پێشەکی
ئاراشی تیرهاوێژ، کە لە فارسیدا ئاراشی کەمانگیرە، یەکێکە لە خۆشەویستترین پاڵەوانانی تەواوی جیهانی ئێرانی؛ ئەو تیرهاوێژە ڕەوشتبەرزەی ژیانی خۆی بەخشی بۆ ڕزگارکردنی گەلەکەی. چیرۆکەکەی سادە و لەبیرنەکراوە. بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕێکی درێژ و وێرانکەر، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی سنووری نێوان دوو پاشایەتیی مەزن بە یەک تیر دیاری بکرێت. ئاراش، باشترین تیرهاوێژی سەردەمەکەی، سەرکەوتە سەر چیایەکی مەزن و نە تەنها هێزی، بەڵکو خودی ژیانی خستە ناو تیرهاویشتنەکە.
تیرەکە مەودایەکی ئەستەمی بڕی؛ لە سپێدەوە تا نیوەڕۆ فڕی و لەو شوێنەی کەوت سنوورەکە کێشرا و ئاشتی گەڕایەوە. بەڵام خودی ئاراش، کە هەموو شتێکی بەخشیبوو، لە ساتی هاویشتنی تیرەکەدا کەوت و مرد، جەستەی بە تەواوی هێزی لێ بڕابوو. چیرۆکەکەی چیرۆکی داگیرکاری نییە، بەڵکو گیانبەختکردنە؛ ژیانی مرۆڤێکە کە بە ئارەزووی خۆی بۆ ئازادی و کەرامەتی نەتەوەکەی بەخشراوە. یەکێکە لە کۆنترین ئەفسانە ئێرانییەکان و یەکەم شوێنەواری لە سروودی کۆنی ئەستێرەی باران بە ناوی تیشتریای تێدایە.
بە درێژایی هەزاران ساڵ ئاراش هێمایەکی زیندوو ماوەتەوە. ناوەکەی یەکێکە لە باوترین ناوەکانی جیهانی ئێرانی، کردەوەکەی لە جەژنی ناوەڕاستی هاویندا یاد دەکرێتەوە و شاعیر و هونەرمەندان هێشتا گیانبەختکردنەکەی دەگێڕنەوە. ناسینی ئاراش ناسینی نموونەی ئێرانیی ئەو پاڵەوانەیە کە هیچ شتێک بۆ خۆی نایەوێت و هەموو شتێک بۆ ئەوانی دیکە دەبەخشێت.
ناوەڕۆک
تیرهاویشتنەکە لە چیای دەماوەند
ئاراشی تیرهاوێژ کێیە؟
ئاراشی تیرهاوێژ، بە فارسی ئاراشی کەمانگیر بە مانای ئاراشی شارەزای کەوان، کەسایەتییەکی پاڵەوانی تیرهاوێژە لە ئەفسانەناسیی ئێرانیدا. لە ئەفسانەکەدا، بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕی درێژی ئێران و توران، بڕیار بوو سنووری دوو خاکەکە بە یەک تیرهاویشتن دیاری بکرێت. ئاراش، تیرهاوێژی پێشەنگ، سەرکەوتە سەر چیای دەماوەند و تیرێکی هاویشت کە مەودایەکی زۆری بڕی تا ڕووباری ئۆکسوس؛ هەموو هێزی ژیانی خۆی لەم هەوڵەدا بەکار هێنا و لە ئەنجامدا مرد. وەک بەرزترین هێمای ئێرانیی گیانبەختکردنی بێخۆپەرستی بۆ گەلەکەی یاد دەکرێتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئاراش تیرهاوێژە پاڵەوانەکەی ئەفسانەی ئێرانییە کە بە گیانبەختکردنی خۆی بەناوبانگە.
تیرهاویشتنەکەی بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕێکی درێژ سنووری ئێران و تورانی دیاری کرد.
تیرەکەی لە چیای دەماوەندەوە هاویشت، لووتکە مەزنەکەی ئەلبورز.
هەموو هێزی ژیانی خۆی خستە ناو تیرهاویشتنەکە و لە کاتی فڕینی تیرەکەدا مرد.
یەکەم ئاماژە بە چیرۆکەکەی لە ئەڤێستادا، لە سروودی تیشتریا، هاتووە.
