پێشەکی
ئاسمان یەزاتای ئاسمانە لە نەریتی زەردەشتی و ئێرانیدا؛ بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانی درەوشاوە، بەرزترین ئاسمان و گومبەدەکەی، یەکەم بەشی جیهانی ماددی کە ئەهوورا مەزدا ئافراندی، ئەو گومبەدە فراوان و درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت.
لە دیدی پەروەردگاری دانادا، ئاسمان، کە ناوەکەی واتای ئاسمان دەگەیەنێت، بوونە ئیلاهییەکەی سەرپەرشتیی ئاسمانە، ئەو ئاسمانە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت. لە گەردوونناسیی نەریتەکەدا، ئاسمان یەکەم بەشی جیهانی ماددی بوو کە ئافرێنرا و وەک گومبەدێکی فراوان و درەوشاوە وێنا دەکرێت؛ وەک بوونێکی ئیلاهی بە زرێی بریقەدارەوە بەرجەستە دەکرێت کە دژ بە هێزەکانی تاریکی ڕادەوەستێت. ئاسمان خۆر و مانگ و ئەستێرەکان لە خۆ دەگرێت و وەک بوونێکی ئیلاهیی مەزنی گەردوونیی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە ڕێزی لێ دەگیرێت.
وەک بوونە ئیلاهییەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، ئاسمان بە میراتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی کۆنی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی ئاسمان ئاشنابوونە بە ڕێزگرتنی زەردەشتی لە ئاسمان، ئەو ئاسمانە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت؛ یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکان و بوونێکی ئیلاهیی مەزنی گەردوونیی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە.
ناوەڕۆک
ئاسمان و ڕووناکییە ئاسمانییەکان
ئاسمان کێیە؟
ئاسمان یەزاتا یان بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانە لە نەریتی زەردەشتیدا؛ یەکێک لە بوونە ئیلاهییە چاکەبەخشەکان کە ئەهوورا مەزدا ئافراندوونی. ناوەکەی واتای ئاسمان دەگەیەنێت و بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانی درەوشاوەیە، بەرزترین ئاسمان و گومبەدەکەی، ئەو گومبەدە فراوان و درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت. لە گەردوونناسیی نەریتەکەدا، ئاسمان یەکەم بەشی جیهانی ماددییە کە پەروەردگاری دانا ئافراندوویەتی، پێش ئافرێنراوەکانی دیکە هێناویەتییە بوون؛ وەک گومبەدێکی مەزنی درەوشاوە وێنا دەکرێت، لە ماددەیەکی ڕەق و بریقەدار، کە جیهان لە خۆ دەگرێت و دەپارێزێت. ئاسمان وەک بوونێکی ئیلاهی بە زرێی بریقەدارەوە بەرجەستە دەکرێت، بوونێکی بەهێزی گەردوونی کە دژ بە هێزەکانی تاریکی ڕادەوەستێت؛ چونکە لە دیدە گەردوونییەکەدا ئاسمان یەکەم هێڵی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکەیە لە بەرامبەر هێرشی خراپە. ئاسمان خۆر و مانگ و ئەستێرەکان، ڕووناکییە ئاسمانییەکان، لە خۆ دەگرێت و سەرپەرشتیی ڕۆژێکی مانگ دەکات. وەک یەزاتای ئاسمان، ئەو ئاسمانە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت و یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکان، ئاسمان پێگەیەکی مەزنی لە نێو بوونە ئیلاهییە گەردوونییەکانی دیدە زەردەشتییەکەدا هەیە.
واتای ناوەکە
ناوی ئاسمان واتای ئاسمان دەگەیەنێت، ئەو گومبەدە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت. ناوێکی کۆنە و جێی سەرنجە کە بە چەمکی بەردیشەوە پەیوەستە؛ بەمەش ئاسمان وەک جۆرێک گومبەدی بەردینی درەوشاوە تێی دەگەین، گومبەدێکی ڕەق و بریقەدار کە جیهان لە خۆ دەگرێت.
