گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
سەدەی 12ەم سەردەمێکی گۆڕانی قووڵ و گەشەی فکری بوو لە زۆر ناوچەی جیهاندا. لە نێو ئەو کەسایەتییانەی ئەم سەردەمەیان داڕشت، فەخرەدین وەک کەسایەتییەکی دووربین دەردەکەوێت کە بیرۆکە و کردارەکانی شوێنەوارێکی بەردەوامیان لە مێژوودا بەجێ هێشت.
وتارەکە بخوێنەوە
لێکۆڵینەوە لە حەدیس، واتە وتە و کردار و پەسەندکردنەکانی پێغەمبەر محەممەد، کۆڵەکەیەکی سەرەکیی زانستی ئیسلامی پێک دەهێنێت.
وتارەکە بخوێنەوە
سەدەی 12ەم سەردەمێک بوو کە بە خەباتی توندی سیاسی و سەربازی بە درێژاییی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دیار بوو. لە نێو ئەو کەسایەتییە زۆرانەی ئەم سەردەمەیان داڕشت، چاکیر ئەلکوردی وەک سەرکردەیەکی دیار دەردەکەوێت کە زۆرجار پشتگوێ خراوە.
وتارەکە بخوێنەوە
فەزڵ کوڕی مەحموود هێشتا کەسایەتییەکی گرنگە لە مێژووی ئیسلامدا، بەڵام زۆرجار بەشدارییەکانی کەمتر لە بەشداریی سەرکردە و زانا دیارەکانی تر سەرنج ڕادەکێشن. تێگەیشتن لە میراتەکەی تێڕوانینێکی بەنرخ بۆ گۆڕانکارییە سیاسی و کولتووری و ئایینییەکانی سەردەمەکەی پێشکەش دەکات. ئەم بابەتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە فەزڵ کوڕی مەحموود کێ بوو، ڕۆڵی لە داڕشتنی مێژووی ئیسلامدا چی بوو و کردار و سیاسەتەکانی چ کاریگەرییەکی بەردەوامیان هەبوو. فەزڵ کوڕی مەحموود کێ بوو؟ فەزڵ کوڕی مەحموود فەرمانڕەوا و کەسایەتییەکی کاریگەر بوو لە سەردەمی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا.
وتارەکە بخوێنەوە
هۆزی کوردیی زازا ڕۆڵێکی گرنگ، بەڵام زۆرجار پشتگوێخراو، لە پێکهاتەی مێژووی کورددا هەیە. زازاکان بە تایبەتمەندییە کولتوورییە تایبەتەکان و زاراوە جیاوازەکەیان ناسراون و بەشدارییەکی بەرچاویان لە گێڕانەوە فراوانەکانی کولتوور و میراتی کوردستاندا کردووە. ئەم وتارە ئامانجی لێکۆڵینەوەیە لە پاشخانی مێژوویی، کاریگەرییە کولتوورییەکان و کەسایەتییە سەرەکییەکانی هۆزی زازا کە ناسنامەی ئەوان و کوردیان بە گشتی داڕشتووە.
وتارەکە بخوێنەوە
لە میراتی فەخروننیسا بکۆڵەوە، زانایەکی پێشەنگی سەدەی 11 لە توانامەندکردنی ژناندا. کاریگەریی فەخروننیسا لەسەر مێژوو بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەبوعەبدولڵا حوسێن کوڕی دوستەک هەربوختی، کە بە ئەبو شوجاع یان بە سادەیی بە بادیش ناسراوە، کەسایەتییەکی مەزنی مێژووی کوردە.
وتارەکە بخوێنەوە
میر محەمەدی ڕەواندز هێشتا یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین کەسایەتییەکانی مێژووی کوردە. ژیان و میراتەکەی شێوەیان بە کولتووری کوردی داوە.
وتارەکە بخوێنەوە
بە درێژایی مێژوو، ژنان لە کۆمەڵگەی کوردیدا زۆرجار ڕۆڵی تایبەتیان هەبووە کە بەهێزی و گرنگیی کولتووری تێکەڵ دەکات. لە خێزانی نەریتیی کوردیدا، ژنان تەنها وەک چاودێر نابینرێن، بەڵکو وەک پەروەردەکار و بڕیاردەرە سەرەکییەکانیش دەبینرێن. ئەم ڕۆڵە بنەڕەتییە زەمینەی بۆ ژمارەیەکی زۆر لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی خۆش کردووە، کە دەنگی ژنان تێیاندا بۆ داڕشتنی بڕیارەکانی کۆمەڵگە و هاندانی گۆڕان زۆر گرنگ بووە.
