گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
شەرەفخانی بەدلیسی (1543-1603)، میر و مێژوونووسی کورد، شەرەفنامەی نووسی؛ یەکەم مێژووی گشتگیری گەلی کورد و بنەماڵەکانی، کە لە 1597دا تەواو کرا.
وتارەکە بخوێنەوە هەڵۆ خان ئەردەڵان (فەرمانڕەواییی 1590-1616) فەرمانڕەوایەکی کوردی بنەماڵەی ئەردەڵان لە ناوچەی شارەزوور بوو؛ لە ماوەی ململا‌نێی چارەنووسسازی عوسمانی و سەفەوی بۆ کوردستان لە کۆتاییی سەدەی 16دا بەڕێوەبردنی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە ئیدریسی بەدلیسی (1457-1520)، دیپلۆمات، مێژوونووس و ڕاوێژکاری کوردی عوسمانی، گفتوگۆی بۆ هاوپەیمانیی کورد لەگەڵ سوڵتان سەلیمی I لە چاڵدێران کرد و هەشت بەهەشتی نووسی؛ بەرهەمێکی دیار لە مێژوونووسیی فارسی.
وتارەکە بخوێنەوە مەحمودی کورد (سەدەی 15)، هونەرمەندی کوردی کانزاکاری کە پارچەکانی بە 'mu’allim mahmud al kurdi' واژۆ دەکرد، بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی شێوازی هونەریی ڤێنێتۆ-سەراسینی دادەنرێت. بەرهەمەکانی لە مۆزەخانەی بریتانیا و مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرتن.
وتارەکە بخوێنەوە سوڵتان سەهاک (کۆتاییی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15)، ڕابەرێکی ئایینیی کوردی بەرزنجە، نزیک سلێمانی، یارسانی دامەزراند یان چاکسازیی تێدا کرد؛ باوەڕێکی کۆنی کوردیی تێکەڵ کە ئەمڕۆ زیاتر لە یەک ملیۆن پەیڕەوی هەیە.
وتارەکە بخوێنەوە خواجە عەلی سەفەوی، کۆچکردوو لە 1427، کوڕی سەدرەدین مووسا و نەوەی سەفیەدین ئەردەبیلی، لە 1391 تا 1427 سەرکردایەتیی تەریقەتی سۆفیی سەفەوی کرد و شوێنکەوتووانەکەی لە ئەنادۆڵ بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد کرد.
وتارەکە بخوێنەوە عیزەدین شیر، کۆچکردوو لە 1423، دامەزرێنەری کوردی میرنشینی هەکاری، میرنشینێکی دامەزراند کە بۆ زیاتر لە چوار سەدە فەرمانڕەواییی ناوچەی دەریاچەی وانی کرد و دژی دەسەڵاتی قەرەقۆیونلوو وەستایەوە.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا حوسێنی باتەیی (1417-1495)، شاعیر و پیاوی ئایینیی کوردی خەڵکی هەکاری، مەولوودا کورمانجیی نووسی و قوتابخانەی باتەییی شیعری مەولوودی کوردیی دامەزراند کە هێشتا ئەمڕۆ کاریگەرە.
وتارەکە بخوێنەوە سەید حوسێن ئەخڵاتی، کۆچکردوو لە 1397، موسڵمانێکی کوردی خاوەن کولتووری فارسی و زانای زانستە نهێنییەکان و پزیشک و ئەڵکیمیاکاری دەرباری مەملوک، لە بووژاندنەوەی زانستە نهێنییە ئیسلامییەکان لە کۆتایی سەدەی 14دا ڕۆڵێکی ناوەندیی بینی.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا پەریشان (1356-1431)، شاعیری کوردی پەیوەست بە میرنشینی ئەردەڵان، پەریشاننامەی نووسی، کە بە کۆنترین بەرهەمی ناسراوی نەریتی ئەدەبیی گۆرانیی شیعری کوردی دادەنرێت.
وتارەکە بخوێنەوە زەینەدین ئەلعێراقی (1325-1404)، زانای کوردی حەدیس لە بنەماڵەیەکی خەڵکی ناوچەی نزیک هەولێر، شیعرەکەی ئەلفییەی لەسەر زانستەکانی حەدیس نووسی و ئیبن حەجەر ئەلعەسقەلانی، یەکێک لە مەزنترین زانایانی ئیسلامی، فێر کرد.
وتارەکە بخوێنەوە سەدرەدین موسا (1305-1391)، کوڕی سەفیەدین ئەردەبیلی، بۆ زیاتر لە 50 ساڵ ڕابەرایەتیی تەریقەتە سۆفییەکەی سەفەوییەی کرد و شێوەی بەو دامەزراوەیە دا کە لە کۆتاییدا دەبوو بە بنەماڵەی فەرمانڕەوای سەفەوی لە ئێران.