ئەم واتایە لە جەوهەری کەسایەتیی بوونە ئیلاهییەکەدایە، چونکە ئاسمان خودی ئاسمانە، ئەو ئاسمانە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت. پەیوەندیی ناوەکە بە هەردوو ئاسمان و بەردەوە پەیوەندییەکی کۆن و سەرنجڕاکێشە کە لە نەریتی پەیوەندیداری کۆنی هیندیشدا هەیە؛ ڕەنگدانەوەی ئەو وێنایەیە کە ئاسمان گومبەدێکی ڕەق و بریقەدار و درەوشاوەیە، جۆرێک گومبەدی بەردین لە ماددەیەکی ڕەق و بریقەدار کە جیهان لە خۆ دەگرێت و دەپارێزێت. ئەم وێنایەی ئاسمان وەک گومبەدێکی ڕەق و درەوشاوە بە ڕۆڵەکەیەوە بەستراوە، وەک پەردەی پارێزەری جیهان و یەکەم هێڵی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە دژ بە تاریکی. ناوەکە بوونە ئیلاهییەکە وەک ئاسمان دەناسێنێت، ئاسمانی درەوشاوە، ئەو گومبەدە بریقەدارەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت و لە خۆی دەگرێت. بەشی ناوەکە کە واتای درەوشانەوە و گومبەدی بەردین دەگەیەنێت، وێنا کۆنەکەی ئاسمان وەک گومبەدێکی فراوان و ڕەق و بریقەدار دەنوێنێت. تێگەیشتن لە واتای ناوەکە تێگەیشتنە لە وێنای ئاسمان وەک ئاسمانی درەوشاوە و گومبەدە بریقەدارەکە کە جیهان لە خۆ دەگرێت؛ بوونە ئیلاهییە مەزنە گەردوونییەکەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت، ڕووناکییە ئاسمانییەکان لە خۆ دەگرێت و دژ بە تاریکی ڕادەوەستێت، نزیک لە خوەرە خشەئێتا، خۆر، و ماه، مانگ، کە لە خۆی دەگرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
ئاسمان یەزاتای زەردەشتیی ئاسمان و ئاسمانی درەوشاوەیە.
ناوەکە واتای ئاسمان دەگەیەنێت و بە چەمکی بەردیشەوە پەیوەستە.
ئاسمان یەکەم بەشی جیهانی ماددییە کە ئافرێنراوە.
گومبەدێکی فراوان و ڕەق و درەوشاوەیە کە جیهان لە خۆ دەگرێت و دەپارێزێت.
وەک بوونێکی ئیلاهی بە زرێی درەوشاوەوە دژ بە تاریکی بەرجەستە دەکرێت.
خۆر و مانگ و ئەستێرەکان لە خۆ دەگرێت و سەرپەرشتیی ڕۆژێک دەکات.
زانیاریی خێرا
ناو: ئاسمان (ئاسمان)
واتا: ئاسمان؛ بە بەردیشەوە پەیوەستە (گومبەدی بەردین)
ڕۆڵ: یەزاتای سەرپەرشتیی ئاسمان و ئاسمانی درەوشاوە
لە گەردوونناسیدا: یەکەم بەشی ئافرێنراوی جیهانی ماددی
شێوە: گومبەدێکی فراوان و ڕەق و درەوشاوە کە جیهان لە خۆ دەگرێت
بەرجەستە دەکرێت وەک: بوونێکی ئیلاهی بە زرێی بریقەدارەوە دژ بە تاریکی
لە خۆ دەگرێت: خۆر و مانگ و ئەستێرەکان
پەیوەست بە: خوەرە خشەئێتا (خۆر)، میترا، خشەثرە ڤەیریا
لە ڕۆژژمێردا: سەرپەرشتیی ڕۆژی 27ەمی مانگ دەکات
میرات: نەریتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی ئێرانی
ئاسمانی درەوشاوە
ئاسمان بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانی درەوشاوەیە، بەرزترین ئاسمان و گومبەدەکەی، ئەو گومبەدە فراوان و درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت؛ یەکێک لە وێنە مەزن و جوانەکانی دیدە گەردوونییە زەردەشتییەکە.
