هیچ فەرماندەیەکی کورد لە مێژوودا بە دەستکەوتە سەربازییەکانی سەڵاحەدین یووسفی کوڕی ئەیووب نەگەیشتووە، کە لە جیهانی ڕۆژئاوادا بە سالادین ناسراوە. لە تەنها یەک وەرزی هەڵمەتی سەربازی لە 1187دا، سوپای مەیدانیی خاچپەرستەکانی لە حەتتین لەناو برد، قودسی گەڕاندەوە و نزیکەی هەموو پێگە بەهێزەکانی خاچپەرستەکانی لە شامدا یەک لە دوای یەک داگیر کرد. لە ماوەی پێنج ساڵدا، لە جەنگی سێیەمی خاچپەرستاندا بە جەنگ لەگەڵ ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا گەیشتە دۆخێک کە هیچ لایەک نەیتوانی پێشڕەوی بکات و کۆنترۆڵی موسڵمانانی بەسەر قودسدا بۆ هەشت سەدەی دواتر مسۆگەر کرد.
ماشێنی سەربازیی ئەیووبی لەسەر جەنگاوەرە هۆزییە کوردەکان، سوارەی تورکی، پیادەی عەرەب و ڕێبازێکی ستراتیژی دامەزرابوو کە ئارامگرتن، جووڵە و قۆستنەوەی خاڵە لاوازەکانی خاچپەرستانی تێکەڵ دەکرد. ئەم وتارە هەڵمەت و شەڕە سەرەکییەکانی سەردەمی ئەیووبی دەگرێتەوە، لە داگیرکردنی میسر لەلایەن کوردەوە تا وێرانکردنی دوا پێگە بەهێزەکانی ئەیووبی لەلایەن مەغۆلەوە.
ناوەڕۆک
شەڕەکانی یەکخستن و پێکدادانە سەرەتاییەکانی خاچپەرستان (1175–1179)
جەنگی سێیەمی خاچپەرستان: عەککا، ئەرسووف و یافا (1189–1192)
شەڕەکانی دواتری ئەیووبی (1218–1250)
داگیرکردنی میسر (1164–1171)
سەرهەڵدانی ئەیووبی لە میسر دەستی پێ کرد، نەک لە کوردستان. لە نێوان 1164 و 1169دا، ئەتابەگی زەنگی نورەدین سێ هەڵمەتی سەربازیی بۆ میسر نارد، بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵە کوردەکەی شیرکۆ و بە بەشداریی سەڵاحەدینی گەنج، برازا/خوشکەزاکەی شیرکۆ. میسر لە ژێر خەلافەتی فاتیمیدا داڕووخا و هەردوو خاچپەرستان و زەنگییەکان لەسەر کۆنترۆڵکردنی سامانە زۆرەکەی کێبڕکێیان دەکرد.
دوو هەڵمەتە یەکەمەکە (1164 و 1167) شەڕێکی ئاڵۆزی سێلایەنەیان لە خۆ گرت لە نێوان هێزە زەنگییەکان، سوپاکانی خاچپەرستان لە قودس و باڵە فاتیمییەکان. شیرکۆ نەرمونیانییەکی تاکتیکیی بەرچاوی نیشان دا و بە ڕۆیشتنی خێرا بە سینا و دێلتای نیلدا، لە جووڵەدا هەردوو دوژمنەکەی تێپەڕاند. لە 1169دا، هەڵمەتی سێیەمی شیرکۆ سەرکەوت: کرایە وەزیری میسر. کاتێک شیرکۆ تەنها دوو مانگ دواتر مرد، سەڵاحەدین، کە ئەوکات تەنها سی و یەک ساڵ بوو، پلەکەی بە میرات وەرگرت.
لە 1171دا، سەڵاحەدین خەلافەتی فاتیمی بە تەواوی هەڵوەشاندەوە و کۆتایی بە دوو سەدە فەرمانڕەوایی شیعە لە میسر هێنا و وڵاتەکەی گەڕاندەوە بۆ پەیوەستبوونی سوننە لە ژێر خەلیفەی عەباسی. ئەمە کودەتایەکی سەربازی بوو بە پشتیوانیی سەربازە کورد و تورکەکانی وەفادار بە خودی سەڵاحەدین. سامانە مەزنەکەی میسر، دانەوێڵە، زێڕ و شوێنە ستراتیژییەکەی لە نێوان ئەفریقا و ئاسیا، ئێستا هی بنەماڵەیەکی کوردی بوو. تێچووی هەموو هەڵمەتەکانی دواتری ئەیووبیی دابین دەکرد.
