پێشەکی
دەریاچەی ورمێ یەکێکە لە گەورەترین دەریاچەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک؛ دەریاچەیەکی سوێر و فراوان و کەم‌قوڵە کە بە دەشتەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێراندا بڵاو بووەتەوە، لە تەنیشت بەرزاییە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات. لە مێژە ئاوە بریسکەدار و کانزا‌دەوڵەمەندەکەی، بە دوورگە بەردینەکان و دەشتە خوێیینەکانی کەناری، تایبەتمەندییەکی دیاری ناوچەکە بووە. بەو ڕەنگە سوورە گوڵاوییەی ناسراوە کە ئاوەکەی دەکرێت وەریبگرێت، هەروەها بە شاری ورمێ کە ناوی دەریاچەکەی لەسەرە. لە سەردەمی نزیکدا بووەتە هێمای خەباتی ژینگەییش، چونکە دەریاچە گەورەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بچووک بووەتەوە.
دەریاچەی ورمێ، دەریایەکی ناوخۆیی درەوشاوە لە نێوان چیا و دەشت، سەرسوڕهێنەرێکە کە مەترسی لەسەرە. ئەم وتارە دەریاچەکە، سروشت و چارەنووسی دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• دەریاچەی ورمێ دەریاچەیەکی سوێر و فراوانە لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە تەنیشت بەرزاییەکانی کوردستان.
• جارێک یەکێک لە گەورەترین دەریاچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو.
• ئاوە سوێر و کانزا‌دەوڵەمەندەکەی دەکرێت ڕەنگێکی سووری سەرنجڕاکێش وەربگرێت.
• دوورگەی بەردینی زۆری تێدایە و دەشتە خوێیینەکان دەوریان داوە.
• لە دەیەکانی نزیکدا بە شێوەیەکی بەرچاو بچووک بووەتەوە، کە نیگەرانییەکی گەورەی ژینگەییە.
زانیارییە خێراکان
ناو: دەریاچەی ورمێ
جۆر: دەریاچەی سوێر
وڵات / ناوچە: ئێران (کەنارەکانی ڕۆژهەڵات)
نزیک: ورمێ و بەرزاییەکانی کوردستان
ئاو: سوێر و دەوڵەمەند بە کانزا
تایبەتمەندییەکان: دوورگەی زۆر و دەشتە خوێیینەکان
جیاوازی: جارێک لە گەورەترین دەریاچەکانی ناوچەکە بوو
نیگەرانی: بچووکبوونەوەی توند لە دەیەکانی نزیکدا
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەریاچەی ورمێ لە کوێیە؟
دەریاچەی ورمێ لە دەشتەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران هەڵکەوتووە و ناوی لە شاری نزیکی ورمێ وەرگرتووە؛ لە کەناری زەوییە کوردنشینەکانی ڕۆژهەڵات کە بەرەو باشوور تا مەهاباد و بەرزاییە سنوورییەکانی دەوروبەری پیرانشار درێژ دەبنەوە. دەریاچەکە لە ناو حەوزێکی گەورەی داخراودایە کە چیاکان دەوریان داوە؛ ئاوەکانی چەندین ڕووبار کۆ دەکاتەوە کە لە زنجیرەچیاکانی دەوروبەرەوە دادەبەزن، بەڵام هیچ دەرچەیەکیان بۆ دەریا نییە.
دەریاچەیەکی سوێر و گەورە
چونکە دەریاچەی ورمێ دەرچەی نییە، ئەو ئاوەی دەچێتە ناوی تەنها بە هەڵمبوون دەتوانێت لێی دەربچێت و کانزاکانی لە جێدا جێدەهێڵێت. بە درێژایی سەردەمەکان ئەمە دەریاچەکەی زۆر سوێر کردووە، تەنانەت لە ئۆقیانووسی کراوەش سوێرتر، و دەشتە سپییە فراوانەکانی توێکڵەی خوێی بە دەوریدا دروست کردووە. جارێک دەریاچەکە هەزاران کیلۆمەتر چوارگۆشە فراوان بوو؛ دەریایەکی کەم‌قوڵ کە ئەوەندە گەورە بوو کە کەشوهەوای سەرانسەری ناوچەکەی مامناوەند دەکرد. ئاوە سوێرەکەی لە مێژە بەهۆی کانزاکانی و ئەو تایبەتمەندییە چارەسەرکەرانەی بە قوڕەکەی دەدرێنە پاڵ، بە نرخ زانراوە.
دوورگەکان و ئاوە سوورەکان
دەریاچەکە دوورگەی زۆری تێدایە؛ دەرکەوتە بەردینەکان کە لە ئاوە کەم‌قوڵەکە بەرز دەبنەوە و پەناگەی گیانلەبەرە کێوییەکان بوون، هەروەها لە ڕابردوودا شوێنی ئەفسانە و ناشتنی مردووان. لە مانگە گەرمەکاندا، کاتێک خوێی ناو ئاوەکە چڕتر دەبێتەوە، وردەزیندەوەر و ئەو ئەلگانەی لە ئاوی سوێردا گەشە دەکەن، دەکرێت سەرانسەری دەریاچەکە بە ڕەنگێکی سەرسوڕهێنەری پەمەیی یان سووری خوێن ڕەنگین بکەن. ئەم دیاردەیە وێنەکانی دەریاچەی ورمێی لە سەرانسەری جیهاندا ناساندووە. دەریاچەکە هەروەها پەناگەیەکی گرنگی فلامینگۆ و باڵندە کۆچبەرەکانی تر بووە.