لە دیدە گەردوونییە زەردەشتییەکەدا، ئاسمان یەکێکە لە تایبەتمەندییە مەزن و جوانەکانی جیهانە ئافرێنراوەکە، ئەو ئاسمانە فراوان و درەوشاوەی بەسەر زەویدا کەوانە دەبەستێت و خۆر و مانگ و ئەستێرەکان لە خۆ دەگرێت؛ ئاسمان ئەو بوونە ئیلاهییەیە کە سەرپەرشتیی دەکات و بەرجەستەی دەکات. ئاسمان بەرزترین ئاسمانە، ئەو گومبەدە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت و لە خۆی دەگرێت، لە ماددەیەکی ڕەق و بریقەدار کە وەک بەرد یان کانزایەکی گرانبەها و درەوشاوە بریقە دەداتەوە. ئەم ئاسمانە درەوشاوە شتێکی جوان و شکۆدارە، گومبەدی مەزنی ئاسمان لەگەڵ ڕووناکییەکانی، بەرزترین تایبەتمەندیی دیاری جیهان و ئەوەی زۆرترین شت لە خۆ دەگرێت. وەک بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمان، ئاسمان سەرپەرشتیی ئەم ئاسمانە درەوشاوە دەکات، ئەو گومبەدە فراوان و بریقەدارەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت. ئەم ڕۆڵەی وەک بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانی درەوشاوە، تایبەتمەندترین ڕەهەندی ئاسمانە، هێزی سەرپەرشتیی ئەو گومبەدە فراوان و درەوشاوەی ئاسمان. وەک بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانی درەوشاوە ڕێز لە ئاسمان دەگیرێت، ئەو گومبەدە بریقەدارەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت؛ بوونە ئیلاهییە مەزنە گەردوونییەکەی ئاسمان لە دیدە زەردەشتییەکەدا.
یەکەمی ئافرێنراوەکان
لە گەردوونناسیی نەریتەکەدا، ئاسمان یەکەم بەشی جیهانی ماددییە کە ئەهوورا مەزدا ئافراندوویەتی، پێش ئافرێنراوەکانی دیکە هێناویەتییە بوون؛ پێگەیەکی تایبەتیی ڕێزگرتن لە دیدە گەردوونییەکەدا.
لە چیرۆکی زەردەشتیی ئافراندندا، جیهانی ماددی لە زنجیرەیەک قۆناغدا دەئافرێنرێت و ئاسمان یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکانە کە پەروەردگاری دانا هێناویەتییە بوون؛ پێش ئاوەکان و زەوی و ڕووەکەکان و ئاژەڵەکان و مرۆڤ ئافرێنراوە. لە یەک گێڕانەوەدا، پەروەردگاری دانا یەکەم جار ئافرێنراوەکانی لە ناو خۆیدا داڕشت و پاشان بە ڕیزبەندیی شیاویان هێنانییە بوون؛ ئاسمان یەکەم بوو کە دەرکەوت، دەکرێت بڵێین لە سەریەوە هێنرایە بوون. وەک یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکان، ئاسمان پێگەیەکی تایبەتیی ڕێز و گرنگیی لە دیدە گەردوونییەکەدا هەیە؛ یەکەم و بەرزترین ئافرێنراوی جیهانی ماددی، ئەو گومبەدە مەزنەی بەشەکانی دیکەی جیهانە ئافرێنراوەکە لە ناویدان و لە ناویدا پەرە دەستێنن. ئەم ڕۆڵەی وەک یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکان، تایبەتمەندییەکی ناسێنەری ئاسمانە؛ ئاسمان وەک یەکەم و فراوانترین ئافرێنراوی جیهانی ماددی کە شتەکان لە خۆ دەگرێت دەناسێنێت، ئەو گومبەدە مەزنەی پەروەردگاری دانا یەکەم جار ئافراندی. وەک یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکان، یەکەم ئافرێنراو و فراوانترین بەشی جیهانی دیار کە شتەکان لە خۆ دەگرێت، ئاسمان پێگە تایبەتەکەی ڕێزگرتنی لە دیدە گەردوونییە زەردەشتییەکەدا هەیە؛ ئەو گومبەدە مەزنەی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە لە ناویدا پەرە دەستێنێت.