شەڕەکانی یەکخستن و پێکدادانە سەرەتاییەکانی خاچپەرستان (1175–1179)
پێش ئەوەی سەڵاحەدین بتوانێت ڕووبەڕووی خاچپەرستان ببێتەوە، سەرەتا دەبوو جیهانی موسڵمان لە پشتی خۆیدا یەک بخات. دوای مردنی نورەدین لە 1174دا، سەڵاحەدین زنجیرەیەک شەڕی دژی میرە ڕکابەرە زەنگییەکان کرد بۆ داگیرکردنی دیمەشق، حومس، حەلەب و لە کۆتاییدا مووسڵ. لە شەڕی شاخەکانی حەما لە 1175دا، سەڵاحەدین سوپایەکی هاوپەیمانیی زەنگیی شکست دا و بەرتریی خۆی بەسەر سووریادا سەپاند.
پێکدادانە سەرەتاییەکانی سەڵاحەدین لەگەڵ خاچپەرستان هەموویان سەرکەوتن نەبوون. لە شەڕی مۆنتگیسارد لە 1177دا، پاشای تووشبوو بە نەخۆشیی جوزام، بالدۆینی IVی قودس، سوپای سەڵاحەدینی غافڵگیر کرد و شکستێکی وێرانکەری پێ هێنا و بە هێرشێکی لەناکاوی سوارە، هێزە ئەیووبییەکانی تێک شکاند. سەڵاحەدین بە زەحمەت هەڵهات. شکستەکە وانەیەکی گرنگی فێر کرد: هەرگیز لە هێرشێکی ڕاستەوخۆدا هێزی سوارە قورسەکەی خاچپەرستان بە کەم مەزانە.
سەڵاحەدین بە خێرایی خۆی کۆ کردەوە. لە شەڕی مەرج عەیون لە 1179دا، هێزەکانی هێزێکی خاچپەرستیان خستە کەمین و لەناویان برد و چەند شەوالیەیەکی دیاریان دەستگیر کرد. دواتر لە هەمان ساڵدا، قەڵای خاچپەرستانی لە مەڵبەندی پەڕینەوەی یەعقووب لەسەر ڕووباری ئوردون گەمارۆ دا و وێرانی کرد، شوێنێکی ستراتیژی کە هەڕەشەی لە پەیوەندییەکانی موسڵمانان لە نێوان دیمەشق و میسر دەکرد. تا 1180، هاوسەنگیی سەربازی لە نێوان ئەیووبییەکان و دەوڵەتەکانی خاچپەرستان بە شێوەیەکی یەکلایی بۆ بەرژەوەندیی سەڵاحەدین گۆڕابوو.
شەڕی حەتتین (1187)
شەڕی حەتتین لە 4ی تەمووزی 1187 گرنگترین شەڕی جەنگەکانی خاچپەرستان و یەکێک لە یەکلاییترین پێکدادانەکانی مێژووی سەربازیی سەردەمی ناوەڕاست بوو. سەڵاحەدین گەورەترین سوپای کۆ کردەوە کە تا ئەوکات فەرماندەیی کردبوو، زیاتر لە سی هەزار سەرباز لەوانە یەکەی کورد، عەرەب، تورکمان و درووز، و لە ڕووباری ئوردون پەڕییەوە بۆ گەمارۆدانی تەبەریا لەسەر دەریاچەی جەلیل.
پاشا گی دە لوسیگنانی قودس کەوتە داوەکە و لە 3ی تەمووزدا سوپاکەی، نزیکەی بیست هەزار پیاو لەوانە شەوالیە هەڵبژاردەکانی تەمپلەر و هۆسپیتەلەر، بەرەو ڕۆژهەڵات و تەبەریا بەڕێ کرد. سەڵاحەدین لە مۆنتگیساردەوە فێر ببوو: خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ پاراست و لەبری ئەوە پشتی بە ستراتیژیی ماندووکردن بەست. تیرهاوێژە سوارەکانی بە درێژایی ڕۆیشتنەکەیان بە خاکی بێئاودا لە گەرمای سووتێنەری تەمووزدا، ستوونەکەی خاچپەرستانیان ئازار دەدا.