لە سەرانسەری جیهانی ئێرانیدا هەر هێمایەکی خۆشەویستی نیشتمانپەروەری و گیانبەختکردنە.
زانیارییە کورتەکان
ناو: ئاراشی تیرهاوێژ، بە فارسی ئاراشی کەمانگیر، «ئاراشی شارەزای کەوان»؛ لە ئەڤێستاییدا ئێرێخشا
جۆر: تیرهاوێژی پاڵەوانی ئەفسانە و چیرۆکە ئێرانییەکان
نازناو: «خاوەن تیری خێرا»
کۆنترین سەرچاوە: ئەڤێستا، لە سروودی تیشتریا، یەشتی ٨
چوارچێوە: شەڕی درێژی ئێران و توران، لە سەردەمی پاشا مەنووچەهردا
کردەوە: یەک تیری لە چیای دەماوەندەوە هاویشت بۆ دیاریکردنی سنوور
شوێنی کەوتنی تیرەکە: کەناری ئۆکسوس، یان ئاموو دەریا، لە ڕۆژهەڵاتی دوور
چارەنووس: بەهۆی هەوڵەکەوە مرد، جەستەی هێزی لێ بڕا و هەرگیز نەدۆزرایەوە
جەژن: کردەوەکەی بە تیرەگان، جەژنی ناوەڕاستی هاوینەوە، پەیوەستە
بەڵگەی دەقی: ئەڤێستا و مێژوونووسییەکانی سەردەمی ئیسلامی؛ شیعری حەماسیی دواتر
ناوەکە و کۆنترین شوێنەوار
ناوی تەواوی پاڵەوانەکە، ئاراشی کەمانگیر، مانای ئاراشی شارەزای کەوان دەدات و کۆنترین شێوەی ناوەکەی لە زمانی ئەڤێستاییدا ئێرێخشایە، بە نازناوی جێی شانازیی خاوەن تیری خێرا. چیرۆکەکە بەڕاستی زۆر کۆنە. کۆنترین شوێنەواری لە خودی ئەڤێستادا، لە سروودی ئەستێرەی باران، تیشتریا، دەدۆزرێتەوە؛ لەوێ فڕینی خێرای ئەستێرەکە بەرەو دەریای گەردوونی بەو تیرە بەراورد دەکرێت کە ئێرێخشا، باشترین تیرهاوێژی ئێرانییەکان، لە چیایەکەوە بۆ چیایەکی دیکە هاویشتوویەتی. ئەوەی شاعیرێک بتوانێت تیرهاویشتنەکە وەک پێوەری خێرایی بەکار بهێنێت نیشان دەدات چیرۆکەکە لەو کاتەدا چەندە بەناوبانگ بووە.
ئەو سروودە کۆنە تەنها بەراوردەکە دەخاتەڕوو، نە تەواوی چیرۆکەکە. چیرۆکە تەواوەکە، بە شەڕ و گیانبەختکردنەکەیەوە، بە تایبەتی لە ڕێگەی کتێبە مەزنەکانی مێژوو و ڕووداونووسی کە لە سەدەکانی ئیسلامیدا نووسراون پێمان گەیشتووە؛ لەلایەن زانایانی وەک تەبەری و بیرۆنیی فرەزان کە ئەفسانە کۆنە ئێرانییەکانیان پاراستووە. لە ڕێگەی ئەمانەوە ئەو وەشانەمان هەیە کە لەو کاتەوە جار لە دوای جار گێڕدراوەتەوە؛ چیرۆکێک کە بەبێ پچڕان لە سەرەتای ئایینی ئێرانییەوە تا ئەمڕۆ درێژ بووەتەوە.
شەڕی ئێران و توران
ئەفسانەکە لە سەردەمی شەڕی درێژ و تاڵی ئێران و توراندایە، دوو هێزە مەزنەکەی جیهانی ئەفسانەیی ئێرانی، کە لەسەر شکۆی پاشایەتی، فەرەی خودایی، شەڕیان دەکرد؛ ئەو فەرەیەی ڕەوایەتی بە پاشایەتی دەبەخشی. لە لایەنی ئێرانی پاشای چاکەکار مەنووچەهر لە بنەماڵە کۆنەکەی پێشدادی فەرمانڕەوایی دەکرد؛ نەوەی فەریدون، پاشا پاڵەوانەکەی کە زەحاکی ستمکاری ڕووخاندبوو. لە بەرامبەریدا ئەفراسیابی فەرماندەی بەهێزی توران وەستابوو.