ئاسمان دژ بە تاریکی
ئاسمان وەک بوونێکی ئیلاهی بە زرێی بریقەدارەوە بەرجەستە دەکرێت، یەکەم هێڵی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە لە بەرامبەر هێرشی هێزەکانی تاریکی، ئەهریمەن و دیوەکانی.
لە دیدە گەردوونییە زەردەشتییەکەدا، جیهان مەیدانی ململانێی مەزنی نێوان جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە و هێزەکانی تاریکی و خراپەیە و ئاسمان لەم ململانێیەدا ڕۆڵێکی پاڵەوانانەی هەیە. ئاسمان وەک بوونێکی ئیلاهی بە زرێی بریقەدارەوە بەرجەستە دەکرێت، جەنگاوەرێکی بەهێز و درەوشاوە کە وەک یەکەم هێڵی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە لە بەرامبەر هێرشی ئەهریمەن و دیوەکانی ڕادەوەستێت. لە چیرۆکە گەردوونییەکەدا، کاتێک هێزەکانی تاریکی هێرش دەکەنە سەر جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، ئاسمان، وەک دەرەوەترین و یەکەم ئافرێنراوی جیهانی ماددی، یەکەمە کە ڕووبەڕووی هێرشەکە دەبێتەوە و بەرەنگاری دەبێتەوە؛ ئەو گومبەدە درەوشاوەی جیهان لە خۆ دەگرێت و ڕێگە لە هێزەکانی تاریکی دەگرێت، لە ناو سنوورەکانی جیهانە ئافرێنراوەکەدا دەیانهێڵێتەوە کە لەوێ لەگەڵ تێپەڕینی کاتدا ڕەنگە بەسەریاندا زاڵ بن. ئەم ڕۆڵە پاڵەوانانەی ئاسمان وەک جەنگاوەری درەوشاوە و یەکەم هێڵی بەرگری دژ بە تاریکی وێنەیەکی سەرنجڕاکێش و جوانە؛ ئەو گومبەدە مەزنە بریقەدارەی بەرامبەر هێرشی خراپە پتەو ڕادەوەستێت. ئەم ڕۆڵەی وەک قەڵغان دژ بە تاریکی، ڕەهەندێکی بەرچاوی ئاسمانە؛ بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمان بە ململانێی مەزنی گەردوونیی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە دژ بە هێزەکانی تاریکی دەبەستێتەوە. وەک جەنگاوەری درەوشاوە و قەڵغانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، ئەو گومبەدە بریقەدارەی دژ بە تاریکی ڕادەوەستێت، ئاسمان پێگەیەکی پاڵەوانانەی لە دیدە گەردوونییە زەردەشتییەکەدا هەیە.
ئاسمان و ڕووناکییە ئاسمانییەکان
ئاسمان خۆر و مانگ و ئەستێرەکان، ڕووناکییە ئاسمانییەکان، لە خۆ دەگرێت و بە بوونە ئیلاهییەکانی ڕووناکی و ڕووناکییە ئاسمانییەکانەوە پەیوەستە.