تا ئێوارە، خاچپەرستان ناچار بوون لەسەر دەشتی بەرز لە نزیک شاخەکانی حەتتین بوەستن، دوو گردی لێژ کە بەسەر دەریاچەی جەلیلدا دەڕوانن. دەستیان لە ئاو بڕابوو، ماندوو ببوون و گەمارۆ درابوون. لە بەیانیی 4ی تەمووزدا، سەڵاحەدین فەرمانی بە سەربازەکانی دا گیا وشکەکانی دەوروبەری ئۆردوگای خاچپەرستان بسووتێنن، بە دووکەڵ هەناسەیان لێ ببڕن، لە کاتێکدا تیرهاوێژەکانی بەردەوام تیر دەباراند. پیادەکانی خاچپەرستان تێک شکان و بە لێژییەکانی شاخەکاندا کشانەوە بەرەو سەرەوە. سوارەکە چەند هێرشێکی بێهیوای ئەنجام دا، بەڵام نەیتوانی بازنەی گەمارۆکە بشکێنێت.
ئەنجامەکە لەناوچوون بوو. زیاتر لە دە هەزار خاچپەرست خۆیان تەسلیم کرد. ئاسەوارە پیرۆزەکەی خاچی ڕاستەقینە دەست بەسەردا گیرا. پاشا گی و زۆربەی میرە مەسیحییەکان کرانە دیل. سەڵاحەدین خۆی ڕێجینالد ئۆف شاتیۆنی ئیعدام کرد، کە ئاگربەستێکی پێشێل کردبوو، و فەرمانی ئیعدامکردنی نزیکەی هەموو تەمپلەر و هۆسپیتەلەرە دەستگیرکراوەکانی دا. تەنها یەکەکەی کۆنتی ترابلوس توانی گەمارۆکە بشکێنێت و هەڵبێت. سوپای مەیدانیی خاچپەرستان، کۆڵەکەی سەربازیی پاشایەتیی قودس، لە تەنها یەک ڕۆژدا چیتر بوونی نەما.
گەمارۆی قودس (1187)
دوای لەناوبردنی سوپای خاچپەرستان، سەڵاحەدین بە خێراییەکی نائاسایی بە شامدا پێشڕەویی کرد. عەککا، یافا، سەیدا، بەیرووت و دەیان شار و قەڵای تر بە خێرایی یەک لە دوای یەک کەوتن. تا ئەیلوولی 1187، سوپای سەڵاحەدین لەبەردەم دیوارەکانی قودس وەستا، ئەو شارەی لە کاتی داگیرکردنی لەلایەن خاچپەرستانەوە لە جەنگی یەکەمی خاچپەرستان لە 1099دا، لە دەستیاندا بوو.
گەمارۆکە لە 20ی ئەیلوول تا 2ی تشرینی یەکەمی 1187 بەردەوام بوو. بالیان ئۆف ئیبێلین، کە بە بوونی تەنها ژمارەیەکی زۆر کەمی سەربازی پیشەیی سەرکردایەتیی بەرگریی شارەکەی دەکرد، دوای ئەوەی سەربازە ئەندازیارەکانی ئەیووبی بەشێکی دیوارەکەیان کون کرد، گفتوگۆی تەسلیمبوونی کرد. سەڵاحەدین ڕازی بوو دانیشتووانە مەسیحییەکان بە فیدیە ئازاد بکات، لەبری ئەوەی کۆمەڵکوژییان بکات، جیاوازییەکی بەرچاو لەگەڵ خوێنڕشتنەکەی یەکەم خاچپەرستان کە لە داگیرکردنی شارەکەدا لە 1099 ئەنجامیان دابوو. کەوتنی قودس جیهانی مەسیحی هەژاند و بووە هۆی دەستپێکردنی جەنگی سێیەمی خاچپەرستان.