وتارەکە بخوێنەوە
شەیدای هەورامی کەسایەتییەکی دیاری ئەدەبی کوردییە و بە شیعرە عیرفانییە قووڵەکانی و تێڕامانە زیندووەکانی لە سروشت ناسراوە. لە ساڵی 1784دا لە گوندی خانەقا لە نزیک پاوە لە ئێران لەدایک بوو و میراتێکی بەردەوامی بەجێ هێشت کە هێشتا ئیلهام بەو خوێنەر و توێژەرانە دەبەخشێت کە حەزیان بە کولتووری کوردی و شیعری ڕۆحانی هەیە. ئەم بابەتە ژیانی، بابەتە شیعرییەکانی و گرنگیی کولتووریی بەرهەمەکانی دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
وتارەکە بخوێنەوەبنەماڵەی عەنازی، کە بە بەنوو عەناز یان عەیارییەکانیش ناسراوە، ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی گەلی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا هەبوو. ئەم بنەماڵە موسڵمانە سوننییە لە ماوەیەکی نزیکەی 130 ساڵدا، لە دەوروبەری ساڵی 990ەوە تا کۆتاییی سەدەی 12ەم، دەسەڵاتی بەسەر خاکێکدا هەبوو کە سنوورەکانی دەگۆڕان و بە درێژاییی سنووری ئێستای ئێران و عێراق هەڵکەوتبوو. چیرۆکەکەیان چیرۆکی ڕکابەریی توند و هاوپەیمانیی ستراتیژی و دەسەڵاتی گۆڕاوە کە لە سەردەمێکی پڕ ئاژاوەدا دیمەنی سیاسیی ناوچەکەیان داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە
عەلی حەریری، کە بە شێخ ئەحمەدی بۆتانییش ناسراوە، یەکێکە لە کەسایەتییە مەزنەکانی مێژووی ئەدەبی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەبو حەنیفە ئەحمەد کوڕی داوود دینەوەری یەکێکە لە دیارترین کەسایەتییەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام.
وتارەکە بخوێنەوە
کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی خاڵێکی گرنگی وەرچەرخان بوو بۆ زۆر نەتەوە، بەڵام ڕەنگە هیچ گەلێک بە ڕادەی گەلی کورد کاریگەرییەکی ئەوەندە بەهێزی لێ نەکەوتبێتەوە. ئەو بارودۆخەی دەوری شەڕەکە و لێکەوتەکانی گرتبوو، کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر مێژووی کورد دانا و بارودۆخی سیاسیی مۆدێرنی ئەو ناوچانەی داڕشت کە کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تێیاندا دەژین. لەم بابەتەدا، لە ئاڵۆزییەکانی ئەم گۆڕانە دەکۆڵینەوە و تیشک دەخەینە سەر ڕووداو و کەسایەتی و بزووتنەوە سەرەکییەکان کە بەشدارییان لە دیاریکردنی شێوەی ئێستای ناوچە کوردییەکان و ناسنامەکەیاندا کرد.
وتارەکە بخوێنەوە
محەممەد کوڕی عوسمان، کە بە محەممەد ئەلکەبیر بە فراوانی ناسراوە، لە ساڵی 1776ەوە تا 1796 سەرکردایەتیی بەیلەکی ڕۆژاوای کرد.
وتارەکە بخوێنەوە
پەیماننامەی سیڤر، کە لە 10ی ئابی 1920دا واژۆ کرا، ساتێکی چارەنووسساز بوو لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و ترووسکاییەکی هیوای بۆ ئاواتەکانی کورد پێشکەش کرد. ئەم ڕێککەوتنە بەشێک بوو لە پرۆسەیەکی فراوانتر بۆ دابەشکردنەوەی ئەو خاکانەی پێشتر لە دەستی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بوون. هەرچەند بەڵێنی ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دا، ڕاستییەکانی دیمەنی جیۆسیاسی دەستیان تێوەردا و بۆ چەندین دەیەی دواتر ڕەوتی مێژووی کوردیان داڕشت.
وتارەکە بخوێنەوە
شێخ عوسمانی سیراجەدینی ئەلنەقشبەندی کەسایەتییەکی بەرچاوە لە مێژووی ڕۆحانیەت و زانستی ئیسلامیدا.