ئاسمانە درەوشاوەکەی ئاسمان ئەو گومبەدەیە کە ڕووناکییە ئاسمانییەکان، خۆر و مانگ و ئەستێرەکان، لە خۆ دەگرێت و پیشانیان دەدات، کە بە ناویدا دەجووڵێن و لە ناویدا دەدرەوشێنەوە. بەمەش ئاسمان بە نزیکی بە بوونە ئیلاهییەکانی ڕووناکییە ئاسمانییەکانەوە پەیوەستە، بە خوەرە خشەئێتا، خۆری تیشکدار، و ماه، مانگ، و ئەستێرەکانی وەک تیشتریا، کە هەموویان لە ناو گومبەدی ئاسماندا دەدرەوشێنەوە. ئاسمان ئەو گومبەدە مەزنەیە کە ئەم ڕووناکییانە لە ناویدا دەجووڵێن و دەدرەوشێنەوە؛ ئاسمانی درەوشاوە کە ڕووناکییەکانی جیهان لە خۆ دەگرێت و پیشانیان دەدات. لەمەدا، ئاسمان لەگەڵ بوونە ئیلاهییەکانی ڕووناکی و ڕووناکییە ئاسمانییەکان لە یەک گرووپدا دەبینرێت؛ ئەو گومبەدە مەزنەی ڕووناکییەکانی ئاسمان لە خۆ دەگرێت. پەیوەندیی ئاسمان بە ڕووناکییە ئاسمانییەکانەوە، ڕەهەندێکی جوانی ئاسمانە؛ بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمان بەو ڕووناکییانەی لە ناویدا دەدرەوشێنەوە و بە بوونە ئیلاهییەکانی ڕووناکییەوە دەبەستێتەوە. وەک گومبەدە درەوشاوەکە کە خۆر و مانگ و ئەستێرەکان لە خۆ دەگرێت، ئاسمانە مەزنەکەی ڕووناکییە ئاسمانییەکان، لە نێو بوونە ئیلاهییە گەردوونییەکانی دیدە زەردەشتییەکەدا ڕێز لە ئاسمان دەگیرێت؛ ئەو ئاسمانەی ڕووناکییەکانی جیهان لە ناویدا دەدرەوشێنەوە.
هێما و واتا
ئاسمان پێش هەموو شتێک ڕێزگرتنی زەردەشتی لە ئاسمان بەرجەستە دەکات، ئەو ئاسمانە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت، یەکەم و فراوانترین ئافرێنراوی ماددی کە شتەکان لە خۆ دەگرێت و بوونێکی ئیلاهیی مەزنی گەردوونیی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە. وەک بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمان، شکۆ و جوانیی ئاسمانەکان و ئەو پەردەیە دەنوێنێت کە جیهان لە خۆ دەگرێت و دەپارێزێت.
ئاسمان هەروەها ڕۆڵە پاڵەوانانەکەی ئاسمان وەک قەڵغانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە دژ بە تاریکی بەرجەستە دەکات، ئەو جەنگاوەرە درەوشاوەی بەرامبەر هێرشی خراپە پتەو ڕادەوەستێت و ئەو گومبەدە مەزنەی ڕووناکییە ئاسمانییەکان لە خۆ دەگرێت. لەمەدا ڕێکخستن و جوانی و هێزی پارێزەری گەردوون دەنوێنێت. لە هەموو ئەمانەدا، ئاسمان لە بوونە ئیلاهییە مەزنە گەردوونییەکانی نەریتی ئایینیی ئێرانییە؛ ئاسمان و ئاسمانی درەوشاوە و یەکەمی ئافرێنراوەکان و قەڵغان دژ بە تاریکی بەرجەستە دەکات. یەزاتای ئاسمانە، ئەو گومبەدە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت و ڕووناکییە ئاسمانییەکانی وەک خوەرە خشەئێتا، خۆر، و ماه، مانگ، لە خۆ دەگرێت؛ یەکێک لە کەسایەتییە مەزنەکانی گەردوونناسییەکە کە کورد لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ڕێزگرتن لە ئاسمانی درەوشاوە کە بەرجەستەی دەکات، لە شکۆدارترین و جوانترین تایبەتمەندییەکانی دیدە گەردوونییە ئێرانییەکەیە.
