پێشەکی
حەڕان یەکێکە لە کۆنترین و پڕچیرۆکترین شارۆچکەکانی زەوی — شوێنێک لە دەشتەکانی باشووری شانلیورفا کە مێژووەکەی بۆ نزیکەی پێنج هەزار ساڵ دەگەڕێتەوە، لە کۆنترین کتێبە پیرۆزەکاندا ناسراوە و بە ماڵە قوڕینە نائاساییە مەخرووتییەکانی بە شێوەی «کەندووی هەنگ» ناوبانگی دەرکردووە. جاران شارێکی گەورەی بازرگانی و زانست و پەرستنی خودای مانگ بوو و دواتر ناوەندێکی بەناوبانگی زانستی تێدا بوو؛ حەڕان ئەمڕۆ شارۆچکەیەکی ئارامی وێرانەکان و ماڵە نەریتییەکانە لە لێواری باشووری ناوچەی کوردستان، نزیک سنووری سووریا. کەم شوێن ئەوەندە مێژوو لە سنوورێکی ئەوەندە بچووکدا هەڵدەگرێت.
حەڕان، شارۆچکەیەک کە ناوی لە کۆنترین دەقەکاندا هاتووە، وێرانەکان دەوریان داوە و گومبەزەکانی شێوەی کەندووی هەنگ تاجی سەری پێک دەهێنن، پاشماوەیەکی زیندووی ڕابردووە زۆر کۆنەکەیە. ئەم ناساندنە مێژوو و ماڵەکان و میراتەکەی دەخاتە بەرباس.
خاڵە سەرەکییەکان
• حەڕان شارۆچکەیەکی کۆنە لە دەشتەکانی باشووری شانلیورفا، نزیک سنووری سووریا.
• مێژووەکەی بۆ نزیکەی 5,000 ساڵ دەگەڕێتەوە و لە کۆنترین کتێبە پیرۆزەکاندا ناوی هاتووە.
• بە ماڵە خشتەقوڕینە مەخرووتییەکانی بە شێوەی «کەندووی هەنگ» ناسراوە.
• ناوەندێکی گەورەی پەرستنی خودای مانگ و دواتر زانست و فێربوون بوو.
• وێرانەکانی زانکۆیەکی کۆن و مزگەوت و دیوارەکانی شار لەخۆ دەگرن.
زانیاریی خێرا
ناو: حەڕان
جۆر: شارۆچکەی کۆن و وێرانەکان
وڵات / ناوچە: تورکیا (نزیک شانلیورفا)
تەمەن: نزیکەی 5,000 ساڵ مێژوو
بە چی ناسراوە: ماڵە مەخرووتییەکانی شێوەی «کەندووی هەنگ»
ڕۆڵی کۆن: پەرستنی خودای مانگ؛ ناوەندی زانست
وێرانەکان: زانکۆ، مزگەوتی گەورە، دیوارەکانی شار
نزیک: سنووری سووریا
ناوەڕۆک
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
حەڕان لە کوێیە؟
حەڕان لە دەشتە گەرم و تەختەکانی باشووری شانلیورفا هەڵکەوتووە، نەک زۆر دوور لە سنووری هاوچەرخی سووریا، لە خاکەکانی مێزۆپۆتامیای سەرەوە لە لێواری باشووری ناوچەی کوردستان. لە هەمان دیمەنە کۆنەی شوێنە گەورە سەرەتاییەکەی گۆبەکلی تەپە هەڵکەوتووە؛ ناوچە فراوانترەکە بەرەو ڕۆژهەڵات تا ماردین و خاکەکانی دیجلە دەکشێت. بۆ هەزاران ساڵ حەڕان لەسەر ڕێگا گەورەکانی بەستەرەوەی ئەناتۆلیا و سووریا و مێزۆپۆتامیا ڕاوەستابوو.
شارۆچکەی ڕابردوویەکی زۆر کۆن
حەڕان بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر کۆنە. نزیکەی چوار هەزار ساڵ پێش ئێستا هەر شارێکی گەشەسەندوو بوو، لە تۆمارە کۆنەکانی مێزۆپۆتامیادا ناوی هاتووە و لە نەریتەکانی کۆنترین کتێبە پیرۆزەکاندا ناسراوە؛ لەوێ وەک شوێنێک یادی دەکرێتەوە کە دەگوترێت ئیبراهیمی باوکەگەورە و خێزانەکەی تێیدا ژیاون. شوێنەکەی لەسەر ڕێگا بازرگانییەکان بە درێژایی سەردەمێک لە دوای سەردەمێکی دیکە دەوڵەمەند و گرنگی کرد؛ بە نۆرە ئاشووری و بابلی و فارس و یۆنانی و ڕۆمانییەکان و بنەماڵە موسڵمانەکان فەرمانڕەواییان کرد، هەر یەکەیان شوێنپەنجەی خۆی لە شارۆچکەیەکدا جێهێشت کە هەرگیز ناوبانگەکەی لەدەست نەدا.