جەنگی سێیەمی خاچپەرستان: عەککا، ئەرسووف و یافا (1189–1192)
جەنگی سێیەمی خاچپەرستان (1189–1192) بەهێزترین سوپای ئەورووپیی ئەو سەردەمەی بۆ شام هێنا، بە سەرکردایەتیی ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا، فیلیپی IIی فەڕەنسا و فرێدریک باربارۆسای ئیمپراتۆریی ڕۆمانیی پیرۆز. باربارۆسا لە ڕێگەدا خنکا، بەڵام ڕیچارد و فیلیپ بە هێزی زۆرەوە گەیشتن.
گەمارۆی عەککا (1189–1191) ئۆپەراسیۆنێکی دووساڵەی ماندووکەر بوو کە تێیدا خاچپەرستان پادگانی ئەیووبییان گەمارۆ دا، لە کاتێکدا سوپای مەیدانیی سەڵاحەدین گەمارۆدەرەکانی گەمارۆ دەدا. خاچپەرستان لە کۆتاییدا لە تەمووزی 1191دا عەککایان داگیر کرد، دوای ئەوەی گەیشتنی ڕیچارد هاوسەنگییەکەی گۆڕی، بەڵام بە تێچوویەکی مەزن بۆ هەردوو لا.
لە شەڕی ئەرسووف لە 7ی ئەیلوولی 1191دا، ڕیچاردی I لە شەڕێکی ڕووبەڕوودا سەڵاحەدینی شکست دا، بە پاراستنی ڕیزە ڕێکوپێکەکانی پیادە کە هێرشە بێزارکەرەکانی تیرهاوێژە سوارەکانی ئەیووبییان بەرگە گرت، پێش ئەوەی دژەهێرشێکی وێرانکەری سوارە دەست پێ بکات. ئەمە شکستێکی تاکتیکی بوو بۆ سەڵاحەدین، بەڵام ستراتیژی نەبوو؛ سوپاکەی پاراست و بەردەوام بوو لە بەربەرەکانێکردنی پێشڕەویی ڕیچارد.
دوا پێکدادانی گەورە شەڕی یافا بوو لە ئابی 1192دا، کە تێیدا ڕیچارد خۆی سەرکردایەتیی دژەهێرشێکی کرد کە پادگانی خاچپەرستانی ڕزگار کرد. سەرەڕای لێهاتوویی تاکتیکیی ڕیچارد، پێگەی ستراتیژیی سەڵاحەدین مایەوە: قودس لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵماناندا مایەوە. پەیمانی یافا (ئەیلوولی 1192) کۆتایی بە جەنگی سێیەمی خاچپەرستان هێنا، بەوەی خاچپەرستان پارچەیەکی تەسکی کەناراوەیان پاراست، بەڵام نەیانتوانی قودس بگەڕێننەوە. سەڵاحەدین گەیشتبووە ئامانجی ستراتیژیی خۆی.
شەڕەکانی دواتری ئەیووبی (1218–1250)
دوای مردنی سەڵاحەدین لە 1193دا، ئیمپراتۆریی ئەیووبی لە نێوان میراتگرەکانیدا پارچەپارچە بوو، بەڵام وەک هێزی سەربازیی زاڵی ناوچەکە مایەوە. جەنگی پێنجەمی خاچپەرستان (1218–1221) ڕاستەوخۆ میسری کردە ئامانج و بەندەری دیمیاطی گەمارۆ دا. خاچپەرستان دوای گەمارۆیەکی درێژ لە 1219دا دایانگیر کرد، بەڵام کاتێک لە 1221دا بەرەو قاهیرە پێشڕەویان کرد، ئەیووبییەکان لە ژێر سەرکردایەتیی ئەلکامیل لافاوی ساڵانەی نیلیان بەکار هێنا بۆ داوخستن و لەناوبردنی سوپای خاچپەرستان، بەکارهێنانێکی لێهاتووانەی خاک و کاتبەندی.