دەریاچەیەک لە مەترسیدا
لە دەیەکانی نزیکدا دەریاچەی ورمێ تووشی دابەزینێکی بەرچاو بووە. وشکەساڵی، بەنداوکردنی ئەو ڕووبارانەی ئاوەکەی دابین دەکەن و ڕاکێشانی زۆری ئاو بۆ کشتوکاڵ، وایان کرد دەریاچەکە بە شێوەیەکی نیگەرانیهێنەر بچووک ببێتەوە. بەشە فراوانەکانی بنی دەریاچەکە بە شێوەی خوێی ڕووت ئاشکرا بوون و زریانەکانی خوێی هەڵگرتوو بە با، گیانلەبەرە کێوییەکان و کەشوهەوا و تەندروستیی خەڵکی دەوروبەریان خستە مەترسییەوە. چارەنووسە ناخۆشەکەی دەریاچەکە بوو بە بابەتێکی گەورەی خەباتی ژینگەیی. دواتر هەوڵ دراوە ئاوەکە بگەڕێنرێتەوە و دەریاچەکە ببووژێنرێتەوە، بەڵام ئاستی ئاوەکە لەگەڵ وەرز و باراندا بەرز بووەتەوە و دیسان دابەزیوە.
دەریاچەی ورمێ لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆش دەریاچەی ورمێ شوێنی جوانییەکی ڕووت و نیگەرانییەکی قوڵە؛ دەریاچەیەکی سوێر و گەورە کە هێشتا دوورگە و دەشتە خوێیینەکان دەوریان داوە و چارەنووسی لەگەڵ خەباتی ڕزگارکردنیدا بەرز و نزم دەبێتەوە. بۆ گەلانی دەوروبەر، لەوانە کوردەکانی بەرزاییە نزیکەکان، دەریاچەکە نیشانەیەکی خۆشەویستە و بە شێوەیەکی بەهێز یاد لە هاوسەنگیی ناسکی نێوان مرۆڤ و ئاوەکانی ئەم خاکە دەکاتەوە. چارەنووسی بە وردی دەخرێتە ژێر چاودێری، وەک پێوەرێکی داهاتووی ژینگەیی ناوچەکە.
هێڵی کات
سەردەمە کۆنەکان — دەریاچە سوێرە گەورەکە تایبەتمەندییەکی دیاری دەشتەکانی باکووری ڕۆژئاوایە.
سەدەی 20 — دەریاچەی ورمێ یەکێکە لە گەورەترین دەریاچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
دەیەکانی 2000–2010 — وشکەساڵی و بەکارهێنانی ئاو دەریاچەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بچووک دەکەنەوە.
ساڵەکانی نزیک — هەوڵەکانی بووژاندنەوە دەیانەوێت ئاو بگەڕێننەوە بۆ دەریاچەکە.
ئەمڕۆ — دەریاچەی ورمێ وەک سەرسوڕهێنەرێکی ناسکی سروشتی بەردەوامە و بە وردی چاودێری دەکرێت.
پرسیارە باوەکان
دەریاچەی ورمێ لە کوێیە؟
دەریاچەی ورمێ لە دەشتەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانە، نزیک شاری ورمێ، لە کەناری بەرزاییە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات.
بۆچی دەریاچەی ورمێ سوێرە؟
دەریاچەکە دەرچەیەکی بۆ دەریا نییە؛ بۆیە ئاو تەنها بە هەڵمبوون لێی دەردەچێت و کانزاکان لە جێدا جێدەهێڵێت. ئەمە دەریاچەکە زۆر سوێر دەکات و دەشتە خوێیینە فراوانەکان بە دەوریدا دروست دەکات.
بۆچی دەریاچەی ورمێ سوور دەبێت؟
لە مانگە گەرمەکاندا، ئەو زیندەوەرانەی لە ئاوی سوێردا باش گەشە دەکەن و ئەلگا لە ئاوە سوێرە چڕەکەدا زیاد دەبن و ئاوەکە بە ڕەنگێکی سەرنجڕاکێشی پەمەیی یان سوور ڕەنگین دەکەن.
بۆچی دەریاچەی ورمێ بچووک بووەتەوە؟
وشکەساڵی، بەنداوەکانی ڕووبارە ئاوپێدەرەکانی و بەکارهێنانی زۆری ئاو بۆ کشتوکاڵ، دابەزینێکی بەرچاویان لێ کەوتووەتەوە و بەشێکی زۆری بنی دەریاچەکەیان ئاشکرا کردووە. لەو کاتەوە هەوڵەکانی بووژاندنەوە مەبەستیان زیندووکردنەوەی دەریاچەکە بووە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شاری ورمێ · دەریاچە سوێرەکان · بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵات · ورمێ · مەهاباد · پیرانشار.