دوای ساڵانێک شەڕ، ئەفراسیاب دەستی باڵای پەیدا کرد و هێزەکانی مەنووچەهری لە خاکە باکوورییەکانی نزیک دەریای خەزەر گەمارۆ دا. دوو لایەنەکە کە ماندوو بوون سەرەنجام ڕێککەوتن لەسەر ئاشتی و چارەسەرکردنی ئەو کێشەیەی ئەوەندە خوێنی لە پێناودا ڕژابوو: سنووری نێوان هەرێمەکانیان. ئەو ڕێگایەی هەڵیان بژارد سەرسوڕهێنەر بوو. تیرێک لە لایەنی ئێرانییەوە بەرەو ڕۆژهەڵات دەهاویشترا و هەر لەو شوێنەی دەکەوتە سەر زەوی، سنوورەکە دەکێشرا. هەموو خاکی ناو مەودای فڕینی تیرەکە هی ئێران دەبوو؛ ئەوانی دیکە هی توران.
دروستکردنی کەوان
ئەو تیرهاویشتنە کارێکی ئاسایی نەبوو و ئەفسانەکە سیفەتێکی پیرۆزی پێدەبەخشێت. لە وەشانە تەواوترەکاندا نێردراوێکی خودایی، کە بە بوونەوەرە پیرۆزەکە سپێنتا ئارمایتی دەناسرێت، یەکێکە لە ئەمێشا سپێنتاکان کە چاودێریی زەوی دەکات؛ پاشا مەنووچەهر فێر دەکات چۆن کەوانێکی تایبەت و تیرێکی تایبەت دروست بکات کە بۆ ئەرکەکە ئامادە و پیرۆز کراون. چارەنووسی تەواوی پاشایەتی بەوانەوە دەبەسترایەوە.
پاشان پرسیاری ئەوە هاتە پێش کێ دەتوانێت ئەو کەوانە بکێشێت. تیرەکە دەبوو نە تەنها دوور، بەڵکو دوورییەکی ئەستەم ببڕێت، چونکە بڕی ئەو خاکەی نیشتمان کە ڕزگار دەکرا بە فڕینی ئەوەوە بەسترا بوو. تیرهاوێژەکە پێویستی بە زیاتر لە لێهاتوویی هەبوو؛ دەبوو هەموو ئەوەی هەیەتی بخاتە ناو تیرهاویشتنەکە. ئاراش هەڵبژێردرا، باشترین تیرهاوێژی سوپای ئێرانی، کە لە هەندێک گێڕانەوەدا دوای خەونێکی خودایی خۆی پێشکەش کرد، دەیزانی ئەرکەکە چی لێ دەوێت و بەبێ ترس قبووڵی کرد.
تیرهاویشتنەکە لە چیای دەماوەند
لە بەیانییەکی دیاریکراوی وەرزی هاویندا ئاراش سەرکەوتە بەرزاییەکانی چیای دەماوەند، لووتکە بەرزەکەی زنجیرەچیای ئەلبورز کە ئاسۆی باکووری ئێران دەڕازێنێتەوە. لەوێ، لەبەردەم خەڵکێکی زۆر کە تەماشایان دەکرد، خۆی ئامادە کرد. لە هەندێک وەشاندا جلەکانی دادەکەنێت بۆ نیشاندانی ئەوەی هیچ فێڵ یان ئامێرێک ناشارێتەوە و تیرهاویشتنەکە تەنها لە هێزی جەستەی خۆیەوە دێت. پاشان ڕوو لە ڕۆژهەڵات، بەرەو خاکەکانی توران، کەوانە مەزنەکە بە هەموو هێزی خۆی دەکێشێت و ئەهوورا مەزدا، پەروەردگاری دانا، فەرمان بە با دەدات تیرەکە هەڵبگرێت و بە سەلامەتی بە ڕێگاکەیدا بیبات.