لە شەڕی لا فۆربی لە 1244دا، هاوپەیمانییەکی ئەیووبی–خوارەزمی، هاوپەیمانییەکی یەکگرتووی خاچپەرستی–سووریی تێک شکاند لە یەکێک لە خوێناویترین شەڕەکانی سەردەمی جەنگەکانی خاچپەرستاندا. زیانەکانی خاچپەرستان لەگەڵ حەتتین بەراورد دەکران. لە جەنگی حەوتەمی خاچپەرستاندا (1249–1250)، لویی IXی فەڕەنسا هێرشی کردە سەر میسر. خاچپەرستان دیمیاطیان دووبارە داگیر کرد، بەڵام لە شەڕی مەنسوورە لە شوباتی 1250دا، هێزە ئەیووبی–مەملووکەکان، بە سەرکردایەتیی فەرماندەی مەملووک بایبەرس، هێزی پێشەنگی خاچپەرستانیان لەناو برد و لە کۆتاییدا خودی پاشا لویییان دەستگیر کرد.
ڕووخانی ئیمپراتۆریی ئەیووبی
شەڕی مەنسوورە لە 1250 دوا سەرکەوتنی گەورەی ئەیووبی بوو، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە دەستی سەربازە کۆیلە مەملووکەکان بەدەست هات، نەک خودی بنەماڵەی ئەیووبی. لە ماوەی چەند مانگ دوای شەڕەکە، مەملووکەکان دەسەڵاتیان لە میسر گرت و کۆتاییان بە فەرمانڕەوایی ئەیووبی لەوێ هێنا. ئەو بنەماڵە کوردییەی سەڵاحەدین دایمەزراندبوو، لەلایەن دەستەبژێری سەربازیی خۆیەوە لە دەسەڵات ڕووخێنرا.
میرە ئەیووبییەکان بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی بەشەکانی سووریا، بەڵام زیاتر دەخرانە پەراوێزەوە. گورزی کۆتایی لەلایەن مەغۆلەوە هات. لە 1259–1260دا، سوپای مەغۆل مەیافارقینی گەمارۆ دا و داگیری کرد، هەمان شار کە دوو سەدە پێشتر پایتەختی مەروانی بوو، لە گەمارۆیەکی دڕندانەدا کە دوا پێگەی بەهێزی گەورەی ئەیووبیی وێران کرد. ئەو کۆمەڵکوژییەی بە دوایدا هات یەکێک بوو لە خوێناویترین ڕووداوەکانی داگیرکارییەکانی مەغۆل.
میراتی سەربازیی ئەیووبی مەزنە. نیشانیان دا کە فەرماندە کوردەکان دەتوانن سوپایەکی ئیمپراتۆریی فرەنەتەوەیی دروست بکەن و بیپارێزن، هاوکات لە چەندین مەیدانی شەڕدا بجەنگن و لەگەڵ بەهێزترین هێزە سەربازییەکانی سەردەمی خۆیان کێبڕکێ بکەن. بنەما ستراتیژییەکان کە سەڵاحەدین پەرەی پێ دان، ئارامگرتن، جووڵە، لاوازکردنی هێزی دوژمن بە تێپەڕبوونی کات و قۆستنەوەی دابەشبوونەکانی دوژمن، تا ئەمڕۆ لە ئەکادیمیا سەربازییەکاندا دەخوێندرێن.
هێڵی کات
1164–1169 ــ شیرکۆ و سەڵاحەدین لە ژێر فەرماندەیی زەنگیدا سەرکردایەتیی سێ هەڵمەتی سەربازی بۆ میسر دەکەن.
1171 ــ سەڵاحەدین خەلافەتی فاتیمی هەڵدەوەشێنێتەوە. کۆنترۆڵی ئەیووبی بەسەر میسردا دادەمەزرێت.
1175 ــ شەڕی شاخەکانی حەما. سەڵاحەدین ڕکابەرە زەنگییەکان شکست دەدات.
1177 ــ شەڕی مۆنتگیسارد. بالدۆینی IV سەڵاحەدین شکست دەدات.
1179 ــ شەڕی مەرج عەیون و وێرانکردنی مەڵبەندی پەڕینەوەی یەعقووب.
4ی تەمووزی 1187 ــ شەڕی حەتتین. سوپای خاچپەرستان لەناو دەبرێت.
2ی تشرینی یەکەمی 1187 ــ گەمارۆی قودس کۆتایی دێت. سەڵاحەدین شارەکە دەگەڕێنێتەوە.