وتارەکە بخوێنەوە شەبانکارەیی (دەوروبەری 1298-1358)، شاعیر و مێژوونووسی کوردی خەڵکی فارس، مەجمەع ئەلئەنساب فی ئەلتەواریخی نووسی؛ یەکێک لە بەنرخترین گێڕانەوە مێژووییەکانی دوا سەردەمی ئیلخانی لە ئێران.
وتارەکە بخوێنەوە سەید حوسێن ئەخڵاتی (مردن 1397)، زانایەکی موسڵمانی کوردی خاوەن کولتووری فارسی لە زانستە نهێنییەکان و ئەڵکیمیا، پزیشکی تایبەتی سوڵتان بەرقووق بوو و ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە بووژانەوەی زانستە نهێنییە ئیسلامییەکانی کۆتایی سەدەی 14دا هەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە مەلا پەریشان (1356-1431) کۆنترین شاعیری ناسراوی گۆرانیی کوردی بوو کە پەیوەندیی بە میرنشینی ئەردەڵانەوە هەبوو و پەریشاننامەکەی بە کۆنترین بەرهەمی نەریتی ئەدەبیی گۆرانی دادەنرێت.
وتارەکە بخوێنەوە زەینەددین عێراقی (1325-1404)، زانای کوردی فەرموودە کە لە قاهیرە لە خێزانێکی خەڵکی نزیک هەولێر لەدایک بوو، گەورەترین مامۆستای فەرموودەی سەردەمی خۆی و مامۆستای ئیبن حەجەر عەسقەلانی بوو.
وتارەکە بخوێنەوە سەدرەددین موسا (1305-1391) کوڕی سەفییەددین ئاردەبیلی و دووەم سەرۆکی تەریقەتی سۆفیی سەفەویە بوو؛ ئەو تەریقەتە کوردڕەچەڵەکەی سەرەنجام بنەماڵەی سەفەویی دامەزراند.
وتارەکە بخوێنەوە شەبانکارەیی (نزیکەی 1298-1358) شاعیر و مێژوونووسێکی کوردی خەڵکی فارس بوو کە مەجمەعولئەنساب فی ئەلتەواریخی نووسی، تۆمارێکی مێژوویی سەرەکیی فارسیی سەردەمی ئیلخانی.
وتارەکە بخوێنەوە ئەبولفیدا (1273-1331)، جوگرافیناس و مێژوونووسی کوردی ئەیوبی و والیی حەما، بەرهەمی جوگرافیی تەقویمولبولدان و مێژووی کورتی مرۆڤایەتیی نووسی؛ چاڵێکی سەر مانگ بە ناوی ئەوەوە ناونراوە.
وتارەکە بخوێنەوە سەفییەددین ئاردەبیلی (نزیکەی 1252-1334)، عاریفی سۆفیی کوردی ئاردەبیل، تەریقەتی سەفەویەی دامەزراند کە نەوەکانی دواتر ئیمپراتۆریەتی سەفەوییان دامەزراند و ئێرانیان بۆ هەمیشە گۆڕی.
وتارەکە بخوێنەوە فەخرەددین ئەخڵاتی (مردوو لە 1260) زانایەکی کوردی خەڵکی ئەخڵات لە نزیک دەریاچەی وان و یەکێک لە کەسایەتییە فکرییە گرنگە کوردەکانی جەزیرەی سەدەکانی ناوەڕاست لە سەدەی 13 بوو.
وتارەکە بخوێنەوە ئەمادین کەسایەتییەکی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 بوو کە لە ئایینی ئێزدیدا وەک چارەسەرکەر، بە تایبەتی بۆ نەخۆشییەکانی گەدە، ڕێزی لێ دەگیرێت و نوێنەری نەریتی دەوڵەمەندی کەسایەتییە پیرۆزە کوردە ئێزدییەکانە.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ ئۆبەکر کەسایەتییەکی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 بوو کە لە ئایینی ئێزدیدا ڕێزی لێ دەگیرێت؛ بەشێک لە نەریتی دەوڵەمەندی ئەو کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییانەی وەک پایەی ڕۆحانیی کولتووری کورد خزمەتیان کردووە.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ مەند، کەسایەتیی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 و فەرماندەی سەربازیی ئەیوبی، لەلایەن سەلاحەددینەوە نازناوی میری کوردانی پێ بەخشرا بۆ فەرماندەیی ڕەجیمانی هەکاریەی سوپای ئەیوبی.
وتارەکە بخوێنەوە