ئەوەی ئاراش دەیخاتە ناو ئەو کێشانە تەنها هێزی بازووەکانی نییە، بەڵکو تەواوی هێزی ژیانیەتی. ئەفسانەکە لەم خاڵەدا ڕوون و ترسناکە: تەواوی بوونی، جەستە و ڕۆحی، لە یەک کێشانی ژێی کەوانەکەدا کۆدەکاتەوە و هیچ شتێک ناگرێتەوە. مەزنترین هەوڵی ئەو پاڵەوانەیە کە بڕیاری داوە ژیانی خۆی نرخێکی شایستەی ئازادیی وڵاتەکەیە و بە خۆشییەوە دەیبەخشێت. لەو ساتەی تیرەکە ئازاد دەکات، تەواوی بوونی ئەو دەچێتە ناو فڕینی تیرەکە.
فڕینی تیر و گیانبەختکردن
تیرەکە کەوان بەجێدەهێڵێت و بە شێوەیەک دەفڕێت کە هیچ تیرێک پێشتر وا نەفڕیوە. با خوداییەکە هەڵی دەگرێت، بە درێژایی تەواوی بەیانی بە خێرایی بەرەو ڕۆژهەڵات دەچێت و تەنها لە نیوەڕۆدا دەکەوێتە سەر زەوی، لە دوورییەکی زۆرەوە لە کەنارەکەی بەرامبەری ئۆکسوس، ئەو ڕووبارەی فارسەکان بە ئاموو دەریا ناوی دەبەن، لە دڵی ئەو ناوچەیەی ئەمڕۆ ئاسیای ناوەڕاستە. لەوێ، بەپێی زۆربەی گێڕانەوەکان، لە قەدی دارگوێزێک گیر دەبێت. ڕووبارە مەزنەکە بوو بە سنووری ئێران و توران و سەدان ساڵ لەو پلەیەدا مایەوە. شەڕەکە کۆتایی هات و ئاشتییەکی دادپەروەرانە دابین کرا. دواتر ڕۆژەکە بە جەژنی ناوەڕاستی هاوینی تیرەگان، جەژنی تیشتریا و بارانەکانەوە، پەیوەست کرا.
بەڵام پاڵەوانەکە ئەو نرخەی دا کە پێشبینیی کردبوو. لە ساتی فڕینی تیرەکەدا ئاراش، کە هێزی ژیانی لێ بڕابوو، لەسەر چیاکە کەوت و مرد؛ لە کاریگەرترین وەشانەکاندا جەستەی بەهۆی هەوڵەکەوە وردوخاش بوو و هەرگیز نەدۆزرایەوە، لەسەر ئەو بەرزاییانە پەرتەوازە بوو کە ژیانی خۆی بۆ پاراستنیان بەخشیبوو. گێڕانەوەیەکی نەرمتر، کە لە هەندێک ڕووداونووسیدا هەیە، ڕزگاری دەکات و دواتر هەمیشە وەک سەرۆکی تیرهاوێژان ڕێزی لێدەگیرێت. بەڵام ئەو وەشانەی گەلە ئێرانییەکان زیاتر خۆشیان ویستووە ئەوەی گیانبەختکردنی تەواوە و باوەڕێکی گەلی دەیگوت ڕێبوارانی ونبوو لەو چیایانەدا ڕەنگە هێشتا دەنگی ئاراش ببیستن کە بە سەلامەتی ڕێنماییان دەکاتەوە بۆ ماڵ.
ئاراش و شانامە
ڕاستییەکی سەیرە کە ئاراش، بە هەموو بەناوبانگییەکەیەوە، لە شانامەدا دەرناکەوێت؛ کتێبە مەزنەکەی پاشاکانی فیردەوسی، هەرچەندە بە تەواوی سەر بە جیهانە ئەفسانەییەکەیەتی: سەردەمی پاشا پێشدادییەکان، مەنووچەهر و ئەفراسیاب و شەڕە بێکۆتاییەکانی ئێران و توران. بە هەر هۆیەک بووبێت، فیردەوسی چیرۆکەکەی تێدا نەهێناوە و لەبری ئەو، مانەوەی چیرۆکەکە قەرزاری ئەڤێستا و مێژوونووسییەکانی سەردەمی ئیسلامی و شاعیرانی دواترە.