ئاسمان و کورد
ئاسمان، وەک بوونە ئیلاهییەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، بە میراتی ئایینی و ئەفسانەییی هاوبەشی کۆنی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ڕێزگرتن لە ئاسمان و ئاسمانەکان بەشێکە لە میراتە قووڵەکەی سەرانسەری ناوچەکە.
بۆ کورد، کە نیشتمانی شاخاوییان لە ژێر ئاسمانە فراوان و زۆرجار زۆر درەوشاوەکانی بەرزاییەکانە، ڕێزگرتنە کۆنە ئێرانییەکە لە ئاسمانی درەوشاوە تا ڕادەیەک ڕەنگدانەوەیەکی سروشتیی هەیە، بەشێک لە پاشخانە قووڵەکەی جیهانی کولتووری و ڕۆحییان؛ بەڕاستی خودی وشەی ئاسمان لە کوردی و زمانە ئێرانییە پەیوەندیدارەکاندا، لە هەمان ڕەگە کۆنەکەی ناوی ئاسمانەوە هاتووە. ڕێزگرتن لە ئاسمان، ئەو گومبەدە شکۆدارەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت و ڕووناکییە ئاسمانییەکان لە خۆ دەگرێت، بەشێکە لە میراتی گەردوونناسیی هاوبەشی جیهانی ئێرانی. بە ڕاستگۆیی و وردی دەکرێت ئاسمان وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە ئێرانی و زەردەشتییە بناسرێت، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد؛ بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمان بە نەریتە ئایینییە هاوبەشە کۆنەکەی گەلە ئێرانییەکانەوە پەیوەستە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لەگەڵ میراتگرەکانی دیکەی نەریتی ئێرانی، لەم میراتەدا بەشدارە کە بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمان بەشێکە لێی. بەمەش لە ناساندنی ئاسماندا، کەسایەتییەکی میراتی هاوبەشی کۆنی ئێرانی دەناسێنین کە کورد میراتگریی دەکات؛ یەزاتای ئاسمان، ئەو ئاسمانە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت، کە ناوەکەی تا ئەمڕۆش لە وشەی ئاساییی ئاسماندا زیندوو ماوەتەوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئاسمان خوداوەندێکی سەربەخۆیە کە لەبری خودای تاک دەپەرسترێت؟ نەخێر؛ لە تێگەیشتنی زەردەشتیدا، ئاسمان یەزاتایە، یەکێک لە بوونە ئیلاهییە چاکەبەخشەکان کە خودای تاک، ئەهوورا مەزدا، ئافراندوونی. وەک بەرهەمێکی مەزن و جوانی پەروەردگاری دانا ڕێز لە ئاسمان دەگیرێت و بەرجەستە دەکرێت؛ یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکان و قەڵغانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە، بەڵام لە چوارچێوەی باوەڕێکدا ڕێزی لێ دەگیرێت کە ناوەندەکەی خودای تاکە، نەک وەک خوداوەندێکی سەربەخۆ لەبری ئەو بپەرسترێت. ئەم تێگەیشتنە سروشتە بنەڕەتییە یەکتاپەرستییەکەی باوەڕەکە دەپارێزێت، کە تێیدا ئاسمان و تایبەتمەندییەکانی دیکەی جیهان وەک بەرهەمە چاکەکانی خودای تاک ڕێزیان لێ دەگیرێت.