ماڵەکانی شێوەی کەندووی هەنگ
حەڕان لە سەرانسەری جیهان بە ماڵە نائاساییەکانی ناسراوە — نیشتەجێگەی گومبەزدار بە خشتەقوڕین کە بە شێوەی مەخرووت یان کەندووی هەنگ دروست کراون؛ بە کۆمەڵە بەبێ دار بەرز دەبنەوە، بە ڕێگایەکی بیناسازی کە تەمەنی چەندین سەدەیە. دیوارە ئەستوورە قوڕینەکان و گومبەزە بەرزەکان ناوەوەی ماڵەکان لە گەرمای توندی دەشتەکاندا فێنک ڕادەگرن، چارەسەرێکی زیرەکانە بۆ کەشوهەوا. ئەم ماڵە تایبەتانە کە لە کەم شوێنی دیکە دەدۆزرێنەوە، وایان کردووە حەڕان دەستبەجێ بناسرێتەوە و ئەو سەردانکەرانە ڕادەکێشن کە تامەزرۆی بینینی شێوازی بیناسازییەکن کە بۆ ڕابردووە زۆر کۆنەکە دەگەڕێتەوە.
شاری مانگ و زانست
لە سەردەمی کۆندا حەڕان ناوەندێکی بەناوبانگی پەرستنی خودای مانگ بوو، پەرستگا گەورەکەی زیارەتکار و پاشاکانی ڕادەکێشا؛ شارۆچکەکە بۆ ماوەیەکی زۆر دوای گۆڕانی ئەوانی دیکە هەر بە ئایینە کۆنەکەیەوە پابەند بوو. دواتر، لە سەردەمی سەرەتایی ئیسلامدا، حەڕان وەک بنکەی زانست و فەلسەفە ناسرا؛ شوێنی زانایان بوو کە یارمەتیی پاراستن و پێشخستنی زانستی جیهانی کۆنیان لە ئەستێرەناسی و بیرکاری و پزیشکیدا دا. وێرانەکانی مزگەوتە گەورەکەی و ئەوەی وەک یەکێک لە زانکۆ سەرەتاییەکان یادی دەکرێتەوە، هێشتا لە شوێنەکەوە بەرز دەبنەوە، بەڵگەی سەردەمە زێڕینەکەی زانستی.
حەڕانی ئەمڕۆ
حەڕان ئەمڕۆ شارۆچکەیەکی سادەیە لە تەنیشت وێرانە کۆنەکانی؛ سەردانکەران دێن تا بەناو گردە کۆنەکان و پاشماوەی دیوارەکانی شار و مزگەوت و کۆمەڵە ماڵەکانی شێوەی کەندووی هەنگدا بگەڕێن، هەندێکیان وەک مۆزەخانەی زیندووی شێوازی کۆنی ژیان پارێزراون. لە دەشتەکانی باشوور لە لێواری ناوچەی کوردستان، نزیک سنوورەکە و خاکەکانی مێزۆپۆتامیا هەڵکەوتووە؛ حەڕان وەک یەکێک لە کۆنترین شوێنەکانی زەوی کە بەردەوام ناسراون، بەردەوامە — شارۆچکەیەکی بچووک کە بارێکی زەبەلاحی مێژوو هەڵدەگرێت.
هێڵی کات
نزیکەی 2000 پێش زایین — حەڕان هەر شارێکی گەشەسەندووە لەسەر ڕێگا بازرگانییەکان.
سەردەمی کۆن — بە پەرستنی خودای مانگ ناسراوە و ناوی لە کتێبە پیرۆزە کۆنەکاندا هاتووە.
سەردەمی سەرەتایی ئیسلام — حەڕان دەبێتە ناوەندێکی بەناوبانگی زانست و فێربوون.
سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست — شەڕ لەسەر شارۆچکەکە دەکرێت و لە کۆتاییدا بەرەو دابەزین دەچێت.
ئەمڕۆ — حەڕان شارۆچکەی وێرانەکان و ماڵەکانی شێوەی کەندووی هەنگە، دەوڵەمەند بە میرات.
پرسیارە باوەکان
حەڕان بۆچی ناسراوە؟
حەڕان بە مێژووە نزیکەی 5,000 ساڵییەکەی، هاتنی ناوی لە کۆنترین کتێبە پیرۆزەکان، ماڵە خشتەقوڕینە مەخرووتییەکانی بە شێوەی «کەندووی هەنگ» و ڕۆڵە کۆنەکەی وەک ناوەندی پەرستنی خودای مانگ و دواتر زانست ناسراوە.
حەڕان لە کوێیە؟
حەڕان لە دەشتەکانی باشووری شانلیورفا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵکەوتووە، نزیک سنووری سووریا، لە خاکەکانی مێزۆپۆتامیای سەرەوە.
ماڵەکانی شێوەی کەندووی هەنگ لە حەڕان چین؟
نیشتەجێگەی گومبەزدارن بە خشتەقوڕین کە بە شێوەی مەخرووت و کەندووی هەنگ بەبێ دار دروست کراون؛ ڕێگایەکی کۆنە کە دیوارە ئەستوورەکان و گومبەزە بەرزەکانی ناوەوە لە گەرمادا فێنک ڕادەگرن.
حەڕان بۆچی لە مێژوودا گرنگ بوو؟
شارێکی گەورە بوو لەسەر ڕێگا بازرگانییەکان، ناوەندێکی بەناوبانگی پەرستنی خودای مانگ و دواتر بنکەیەکی ناسراوی زانست و فەلسەفە لە سەردەمی سەرەتایی ئیسلام.
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مێزۆپۆتامیای کۆن · خودای مانگی حەڕان · ناوەندە سەرەتاییەکانی زانست · شانلیورفا · گۆبەکلی تەپە · ماردین.