بەڵام ئەو شەڕەی تیری ئاراش بۆ ماوەیەک ڕایگرت بە ئەو کۆتایی نەهات. ململانێی درێژی ئێران و توران بە تەواوی زنجیرەی حەماسەکاندا، نەوە لە دوای نەوە، بەردەوام دەبێت و تەنها زۆر دواتر لە سەردەمی پاشای دادپەروەر کەیخوسرەودا دەگاتە لووتکە مەزنەکەی؛ ئەوەی سەرەنجام ئەفراسیابی تورانی ڕووبەڕووی دادوەری دەکاتەوە. گیانبەختکردنی ئاراش ساتێکی سەرەتایی درەوشاوەی ناو ئەو مێژووە فراوان و تراژیدییەیە.
هێماکان
ئاراش، لە هەموو شتێک زیاتر، وێنەی ئێرانیی گیانبەختکردنی بێخۆپەرستییە. پاڵەوانانی دیکە بە داگیرکاری شکۆ بەدەست دەهێنن، بەڵام ئاراش بە بەخشینی خۆی، بە سەرفکردنی تەواوی ژیانی لە یەک کردەوەدا، شکۆ بەدەست دەهێنێت؛ نە بۆ دەسەڵات یان بەناوبانگی، بەڵکو بۆ ئازادی و یەکپارچەیی نیشتمانەکەی و بۆ ئاشتی. تیرەکەی دوژمنێک ناکوژێت؛ شەڕێک کۆتایی پێدەهێنێت و سنوورێکی دادپەروەرانە دەکێشێت. لە سەردەمی هاوچەرخدا بە شێوەیەکی شایستە بووەتە هێمای ئاشتی؛ تیرە زێڕینەکەی هێمای پەرۆشییە، نە هێرشکاری.
لە چۆنیەتیی کۆتایی ژیانیشیدا شتێکی قووڵی هەستبزوێن هەیە. لە شەڕدا ناکەوێت، بەڵکو بە هەوڵی خۆبەخشانەی خۆی هێزی لێدەبڕێت و تەواو بەتاڵ دەبێتەوە، وەک ئاو کە دەڕژێتە ناو خاکی وشک. بەڵام ئەفسانەکە جەخت دەکاتەوە کە بەڕاستی ون نەبووە: دەنگی هێشتا لە چیادا دەنگ دەداتەوە و ڕێنمایی ونبووان دەکات. نەریت وادیارە دەیەوێت بڵێت ئەو پاڵەوانەی هەموو شتێک دەبەخشێت هەرگیز بە تەواوی لەدەست ناچێت، بەڵکو لە ئازادییەکەی بەدەستی هێناوە و لە یادەوەریی گەلەکەیدا دەژی.
هێمایەکی زیندوو
کەم کەسایەتیی ئەفسانەیی ئەمڕۆ هێندەی ئاراش زیندووە. ناوەکەی لە باوترین ناوە کەسییەکانی سەرانسەری جیهانی ئێرانییە و بێشومار کەس هەڵیان گرتووە کە ڕەنگە هەموو وردەکاریی چیرۆکەکەی نەزانن، بەڵام هەستی شانازیی پەیوەست پێوەی دەکەن. هەر ساڵێک لە جەژنی ناوەڕاستی هاویندا کردەوەکەی یاد دەکرێتەوە و وێنەی وەک تیرهاوێژی بێخۆپەرست لە هونەر و کەلتووری ئێرانیدا دووبارە دەبێتەوە.
لە سەردەمی هاوچەرخدا ئیلهامی بە هەندێک لە بەناوبانگترین بەرهەمەکانی ئەدەبی فارسی داوە؛ بە تایبەتی شیعرێکی حەماسیی ناسراوی کۆتایی دەیەی ١٩٥٠ کە گیانبەختکردنەکەی بۆ سەردەمێکی نوێ گێڕایەوە و بەناوبانگییەکی زۆری بە نووسەرەکەی بەخشی. دواتریش بەرهەمێکی شانۆیی بەناوبانگ جارێکی دیکە ئەفسانەکەی وێنا کردەوە. بە ئەم گێڕانەوە نوێیانە تیرهاوێژە کۆنەکە بوو بە هێمای سەدەی بیستەمی بوێری و هیوا؛ تیرەکەی لە خەیاڵی هەر نەوەیەکی نوێدا هەر دەفڕێت.