1187 ــ گەمارۆی سوور. سەڵاحەدین ناتوانێت شارەکە داگیر بکات، تەنها پاشەکشە گەورەکەی.
1189–1191 ــ گەمارۆی عەککا. شەڕێکی دووساڵە؛ خاچپەرستان سەردەکەون.
7ی ئەیلوولی 1191 ــ شەڕی ئەرسووف. ڕیچاردی I سەڵاحەدین شکست دەدات.
ئابی 1192 ــ شەڕی یافا. دوا پێکدادانی گەورەی جەنگی سێیەمی خاچپەرستان.
ئەیلوولی 1192 ــ پەیمانی یافا. قودس لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵماناندا دەمێنێتەوە.
1218–1221 ــ جەنگی پێنجەمی خاچپەرستان. ئەیووبییەکان لافاوی نیل بۆ لەناوبردنی سوپای خاچپەرستان بەکار دەهێنن.
1244 ــ شەڕی لا فۆربی. سەرکەوتنی ئەیووبی–خوارەزمی بەسەر خاچپەرستاندا.
شوباتی 1250 ــ شەڕی مەنسوورە. شکستی خاچپەرستان؛ لویی IX دەستگیر دەکرێت.
1250 ــ مەملووکەکان دەسەڵاتی میسر دەگرن. کۆتایی فەرمانڕەوایی ئەیووبی.
1259–1260 ــ گەمارۆی مەیافارقین. مەغۆلەکان دوا پێگەی بەهێزی گەورەی ئەیووبی وێران دەکەن.
پرسیارە باوەکان
ئایا سەڵاحەدین کورد بوو؟
بەڵێ. سەڵاحەدین لە 1137ی زایینی لە تکریتدا لە هۆزی کوردیی ڕەوادیە لەدایک بوو. بنەماڵەکەی لە بنەڕەتدا لە شاری دوینی ئەرمەنستانەوە هاتبوو، هەمان شار کە دوو سەدە پێشتر بنەماڵەی شەدادی لێی دامەزرابوو. مام/خاڵەکەی شیرکۆ و باوکی ئەیووب فەرماندەی سەربازیی کورد بوون کە خزمەتی بنەماڵەی زەنگییان دەکرد. ڕەچەڵەکی کوردیی سەڵاحەدین لەلایەن مێژوونووسانی سەردەمی ناوەڕاست و سەردەمی نوێوە بە یەکدەنگی دانپێدانراوە.
لە شەڕی حەتتین چی ڕوویدا؟
لە 4ی تەمووزی 1187دا، سوپای سەڵاحەدین بە زیاتر لە سی هەزار پیاو سوپای خاچپەرستانی بە نزیکەی بیست هەزار کەس لە نزیک شاخەکانی حەتتین لە باکووری فەلەستیندا لەناو برد. سەڵاحەدین ستراتیژیی ماندووکردنی بەکار هێنا، بڕینی دەستی خاچپەرستان لە ئاو، ئازاردانیان بە تیرهاوێژە سوارەکان و سووتاندنی گیاکانی دەوروبەر. پاشا گیی قودس لەگەڵ زۆربەی خانەدانەکانی خاچپەرستان دەستگیر کرا. شەڕەکە لە کرداردا کۆتایی بە پاشایەتیی قودس وەک هێزێکی سەربازی هێنا و ڕاستەوخۆ بووە هۆی گەڕاندنەوەی قودس لەلایەن موسڵمانانەوە.
ئایا سەڵاحەدین هەرگیز شەڕێکی دۆڕاند؟
بەڵێ. سەڵاحەدین چەند شکستێکی گرنگی هێنا. لە شەڕی مۆنتگیسارد لە 1177دا، بالدۆینی IVی قودس بە هێرشێکی لەناکاوی سوارە سوپای سەڵاحەدینی تێک شکاند و سەڵاحەدین بە زەحمەت هەڵهات. لە شەڕی ئەرسووف لە 1191دا، ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا بە تاکتیکی ڕێکوپێکی بەکارهێنانی هاوبەشی چەند چەک و هێزێک شکستی پێ هێنا. هەروەها سەڵاحەدین لە 1187دا نەیتوانی شاری سوور داگیر بکات، کە بووە ئەو بنکەیەی جەنگی سێیەمی خاچپەرستان لێیەوە دەستی پێ کرد. بەڵام نابغەیی ستراتیژیی سەڵاحەدین لەوەدا بوو کە دوای شکستەکان خۆی کۆ دەکردەوە و سەرەڕای پاشەکشە تاکتیکییەکان ئامانجە ستراتیژییەکانی دەپاراست.