وتارەکە بخوێنەوە
جەنگی جیهانیی یەکەم خاڵێکی گرنگی وەرچەرخان بوو لە دیمەنی جیهانیدا؛ ڕووداوێک کە لەگەڵ گۆڕینی سنوور و ناسنامە نەتەوەییەکان، کاریگەرییەکی قووڵیشی لەسەر ژیانی گرووپە ئەتنیکییە جیاوازەکان هەبوو، لەوانە دانیشتووانی کورد. تێگەیشتن لە لێکەوتەکانی ئەم ململانێ مەزنە لەسەر مێژووی کورد دەتوانێت وێنەیەکی ڕوونتر لەو کێشە هاوچەرخانە بدات کە کۆمەڵگە کوردییەکانی چەندین وڵات ڕووبەڕوویان دەبنەوە. ئەم لێکۆڵینەوەیە کاریگەرییەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر کوردان دەخاتە ڕوو و پەیوەندییەکانیان بە کولتوورە دەوڵەمەندەکەیان و کەسایەتییە مێژووییەکان و بزووتنەوە سیاسییەکانیانەوە دەردەخات.
وتارەکە بخوێنەوەمەولانا خالیدی شەهرەزووری، کە بە خالیدی بەغدادیش ناسراوە، کەسایەتییەکی بەرزپایەی مێژووی تەسەوفی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوە
هەوڵدانی گەلی کورد بۆ سەربەخۆیی حەماسەیەکی قووڵە کە بەناو سەدەها ململانێ و خۆڕاگری و کولتوور و میراتی زیندووی کوردستاندا تێپەڕ دەبێت. ئەم بابەتە لە چوارچێوە مێژووییەکەی خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی دەکۆڵێتەوە و ساتە چارەنووسسازەکان و کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرە کوردەکان و ئەو هەوڵە دیپلۆماسییانە دەخاتە ڕوو کە ئەم خەباتە لەمێژینەیەیان پێناسە کردووە. تێگەیشتن لە مێژووی کورد تەنها بۆ تێگەیشتن لە دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێستا پێویست نییە، بەڵکو بۆ ڕێزگرتن لە پێکهاتە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەی گەلی کوردیش پێویستە.
وتارەکە بخوێنەوە
لەوانەیە ناوی سلێمان حەلەبی ئەمڕۆ بە شێوەیەکی فراوان نەناسرێت، بەڵام کردارەکانی لە 1800دا شوێنەوارێکیان لە مێژوودا بەجێهێشت کە دەنگدانەوەکەی بە درێژایی کات بەردەوامە.
وتارەکە بخوێنەوە
پێکهاتە ورد و ئاڵۆزەکەی مێژووی کورد بە شێوەیەکی قووڵ لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە داڕێژراوە، بە تایبەتی ئەو هێزە کۆڵۆنیالییانەی فەرمانڕەواییان بەسەر ئەو ناوچانەدا کردووە یان کاریگەرییان لەسەریان داناوە کە گەلی کورد تێیاندا نیشتەجێیە. بۆ تێگەیشتنێکی دروست لە جوڵەکانی نەتەوەگەرایی کوردی، پێویستە لە کارلێکە فرەلایەنەکانی نێوان کۆمەڵگە کوردییەکان، دەستێوەردانە کۆڵۆنیالییەکان و هەوڵە بەردەوامەکەیان بۆ ناسنامە بکۆڵینەوە. ئەم وتارە هەوڵ دەدات کاریگەرییە جۆراوجۆرەکانی هێزە کۆڵۆنیالییەکان لەسەر بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و ئەوە بخوێنێتەوە کە ئەم کارلێکانە چۆن ئاواتەکانی گەلی کوردی ئەمڕۆیان داڕشتووە.
وتارەکە بخوێنەوەغوڵامڕەزاخان ئەرکەوازی شاعیر و زاهیدێکی گرنگی کورد بوو لە کۆتایی سەدەی 18 و سەرەتای سەدەی 19، کە بە تێکەڵکردنی تایبەتیی ڕیالیزمی کۆمەڵایەتی و عیرفانی سۆفییانە ناسراوە.
وتارەکە بخوێنەوە
سەدەی 19 سەردەمێکی گۆڕانکاری و ئاژاوەی زۆر گەورە بوو، هەم لە ئەورووپا و ئەمریکاکان و هەم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتی لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا. ڕۆڵی سەرکردە کوردەکان لەم سەردەمەدا بۆ داڕشتنی ڕێڕەوی مێژووی کورد و بەرەوپێشبردنی ئاواتەکانی گەلی کورد بنەڕەتی بوو. ئەم وتارە لە بەشداری و گرنگیی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان دەکۆڵێتەوە و باس لەوە دەکات چۆن لە بارودۆخە ئاڵۆزە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکاندا ڕێگایان دۆزییەوە و لە هەمان کاتدا داکۆکییان لە کۆمەڵگەکانیان دەکرد؛ هەموو ئەمەش لە پاشخانی کولتوور و میراتی کوردستاندا بوو.
وتارەکە بخوێنەوە