بۆچی ئاسمان بە بەردەوە پەیوەستە؟ ئەمە تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێش و کۆنە. ناوی ئاسمان، ئاسمان، لە ڕووی ڕەگناسییەوە بە هەردوو ئاسمان و چەمکی بەردەوە پەیوەستە؛ پەیوەندییەک کە لە نەریتی پەیوەندیداری کۆنی هیندیشدا هەیە. ئەمە ڕەنگدانەوەی وێنا کۆنەکەی ئاسمانە وەک گومبەدێکی ڕەق و بریقەدار و درەوشاوە، جۆرێک گومبەدی بەردین لە ماددەیەکی ڕەق و بریقەدار، نەک هەوای بەتاڵی وێنای سەردەمی نوێ. ڕوونکردنەوەی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە ئەمە ڕەنگدانەوەی وێنایەکی کۆنی گەردوونناسیی ئاسمانە وەک گومبەدێکی پتەو و درەوشاوە کە جیهان لە خۆ دەگرێت؛ وێنایەک کە بە ڕۆڵی ئاسمانەوە بەستراوە وەک پەردەی پارێزەر و قەڵغانی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە.
ئایا ئاسمان کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک بوونە ئیلاهییەکانی دیکەی نەریتی زەردەشتی، بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمان بە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی ئێرانییەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانی لەم میراتە فراوان و کۆنەدا بەشدارە کە ئاسمان بەشێکە لێی؛ خودی وشەی ئاسمان لە زمانە ئێرانییەکاندا لە هەمان ڕەگە کۆنەکەوە هاتووە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهوورا مەزدا: پەروەردگاری دانا کە یەکەم جار ئاسمانی ئافراند
خوەرە خشەئێتا: خۆری تیشکدار، لە ناو گومبەدی ئاسماندا
ماه: مانگ، ڕووناکییە ئاسمانییەکەی ناو ئاسمان
تیشتریا: ئەستێرەی باران کە لە ناو ئاسماندا دەدرەوشێتەوە
میترا: پەروەردگاری ڕووناکی، پەیوەست بە ئاسمان
خشەثرە ڤەیریا: نەمرە پیرۆزەکەی کانزاکان، لە ئاسمانی درەوشاوە دەچێت
ئەهریمەن: ئەو تاریکییەی ئاسمان دژی ڕادەوەستێت
ڤووروکاشا: دەریای گەردوونی، تایبەتمەندییەکی مەزنی دیکەی گەردوون
پرسیارە باوەکان
ئاسمان لە زەردەشتیدا کێیە؟
ئاسمان یەزاتا یان بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانە لە نەریتی زەردەشتیدا؛ یەکێک لە بوونە ئیلاهییە چاکەبەخشەکان کە ئەهوورا مەزدا ئافراندوونی. ناوەکەی واتای ئاسمان دەگەیەنێت و بوونە ئیلاهییەکەی ئاسمانی درەوشاوەیە، بەرزترین ئاسمان و گومبەدەکەی، ئەو گومبەدە فراوان و درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت. لە گەردوونناسیی نەریتەکەدا، ئاسمان یەکەم بەشی جیهانی ماددییە کە ئافرێنراوە، وەک بوونێکی ئیلاهی بە زرێی درەوشاوەوە دژ بە تاریکی بەرجەستە دەکرێت.
ناوی ئاسمان چی دەگەیەنێت؟
ناوی ئاسمان واتای ئاسمان دەگەیەنێت، ئەو گومبەدە درەوشاوەی بەسەر جیهاندا کەوانە دەبەستێت. جێی سەرنجە کە بە چەمکی بەردیشەوە پەیوەستە، پەیوەندییەک کە لە نەریتی پەیوەندیداری کۆنی هیندیدا هەیە؛ بەمەش ئاسمان وەک جۆرێک گومبەدی بەردینی درەوشاوە تێی دەگەین، گومبەدێکی ڕەق و بریقەدار کە جیهان لە خۆ دەگرێت. ئەمە ڕەنگدانەوەی وێنا کۆنەکەی ئاسمانە وەک گومبەدێکی پتەو و بریقەدار، نەک هەوای بەتاڵی وێنای سەردەمی نوێ.
