پێشەکی
بارزان ناوچە و شارۆچکەیەکی بچووکە لە ناوەڕاستی چیاکانی باکووری کوردستانی عێراق — بەڵام کەم شوێن هەیە لە مێژووی نوێی کورددا ئەوەندە گرنگ بێت. نیشتمانی بنەماڵەی بارزانییە، ئەو بنەماڵە دەسەڵاتدارەی کە زیاتر لە سەدەیەکە ڕەنگی بە سیاسەتی کورد داوە، و شوێنی لەدایکبوونی مستەفا بارزانییە، بەناوبانگترین ڕێبەری کوردی سەدەی بیستەم.
لە زنجیرەیەکی شێخە سۆفییەکانەوە بۆ ڕێبەرایەتیی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، ناوی بارزان بووە بە هاوواتای هەم ڕاپەڕین و هەم ئازاری سامناک. ئەم ناساندنە لە شوێنەکە، ئەو بنەماڵەیەی لێی سەری هەڵدا و ئەو مێژووە دەکۆڵێتەوە کە لە چیاکانی نووسراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• بارزان ناوچە و شارۆچکەیەکی شاخاوییە لە پارێزگای هەولێر، لە باکووری کوردستانی عێراق.
• نیشتمانی بنەماڵەی بارزانییە، کاریگەرترین بنەماڵەی دەسەڵاتدار لە سیاسەتی نوێی کورددا.
• مستەفا بارزانی، دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، لە بارزان لەدایک بوو.
• بارزانییەکان سەرەتا زنجیرەیەک لە شێخە سۆفییە نەقشبەندییەکان بوون و دواتر بوون بە ڕێبەری ڕاپەڕینەکانی کورد.
• لە 1983 نزیکەی 8,000 پیاو و کوڕی بارزانی لەلایەن ڕژێمی سەدام حسێنەوە ڕفێنران و هەرگیز نەگەڕانەوە.
زانیاریی خێرا
ناو: بارزان
وڵات / ناوچە: عێراق (باشوور / هەرێمی کوردستان)
پارێزگا: هەولێر
شوێن: چیاکانی بە درێژایی زێی گەورە
بەناوبانگە وەک: نیشتمانی بنەماڵەی بارزانی
بەناوبانگترین کوڕی ناوچەکە: مستەفا بارزانی (1903–1979)
نەریت: بنەماڵەی شێخە سۆفییە نەقشبەندییەکان
کارەساتی گەورە: بێسەروشوێنبوونی 1983ی نزیکەی ~8,000 بارزانی
ناوەڕۆک
لە شێخە سۆفییەکانەوە بۆ ڕاپەڕیوەکان
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بارزان لە کوێیە؟
بارزان لە چیا سەختەکانی باکووری پارێزگای هەولێر، بە درێژایی دۆڵی زێی گەورە، هەڵکەوتووە؛ لە یەکێک لە دوورەدەستترین و بەرگریپێکراوترین ناوچە بەرزەکانی کوردستانی عێراقە. خاکێکە لە پشتەچیا لێژەکان و دۆڵە تەنگەکان، دوور نییە لە ڕەواندز؛ سروشتی ئەم خاکە بۆ چەندین نەوە پەنای داوە بە خەڵکەکەی و ناوچەکەی کردووە بە قەڵایەکی سروشتیی بەرگری.
ئەم دوورەدەستییە مێژووی بارزانی داڕشت: گەیشتن پێی سەخت و بەرگریکردن لێی ئاسان بوو؛ بۆیە بوو بە پەناگە و بنکەیەک کە بارزانییەکان لێوە دەیانتوانی دەسەڵاتە زۆر بەهێزترەکان بخەنە بەردەم ئاستەنگ.
لە شێخە سۆفییەکانەوە بۆ ڕاپەڕیوەکان
بنەماڵەی بارزانی وەک ڕێبەری ئایینی ناسرا: شێخی تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندی بوون، کە دەسەڵاتی ڕۆحییان شوێنکەوتوانی لە سەرتاسەری هۆزەکانی دەوروبەر ڕادەکێشا. لەم بنەمای دڵسۆزیی ئایینییەوە ڕێبەرایەتیی سیاسی و سەربازی گەشەی کرد. شێخ عەبدولسەلام بارزانی لە 1914 لەلایەن عوسمانییەکانەوە ئێعدام کرا و شێخ ئەحمەد بارزانی لە دەیە سەرەتاییەکانی سەدەی بیستەم ڕێبەرایەتیی ڕاپەڕینەکانی کرد؛ بەمە بنەماڵەکە بوو بە هێزێک کە حکومەتە ناوەندییەکان نە دەیانتوانی پشتگوێی بخەن و نە بە ئاسانی ملکەچی بکەن.