ئاراش و کوردەکان
وەک یەکێک لە پاڵەوانە مەزنەکانی جیهانی کۆنی ئێرانی، ئاراش هی میراتی هاوبەشی هەموو گەلە ئێرانییەکانە، لەوانەش کوردەکان. ناوی ئاراش و ئەو نموونەیەی هەڵی دەگرێت، پاڵەوانێک کە هەموو شتێک بۆ ئازادیی گەلەکەی دەبەخشێت، لە تەواوی جیهانی ئێرانیدا بەردەوامە. جەژنی ناوەڕاستی هاوین کە بە کردەوەکەیەوە پەیوەستە، بەشێکە لە هەمان خولی کۆنی جەژنەکان کە نەورۆزی خۆشەویستی بە کوردەکان بەخشی. لە کەلتوورێکدا کە زۆرجار ناچار بووە بۆ ئازادیی خۆی بجەنگێت، وێنەی ئەم جۆرە پاڵەوانە هێزێکی تایبەتی هەیە.
وەک هەمیشە لەم میراتەدا، هەڵەیە ئاراش بە تایبەت هی کورد بزانرێت. ئەو میراتی هاوبەشی تەواوی خێزانێک لە نەتەوە ئێرانییەکانە، فارس و کورد و ئەوانی دیکە بە یەکسانی. بەڵام کوردەکان بە جێی خۆی دەتوانن ئەم تیرهاوێژە خۆشەویستە لە نێو ئەفسانەکانی جیهانی فراوانتری خۆیاندا بژمێرن و لە بوێریی بێخۆپەرستییەکەیدا نموونەیەک ببینن کە لە کوردستان بە هەمان ڕوونیی هەر شوێنێکی دیکەی خاکە ئێرانییەکان دەدوێت.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئاراش لە شانامەدایە؟ بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، نەخێر. هەرچەندە سەر بە هەمان سەردەمی ئەفسانەییە، چیرۆکەکەی لە حەماسەکەی فیردەوسیدا ناگێڕدرێتەوە. بە جێی ئەو لە ئەڤێستا، مێژوونووسییەکانی سەردەمی ئیسلامی و شیعری دواتردا ماوەتەوە؛ بۆیە هەندێک جار بە هەڵە بە پاڵەوانی شانامە دادەنرێت.
ئایا ئاراش زیندوو مایەوە یان مرد؟ سەرچاوەکان جیاوازن. زۆربەی وەشانەکان، و ئەوانەی زیاتر خۆشەویستن، دەڵێن لە ساتی تیرهاویشتنەکەدا مرد، جەستەی هێزی لێ بڕا یان وردوخاش بوو و هەرگیز نەدۆزرایەوە؛ خودی وێنەی گیانبەختکردنی تەواو. بەڵام نەریتێکی نەرمتر کە لە هەندێک ڕووداونووسیدا هەیە ڕزگاری دەکات و باقی ژیانی وەک سەرۆکی تیرهاوێژان بە ڕێزەوە دەژی. وەشانە تراژیدییەکەیە کە ئەفسانەکەی داڕشتووە.