بۆچی ئاسمان یەکەمی ئافرێنراوەکانە؟
لە چیرۆکی زەردەشتیی ئافراندندا، جیهانی ماددی لە زنجیرەیەک قۆناغدا دەئافرێنرێت و ئاسمان یەکەمی ئافرێنراوە ماددییەکانە کە پەروەردگاری دانا هێناویەتییە بوون؛ پێش ئاوەکان و زەوی و ڕووەکەکان و ئاژەڵەکان و مرۆڤ. لە یەک گێڕانەوەدا، پەروەردگاری دانا ئافرێنراوەکانی لە ناو خۆیدا داڕشت و بە ڕیز هێنانییە بوون، ئاسمان یەکەم جار. وەک یەکەم و فراوانترین ئافرێنراوی ماددی کە شتەکان لە خۆ دەگرێت، ئاسمان پێگەیەکی تایبەتیی ڕێزگرتنی هەیە.
ئاسمان چۆن دژ بە تاریکی ڕادەوەستێت؟
ئاسمان وەک بوونێکی ئیلاهی بە زرێی بریقەدارەوە بەرجەستە دەکرێت، جەنگاوەرێکی درەوشاوە کە وەک یەکەم هێڵی جیهانە ئافرێنراوە چاکەکە لە بەرامبەر هێرشی ئەهریمەن و دیوەکانی ڕادەوەستێت. وەک دەرەوەترین و یەکەم ئافرێنراوی جیهانی ماددی، ئاسمان یەکەمە کە ڕووبەڕووی هێرشی تاریکی دەبێتەوە و بەرەنگاری دەبێتەوە؛ ئەو گومبەدە درەوشاوەی جیهان لە خۆ دەگرێت و ڕێگە لە هێزەکانی تاریکی دەگرێت، لە ناو سنوورەکانی جیهانە ئافرێنراوەکەدا دەیانهێڵێتەوە کە لەوێ لەگەڵ تێپەڕینی کاتدا ڕەنگە بەسەریاندا زاڵ بن.
ئاسمان چ ڕووناکییەکی ئاسمانی لە خۆ دەگرێت؟
ئاسمانە درەوشاوەکەی ئاسمان ئەو گومبەدەیە کە ڕووناکییە ئاسمانییەکان لە خۆ دەگرێت و پیشانیان دەدات؛ خۆر (خوەرە خشەئێتا) و مانگ (ماه) و ئەستێرەکان (وەک تیشتریا) کە بە ناویدا دەجووڵێن و لە ناویدا دەدرەوشێنەوە. ئاسمان بە نزیکی بە بوونە ئیلاهییەکانی ئەم ڕووناکییانەوە پەیوەستە و لەگەڵ بوونە ئیلاهییەکانی ڕووناکی لە یەک گرووپدا دەبینرێت؛ ئەو گومبەدە مەزنەی ڕووناکییەکانی جیهان لە ناویدا دەجووڵێن و دەدرەوشێنەوە.
ئایا ئاسمان کەسایەتییەکی کوردە؟
ئاسمان بە میراتی ئایینیی هاوبەشی کۆنی زەردەشتی و ئێرانییەوە پەیوەستە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە ڕەگی کۆن لەم جیهانەدا، لە ژێر ئاسمانە فراوانەکانی نیشتمانە شاخاوییەکەیدا، لەم میراتەدا بەشدارە؛ بەڕاستی خودی وشەی ئاسمان لە کوردی و زمانە ئێرانییە پەیوەندیدارەکاندا، لە هەمان ڕەگە کۆنەکەی ناوی ئاسمانەوە هاتووە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ئاسمان (ئاسمانەکان) ـ Encyclopaedia Iranica
گەردوونناسیی زەردەشتی ـ ویکیپیدیا
Zoroastrian Angels and Yazatas - avesta.org
Kurdish-History.com: خوەرە خشەئێتا، خۆر
Kurdish-History.com: ماه، مانگ