مستەفا بارزانی و پارتی
بەناوبانگترین کەسایەتی کە لە بارزان لەدایک بوو، مستەفا بارزانی — مەلا مستەفا بارزانی — بوو، ڕێبەری مەزنی بزووتنەوەی نوێی کورد. لە کۆماری کورتخایەنی مەهاباد لە مەهاباد لە 1946 فەرماندەیی هێزەکانی کرد و لە هەمان ساڵدا یارمەتیی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)ی دا، کە بۆ چەندین دەیە ڕێبەرایەتیی دەکرد. لە دەیەی 1960ەوە ڕاپەڕینە گەورەکانی کوردی دژ بە دەوڵەتی عێراق بەڕێوە برد و تا مردنی لە 1979 بوو بە هێمای خواستەکانی کورد. ئەو بنەماڵەیەی ڕێبەرایەتیی دەکرد — لەوانە کوڕەکەی مەسعود بارزانی — لەو کاتەوە هەر لە ناوەندی سیاسەتی کورددا ماوەتەوە.
بێسەروشوێنبوونەکانی 1983
مێژووی بارزان یەکێک لە تاریکترین بەشەکانی کارەساتی کوردیش لەخۆ دەگرێت. دوای شکستی ڕاپەڕینی کورد لە 1975، هەزاران بارزانی ڕاگوازران و لە ئۆردوگا دڵتەنگکەرەکانی بەشەکانی دیکەی عێراق نیشتەجێ کرانەوە. پاشان، لە 1983، هێزەکانی سەدام حسێن نزیکەی هەشت هەزار پیاو و کوڕی بارزانییان لەو ئۆردوگایانە کۆکردەوە و بردیانن. هەرگیز جارێکی دیکە بە زیندوویی نەبینرانەوە؛ چەندین ساڵ دواتر گۆڕە بەکۆمەڵەکانی بارزانییەکان لە بیابانەکانی باشووری عێراق دۆزرانەوە. بێسەروشوێنبوونی بارزانییەکان پێشئاگادارکردنەوەیەک بوو بۆ جینۆسایدی فراوانتری ئەنفال کە دواتر ڕوویدا.
بارزانی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ بارزان جارێکی دیکە ناوچەیەکی زیندووە، دوای چەندین دەیە وێرانکاری و چۆڵکردنەوە لە دانیشتوان بنیات نراوەتەوە و لە سەرتاسەری کوردستان وەک شوێنی یادەوەری و ڕێبەرایەتی ڕێزی لێ دەگیرێت. چیاکانی کە جاران قەڵایەکی گەریلا بوون، ئێستا گۆڕ و یادگارەکانی بنەماڵە و گەلێکیان تێدایە کە نرخی زۆر گەورەیان دا — و ناوی بارزان هەر یەکێکە لە بەهێزترین ناوەکانی چیرۆکی کورد.
هێڵی کات
1914 — شێخ عەبدولسەلام بارزانی لەلایەن عوسمانییەکانەوە ئێعدام دەکرێت.
1903 — مستەفا بارزانی لە بارزان لەدایک دەبێت.
1946 — مستەفا بارزانی لە کۆماری مەهاباددا خزمەت دەکات و یارمەتیی دامەزراندنی پارتی دەدات.
لە دەیەی 1960 تا 1975 — بارزانی ڕێبەرایەتیی ڕاپەڕینەکانی کورد دژ بە دەوڵەتی عێراق دەکات.
1983 — نزیکەی 8,000 پیاو و کوڕی بارزانی لەلایەن ڕژێمی سەدامەوە دەڕفێنرێن.
لە 1991ەوە — لەگەڵ چەسپانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە باکووری عێراق، بارزان بنیات دەنرێتەوە.
پرسیارە باوەکان
بۆچی بارزان گرنگە؟
بارزان نیشتمانی بنەماڵەی بارزانییە، کاریگەرترین بنەماڵەی دەسەڵاتدار لە سیاسەتی نوێی کورددا، و شوێنی لەدایکبوونی مستەفا بارزانی، دامەزرێنەری پارتییە.
مستەفا بارزانی کێ بوو؟
مستەفا بارزانی (1903–1979) ڕێبەری ئەفسانەیی بزووتنەوەی نەتەوەیی نوێی کورد، فەرماندەیەکی کۆماری مەهابادی 1946 و دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان بوو.
لە 1983 چی بەسەر بارزانییەکان هات؟
لە 1983 هێزەکانی سەدام حسێن نزیکەی 8,000 پیاو و کوڕی بارزانییان لە ئۆردوگاکانی نیشتەجێکردنەوە ڕفاند؛ ئەوان کوژران و دواتر گۆڕە بەکۆمەڵەکان لە باشووری عێراق دۆزرانەوە.
بارزان لە کوێیە؟
بارزان ناوچە و شارۆچکەیەکی شاخاوییە لە باکووری پارێزگای هەولێر، لە کوردستانی عێراق، بە درێژایی ڕووباری زێی گەورە.
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مستەفا بارزانی · بنەماڵەی بارزانی · پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) · مەهاباد · هەولێر · ڕەواندز.