ئایا ئاراش فارسییە یان کوردییە؟ وەک بەشەکانی دیکەی ئەم میراتە، بە هاوبەشی هی هەموو گەلە ئێرانییەکانە. چیرۆکەکەی بە تایبەتی لە نەریتی فارسی و زەردەشتیدا پارێزراوە، بەڵام بە یەکسانی میراتی هاوبەشی فارس و کورد و دراوسێکانیانە. باشتر وایە وەک بەشێک لە گەنجینەی تەواوی خێزانێک لە گەلان لێی تێبگەین، نەک وەک موڵکی نەتەوەیەک.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
تیشتریا: ئەستێرەی باران کە سروودەکەی کۆنترین شوێنەواری تیری ئاراش هەڵدەگرێت
فەریدون: پاشا پاڵەوان و نیای پاشاکەی ئاراش، مەنووچەهر
کەیخوسرەو: پاشای دادپەروەر کە سەرەنجام شەڕی تورانی کۆتایی پێهێنا
شانامە: کتێبی پاشاکان کە ئاراش سەر بە جیهانەکەیەتی
نەورۆز: جەژنە مەزنە ئێرانییەکە کە بە جەژنی ناوەڕاستی هاوینی ئاراشەوە پەیوەندیی خێزانی هەیە
ئەهوورا مەزدا: پەروەردگاری دانا کە بای نارد بۆ هەڵگرتنی تیری ئاراش
پرسیارە باوەکان
ئاراشی تیرهاوێژ کێیە؟
ئاراش، یان ئاراشی کەمانگیر، تیرهاوێژی پاڵەوانی ئەفسانەی ئێرانییە. بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕی ئێران و توران یەک تیری لە چیای دەماوەندەوە هاویشت بۆ دیاریکردنی سنوور؛ هەموو هێزی ژیانی خۆی خستە ناو تیرهاویشتنەکە و لە ئەنجامدا مرد. ئەو هێمای مەزنی ئێرانیی گیانبەختکردنە.
بۆچی ئاراش مرد؟
چونکە هەموو هێزی ژیانی خۆی خستە ناو تیرهاویشتنەکە. تیرەکە دەبوو مەودایەکی ئەستەم ببڕێت بۆ ڕزگارکردنی زۆرترین بڕی خاک کە بکرێت، بۆیە ئاراش تەواوی بوونی خۆی لە کێشانی کەوانەکەدا کۆکردەوە. لە ساتی ئازادکردنی تیرەکەدا هێزی بە تەواوی لێ بڕا و کەوت؛ لە زۆر وەشاندا جەستەی وردوخاش بوو و هەرگیز نەدۆزرایەوە.
تیری ئاراش لە کوێ کەوت؟
لە کەنارەکەی بەرامبەری ئۆکسوس، ئەو ڕووبارەی بە ئاموو دەریا ناسراوە، لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ ئاسیای ناوەڕاستە؛ لە دوورییەکی زۆر لە چیای دەماوەند. ڕووبارەکە بوو بە سنووری ئێران و توران و سەدان ساڵ وا مایەوە.
ئایا چیرۆکی ئاراش لە شانامەدایە؟
نەخێر. هەرچەندە ئاراش سەر بە سەردەمە ئەفسانەییەکەی شانامەیە، چیرۆکەکەی لە حەماسەی فیردەوسیدا نەهاتووە. بە جێی ئەو لە ئەڤێستادا، کە یەکەم ئاماژەی تێدایە، و لە مێژوونووسییەکانی سەردەمی ئیسلامی و شیعری دواتردا ماوەتەوە.
پەیوەندیی ئاراش بە تیرەگانەوە چییە؟
ڕۆژی تیرهاویشتنە مەزنەکەی ئاراش بە تیرەگانەوە پەیوەست کرا؛ جەژنی کۆنی ئێرانیی ناوەڕاستی هاوینی تیشتریا، ئەستێرەی باران. ئەم دوو دەزووە، ئەفسانەی باران و چیرۆکی تیرهاوێژ، پێکەوە جەژنیان بۆ دەگێڕدرێت و وشەی «تیر»، کە مانای تیر دەدات، پێکەوەیان دەبەستێتەوە.
ئایا ئاراش پاڵەوانێکی کوردییە؟
سەر بە میراتی هاوبەشی ئێرانییە کە کوردەکان بەشێکیان لێیە، نە هی نەتەوەیەکی تاک. ناوەکەی و نموونەکەی گیانبەختکردنی بێخۆپەرستی لە سەرانسەری جیهانی ئێرانیدا، لەوانەش لەلایەن کوردەکان، ڕێزیان لێدەگیرێت وەک بەشێک لە گەنجینەی هاوبەشی ئەفسانە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
تیشتەر یەشت (ئاماژەی ئەڤێستا بە ئاراش) ـ ویکیپیدیا
ئاراشی تیرهاوێژ ـ بەخێربێن بۆ ئێران
ئاراشی کەمانگیر ـ ئێرانی مێژوویی
سیاوەش کەسرایی (شیعری ئاراشی کەمانگیر) ـ ئێنسیکلۆپیدیای ئێرانیکا