سەڵاحەدین چۆن قودسی گەڕاندەوە؟
دوای لەناوبردنی سوپای خاچپەرستان لە حەتتین، سەڵاحەدین لە 20ی ئەیلوول تا 2ی تشرینی یەکەمی 1187 قودسی گەمارۆ دا. بەوەی تەنها ژمارەیەکی زۆر کەمی سەربازی پیشەیی بۆ بەرگری مابووەوە، شارەکە گفتوگۆی تەسلیمبوونی کرد. سەڵاحەدین ڕازی بوو دانیشتووانە مەسیحییەکان بە فیدیە ئازاد بکات، لەبری کۆمەڵکوژیکردنیان، بەمەش ناوبانگی جوانمێریی پەیدا کرد کە تەنانەت دوژمنە ئەورووپییەکانی سەرسام کرد. قودس بۆ هەشت سەدەی دواتر لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵماناندا دەمابووەوە، تەنها بە ماوەیەکی کورتی پچڕان لە جەنگی شەشەمی خاچپەرستاندا.
پێکهاتەی سوپای ئەیووبی چی بوو؟
سوپای ئەیووبی هێزێکی فرەنەتەوەیی بوو کە لە دەوری سوارە هۆزییە کوردەکان، سوارە قورسە تورکییەکانی غولام (سەربازی کۆیلە)، پیادەی عەرەب و دواتر یەکە هەڵبژاردەکانی مەملووک دامەزرابوو. جەنگاوەرە کوردەکانی ناو تۆڕی هۆزیی خودی سەڵاحەدین ناوەکی سیاسیی سوپاکەیان پێک دەهێنا، بەڵام زۆرینەی توانای شەڕکردن لە سوارە پیشەییە تورکەکان و تیرهاوێژە سوارەکانەوە دەهات. سوپاکە هەروەها یەکەی درووز، بەدەوی و یەکە یارمەتیدەرەکانی تری لە خۆ دەگرت. ئەم پێکهاتە جۆراوجۆرە نەرمونیانیی تاکتیکیی بە ئەیووبییەکان دەدا، بەڵام هەروەها گرژیی ناوخۆیی دروست دەکرد کە لە کۆتاییدا بووە هۆی گرتنی دەسەڵات لەلایەن مەملووکەکانەوە.
بنەماڵەی ئەیووبی چۆن کۆتایی هات؟
بنەماڵەی ئەیووبی لە 1250دا میسری لەدەست دا، کاتێک دەستەبژێری سەربازیی مەملووک دوای شەڕی مەنسوورە دەسەڵاتی گرت. میرە ئەیووبییەکان بۆ چەند ساڵێکی تر بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی بەشەکانی سووریا، بەڵام داگیرکارییەکانی مەغۆل لە دەیەکانی 1250 و 1260 پێگە بەهێزەکانی ماوەی ئەیووبییان وێران کرد. گەمارۆی مەیافارقین (1259–1260) لەلایەن هێزە مەغۆلەکانەوە بە کۆمەڵکوژییەکی دڕندانە کۆتایی هات و کۆتاییی کردەیی بنەماڵەی ئەیووبی وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی دیاری کرد.
سەرچاوەکان
De Re Militari ــ شەڕی حەتتین (1187): چوار گێڕانەوە
Lyons, M. C. and Jackson, D. E. P.، Saladin: The Politics of the Holy War، Cambridge University Press، 1982.
Runciman, Steven، A History of the Crusades، 3 بەرگ، Cambridge University Press، 1951–1954.
Hillenbrand, Carole، The Crusades: Islamic Perspectives، Edinburgh University Press، 1999.
Baha ad-Din ibn Shaddad، The Rare and Excellent History of Saladin (ژیاننامەیەکی نووسراو لە سەردەمی سەڵاحەدیندا).