێژووییەکانی ناوچەی دەریاچەی وان.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): کەلا وانێ
جۆر: قەڵای بەردینی کۆن
وڵات / هەرێم: تورکیا (باکوور)
پارێزگا: وان
دامەزرێنەر: پاشایەتیی ئورارتوو
ناوی کۆن: توشپا
دەوروبەر: لەسەر بەردێک لە سەرووی دەریاچەی وان
تایبەتمەندییەکان: نووسراوە مێخییەکان و وێرانەکانی شاری کۆن
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
قەڵای وان لە کوێیە؟
قەڵای وان تەنها کەمێک لە ڕۆژاوای شاری نوێی وانەوە، لەسەر پشتەیەکی بەردینی درێژ لە نزیک کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان ڕاوەستاوە؛ ئەو دەریا ناوخۆییە مەزنەی بەرزاییە کوردییەکان. لە بەرزاییەکانیەوە دەکرێت بەسەر ئاوەکەدا بەرەو تەتوانی کەنارە بەرانبەرەکە و بەرەو باکوور بۆ ئەرجیش بڕوانرێت و دیمەنە گڕکانییە فراوانەکەی دەوری دەریاچەکە ببینرێت. شوێنە زاڵەکەی بەردەکە وای کردووە بۆ هەزاران ساڵ بەندەنی سروشتیی ناوچەکە بێت.
قەڵای ئورارتوو
قەڵاکە لە دەوروبەری سەدەی نۆیەمی پێش زایین وەک توشپا، پایتەختی پاشایەتیی ئورارتوو، دامەزرا؛ دەوڵەتێکی بەهێز کە لە سەردەمی ئاشوورییەکاندا حوکمی ئەم بەرزاییانەی دەکرد. پاشاکانی ئورارتوو سەکۆ و ژوور و گۆڕیان لە بەردی سروشتییەکە هەڵکۆڵی و بە درێژایی پشتەکە دیواری مەزنی بەرد و خەشتیان هەڵچنی. لە سەدەکانی دواتردا قەڵاکە لە دەستی ئێرانییەکان و ئەرمەنییەکان و ڕۆمییەکان و زۆر دەسەڵاتی دواتر دەست‌گۆڕی کرد. هەر یەکێکیان بەرگرییەکانیان زیاد کرد یان دووبارە دروستیان کردنەوە؛ بۆیە ئەمڕۆ بەردەکە نیشانەکانی نزیکەی سێ هەزار ساڵ مێژووی لەسەرە.
نووسراوەکانی ناو بەردەکە
نووسراوە کۆنە هەڵکۆڵراوەکانی بەردەکە لە گەنجینەکانی قەڵای وانن. پاشاکانی ئورارتوو دەقی مێخییان بەجێ هێشتووە کە کارە بیناسازییەکان و سەرکەوتنەکانیان تۆمار دەکەن. نووسراوەیەکی بەناوبانگیش لە بەرزایی هەڵدێرەکە بە سێ زمان بە ناوی پاشای ئێران، خەشایارشا، هەڵکۆڵراوە. ئەم نووسراوانە، لەگەڵ گۆڕە بەردتاشراوەکانی فەرمانڕەوایانی ئورارتوو، قەڵاکە دەکەنە شوێنێکی سەرەکی بۆ تێگەیشتن لە مێژووی سەرەتایی ناوچەکە و ئەو گەلانەی شێوەیان پێ بەخشی.
شارە کۆنەکەی خوارەوە
لە بناری قەڵاکە، لەسەر دەشتی نێوان بەردەکە و دەریاچەکە، وێرانەکانی شاری کۆنی وان هەڵکەوتوون. بۆ چەندین سەدە شارێکی گەشەسەندوو بوو، بە مزگەوت و کڵێسا و بازاڕ و خانوو، کە لە خوار قەڵاکە پەنای گرتبوو. شارە کۆنەکە لە ئاژاوەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا وێران کرا و شاری نوێی وان چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژهەڵاتی دووبارە بنیاتی نرایەوە. ئەمڕۆ وێرانەکانی خوار بەردەکە، کە بەجێماوە ڕاوەستاوەکانی مزگەوتە کۆنەکانیشیان تێدایە، یادەوەرییەکی دڵتەزێنن بۆ ژیانی درێژی ئەم شوێنە.
قەڵای وانی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ قەڵای وان شوێنێکی مێژوویی گرنگ و مەبەستێکی خۆشەویستی سەردانکەرانە. بە بەردەکەدا هەڵدەکشن بۆ بەجێماوە کۆنەکان و دیمەنە شکۆدارەکانی سەر دەریاچەی وان، بە تایبەتی لە کاتی خۆرئاوابووندا. وەک لە سەردەمی ئورارتووەوە کردوویەتی، هەر پاسەوانی دەریاچەکە دەکات و یەکێک لە نیشانە مەزنەکانی بەرزاییە کوردییەکان دەمێنێتەوە؛ یادگارییەک بۆ کۆنییە قووڵەکەی خاکی دەوروبەری وان.
ڕیزبەندیی کاتی
سەدەی 9ی پێش زایین — قەڵاکە وەک توشپا، پایتەختی ئورارتوو، دامەزرا.
سەردەمی کۆن — ئێرانییەکان، ئەرمەنییەکان و ڕۆمییەکان بە نۆرە بەردەکەیان لە دەستدا بوو.
سەدەکانی ناوەڕاست — قەڵاکە دووبارە دروست دەکرێتەوە و دەسەڵاتە یەک‌لەدوای‌یەکەکان دەستی بەسەردا دەگرن.
سەرەتای سەدەی 20 — شارە کۆنەکەی خوار بەردەکە لە ئاژاوەکانی ئەو سەردەمەدا وێران دەکرێت.
ئەمڕۆ — قەڵای وان شوێنێکی مێژوویی بەناوبانگە لە سەرووی دەریاچەی وان.
پرسیارە باوەکان
قەڵای وان چییە؟
قەڵایەکی بەردینی کۆنە لە سەرووی دەریاچەی وان، کە نزیکەی 3,000 ساڵ پێش ئێستا وەک توشپا، پایتەختی پاشایەتیی ئورارتوو، دامەزرا.
قەڵای وان لە کوێیە؟
تەنها کەمێک لە ڕۆژاوای شاری نوێی وانەوە، لەسەر پشتەیەکی بەردین لە نزیک کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان، لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا ڕاوەستاوە.
بۆچی قەڵای وان گرنگە؟
یەکێکە لە کۆنترین و سەرنجڕاکێشترین قەڵاکانی ناوچەکە، بە گۆڕە بەردینییەکانی ئورارتوو، نووسراوە مێخییە کۆنەکان و وێرانەکانی شاری کۆنی وان لە خوارەوەی.
توشپا چی بوو؟
توشپا ناوی کۆنی قەڵاکە و شارەکە و پایتەختی ئورارتوو بوو؛ ئەو پاشایەتییەی بەرزاییەکان کە یەکەم قەڵای مەزنی لەسەر بەردەکە دروست کرد.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پاشایەتیی ئورارتوو · توشپا · دەریاچەی وان · وان · ئەرجیش · تەتوان.